वायुपुराणम्

दाक्षायणीषु चाप्यूर्द्ध्वं श्रद्धाद्यासु महात्मनाम्। धर्मस्य कीर्त्त्यते सर्गः सात्त्विकस्य सुखोदयः

दक्षाच्या कन्यांमध्ये आणि पुढे श्रद्धा वगैरे महान आत्म्यांमध्ये धर्माची सत्त्वगुणी आणि सुखदायक सृष्टी कशी झाली हे सांगितले आहे.

तथाऽधर्म्मस्य हिंसायां तामसोऽशुभलक्षणः। महेश्वरस्य सत्याञ्च प्रजासर्गः प्रकीर्तितः

अधर्माची, म्हणजे हिंसेने युक्त आणि तामसी, अशुभ सृष्टी कशी झाली हे सांगितले आहे, तसेच महेश्वर आणि सती यांनी केलेल्या सृष्टीचेही वर्णन आहे.

निरामयञ्च ब्रह्माणं तादृशं कीर्त्तितं पुनः। योगं योगनिधिः प्राह द्विजानां मुक्तिकांक्षिणाम्

निर्दोष आणि शुद्ध ब्रह्मदेवाचे पुन्हा वर्णन केले आहे; योगाचा खजिना असलेल्या त्याने मुक्तीची इच्छा असलेल्या द्विजांना योगमार्ग शिकवला.

अवतारश्च रुद्रस्य महाभाग्यं तथैव च। त्रैवेदिकां कथाञ्चापि संवादः परमो महान्

रुद्राचा अवतार आणि त्याचे मोठे भाग्य यांचे वर्णन आहे, तसेच त्रैवेदिक कथा आणि श्रेष्ठ संवाद सांगितला आहे.

ब्रह्मनारायणाभ्याञ्च यत्र स्तोत्रं प्रकीर्त्तितम्। स्तुतस्ताभ्यां स देवेशस्तुतोष भगवान् शिवः

जिथे ब्रह्मदेव आणि नारायण यांनी स्तोत्र केले, तिथे त्या दोघांनी देवाधिदेव शिवाचे स्तवन केले आणि भगवान शिव संतुष्ट झाले.

प्रादुर्भावोऽथ रुद्रस्य ब्रह्मणोऽङ्गे महात्मनः। कीर्त्त्यते नाम हेतुश्च यथाऽरोदीन्महामनाः

महात्मा ब्रह्मदेवाच्या अंगापासून रुद्राचा प्रादुर्भाव कसा झाला, त्याचे नाव कशामुळे पडले आणि तो कसा रडला हे सांगितले आहे.

रुद्रादीनि यथा ह्यष्टौ नामान्याप्नोत् स्वयम्भुवः। यथा च तैर्व्याप्रतमिदं त्रैलोक्यं सचराचरम्

स्वयंभूने रुद्रापासून सुरू होणारी आठ नावे कशी मिळवली आणि त्या नावांनी हे त्रैलोक्य, म्हणजे चल-अचल सर्व जग, कसे व्यापले हे सांगितले आहे.

भृग्वादीनामृषीणाञ्च प्रजासर्गोपवर्णनम्। वसिष्ठस्य च ब्रह्मर्षेर्यत्र गोत्रानुकीर्त्तनम्

भृगु आणि इतर ऋषी यांच्या वंशजांची निर्मिती आणि वसिष्ठ या ब्रह्मर्षीच्या गोत्रांची मांडणी येथे सांगितली आहे.

अग्नेः प्रजायाः सम्भूतिः स्वाहायां यत्र कीर्त्तिता। पितॄणां द्विप्रकाराणां स्वधायास्तदनन्तरम्

अग्नीच्या पत्नी स्वाहा पासून झालेल्या संततीचा उल्लेख येथे आहे, आणि त्यानंतर स्वधा पासून उत्पन्न झालेल्या दोन प्रकारच्या पितरांचा उल्लेख केला आहे.

पितृवंशप्रसङ्गेन कीर्त्यते च महेश्वरात्। दक्षस्य शापः सत्यर्थे भृग्वादीनाञ्च धीमताम्

पितरांच्या वंशाच्या संदर्भात, दक्षाने भृगु व इतर बुद्धिमान ऋषींना दिलेला शाप, त्याचे कारण आणि सत्य महेश्वराकडून येथे सांगितले आहे.

प्रतिशापश्च रुद्रस्य दक्षादद्भुतकर्मणः। प्रतिषेधश्च वैरस्य कीर्त्यते यत्र विस्तरात्

रुद्रांचा प्रत्युत्तर शाप, दक्षाची अद्भुत कृत्ये आणि वैर टाळण्याचा सविस्तर वृत्तांत येथे सांगितला आहे.

तेषां नियोगो द्वीपेषु देशेषु च पृथक् पृथक्। स्वायम्भुवस्य सर्गस्य ततश्चाप्यनुकीर्त्तनम्

त्यांची विविध द्वीपांमध्ये आणि प्रदेशांमध्ये केलेली नेमणूक, तसेच स्वयंभुवाच्या सृष्टीचे वर्णन येथे आहे.

उक्तो नाभेर्निसर्गश्च रजसश्च महात्मनः। द्वीपानां ससमुद्राणां पर्वतानाञ्च कीर्त्तनम्

नाभी आणि महान आत्मा असलेल्या राजस यांचा जन्म, तसेच समुद्रांनी वेढलेल्या द्वीपांचे आणि पर्वतांचे वर्णन येथे सांगितले आहे.

वर्षाणाञ्च नदीनाञ्च तद्भेदानाञ्च सर्वशः। द्वीपभेदसहस्राणामन्तर्भेदश्च सप्तसु

विविध प्रदेश, नद्या आणि त्यांचे सर्व विभाग, तसेच सात द्वीपांमधील हजारो उपविभाग येथे सांगितले आहेत.

विस्तरान् मण्डलाच्चैव जम्बूद्‌वीपसमुद्रयोः। प्रमाणं योजनाग्रेण कीर्त्त्यते पर्वतैः सह

जंबूद्वीप आणि त्याच्या समुद्राचा विस्तार व परिघ, पर्वतांसह, योजनांच्या मापात येथे सांगितला आहे.

हिमवान् हेमकूटस्तु निषधो मेरुरेव च। नीलः श्वेतः शृङ्गवांश्च कीर्त्त्यन्ते वर्षपर्वताः

हिमवान, हेमकूट, निषध, मेरू, नील, श्वेत आणि शृंगवान हे प्रदेशांचे पर्वत येथे वर्णन केले आहेत.

तेषामन्तरविष्कम्भा उच्छ्रायायामविस्तराः। कीर्त्त्यन्ते योजनाग्रेण ये च तत्र निवासिनः

या पर्वतांची आतील रुंदी, उंची आणि विस्तार योजनांमध्ये सांगितला आहे, तसेच तेथे राहणाऱ्यांचाही उल्लेख केला आहे.

भारतादीनि वर्षाणि नदीभिः पर्वतैस्तथा। भूतैश्चोपनिविष्टानि गतिमद्भिर्ध्रुवैस्तथा

भारत आणि इतर प्रदेश, त्यांच्या नद्या व पर्वत, तेथे वसणारे जीव, तसेच गती असलेले स्थिर तारे येथे सांगितले आहेत.

जम्बूद्वीपादयो द्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः। ततश्चाप्यम्मयी भूमिर्लोकालोकश्च कीर्त्त्यते

जंबूद्वीप पासून सुरू होणारे सात समुद्रांनी वेढलेले द्वीप, त्यानंतर जलमय पृथ्वी आणि लोकालोक यांचे वर्णन येथे आहे.

अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी। भूरादयश्च कीर्त्त्यन्ते वरणैः प्राकृतैः सह

अंडाच्या आत असलेले हे लोक, सात द्वीपांनी युक्त पृथ्वी, भूर्लोक आणि इतर लोक, तसेच त्यांचे नैसर्गिक सीमा येथे सांगितल्या आहेत.

सर्वञ्च तत्‌प्रधानस्य परिमाणैकदेशिकम्। सव्यासपरिमाणञ्च संक्षेपेणैव कीर्त्त्यते

या सर्वांचे मुख्य स्वरूपातील माप, व्यासासह व विना व्यास असलेली मापे, संक्षिप्तपणे येथे सांगितली आहेत.

सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पृथिव्याश्चाप्यशेषतः। प्रमाणं योजनाग्रेण साम्प्रतैरभिमानिभिः। महेन्द्राद्याः सभाः पुण्या मानसोत्तरमूर्द्धनि

सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी यांची पूर्ण मापे, सध्याच्या मान्यतांनुसार योजनांमध्ये सांगितली आहेत; तसेच महेंद्र आणि इतरांच्या पुण्य सभा मानसोत्तर पर्वताच्या शिखरावर आहेत.

अत ऊर्द्ध्वं गतिश्चोक्ता स्वर्गस्यालातचक्रवत्। नागवीथ्यजवीथ्योश्च लक्षणं परिकीर्त्त्यते

यानंतर स्वर्गाची गती, जी अग्निचक्रासारखी आहे, तसेच नागमार्ग आणि वेगवान मार्गांची वैशिष्ट्ये येथे सांगितली आहेत.

काष्ठयोर्लेखयोश्चैव मण्डलानाञ्च योजनैः। लोकालोकस्य सन्ध्याया अह्नो विषुवतस्तथा

दोन रेषा, मंडळे, लोकालोकाची सीमा, संध्या, दिवस आणि विषुवत यांची मापे योजनांमध्ये येथे सांगितली आहेत.

लोकपालाः स्थिताश्चोर्द्ध्वं कीर्त्त्यन्ते ये चतुर्दिशम्। पित्रूणां देवतानां च पन्थानौ दक्षिणोत्तरौ

चारही दिशांना वरील बाजूस असलेले लोकपाल, तसेच पितर आणि देवतांच्या दक्षिण व उत्तर मार्गांचा उल्लेख येथे केला आहे.

गृहिणां न्यासिनाञ्चोक्तौ रजःसत्त्वसमाश्रयात्। कीर्त्त्यते च पदं विष्णोर्धर्माद्या यत्र धिष्ठिताः

गृहस्थ आणि संन्यासी यांना दिलेल्या शिकवणींमध्ये रज आणि सत्त्व यांच्या प्रभावामुळे विविध प्रकारचे उपदेश सांगितले जातात. तसेच, जिथे धर्म वगैरे तत्त्वे स्थिर आहेत, त्या विष्णूच्या निवासस्थानाचे वर्णन केले जाते.

सूर्याचन्द्रमसोश्चारो ग्रहाणां ज्योतिषां तथा। कीर्त्त्यते ध्रुवसामर्थ्यात् प्रजानां च शुभाशुभम्

सूर्य आणि चंद्र यांची हालचाल, तसेच ग्रह आणि ताऱ्यांची गती सांगितली जाते. ध्रुवाच्या सामर्थ्यामुळे प्राण्यांना होणारे शुभ-अशुभ परिणामही येथे वर्णन केले आहेत.

ब्रह्मणा निर्मितः सौरः स्यन्दनोऽर्थवशात् स्वयम्। कीर्त्त्यते भगवान् येन प्रसर्पति दिवि स्वयम्

ब्रह्मदेवांनी आवश्यकतेनुसार निर्माण केलेली सूर्याची रथाची कथा सांगितली जाते, ज्यावर बसून भगवान स्वतः आकाशात संचार करतात.

स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैः ऋषिभिस्तथा। गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः

त्या रथावर देव, आदित्य, ऋषी, तसेच गंधर्व, अप्सरा, गणांचे प्रमुख, सर्प आणि राक्षस हे सर्व विराजमान असतात.