वायुपुराणम्

वृक्षाणामोषधीनाञ्च वीरुधाञ्च प्रकीर्त्तनम्। वृक्षनारकिकीटत्वं मर्त्त्यानां परिकीर्त्तितम्

झाडे, औषधी आणि वेल यांची मोजणी सांगितली आहे, तसेच माणसांना झाडे, प्राणी किंवा कीटक म्हणून जन्म मिळू शकतो हेही नमूद केले आहे.

देवतानामृषीणाञ्च द्वे सृती परिकीर्त्तिते। अन्नादीनां तनूनाञ्च सर्जनन्त्यजनन्तथा

देवतांचा आणि ऋषींच्या दोन मार्गांचे वर्णन आहे, तसेच अन्नावर जगणाऱ्या आणि शरीर असलेल्या जीवांची उत्पत्ती आणि नाश कसा होतो हेही सांगितले आहे.

प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम्। अनन्तरञ्च वक्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिःसृताः

सर्व शास्त्रांमध्ये प्रथम पुराण हे ब्रह्मदेवाने आठवले; त्यानंतर त्याच्या मुखांतून वेद प्रकट झाले.

अङ्गानि धर्मशास्त्रञ्च व्रतानि नियमास्तथा। पशूनां पुरुषाणाञ्च सम्भवः परिकीर्तितः

वेदांची अंगे, धर्मशास्त्र, व्रते आणि नियम यांचे वर्णन आहे, तसेच प्राणी आणि माणसांची उत्पत्ती कशी झाली हेही सांगितले आहे.

तथा निर्वचनं प्रोक्तं कल्पस्य च परिग्रहः। नव सर्गाः पुनः प्रोक्ता ब्रह्मणो बुद्धिपूर्वकाः

शब्दांचे अर्थ स्पष्ट केले आहेत आणि कल्पांची मोजणी सांगितली आहे; तसेच ब्रह्मदेवाच्या बुद्धीतून निर्माण झालेली नऊ सृष्टी पुन्हा सांगितल्या आहेत.

त्रयोऽन्ये बुद्धिपूर्वास्तु ततो लोकानकल्पयत्। ब्रह्मणोऽवयवेभ्यश्च धर्मादीनां समुद्भवः

इतर तीन सृष्टीही बुद्धीपासून निर्माण झाल्या, त्यानंतर ब्रह्मदेवाने लोकांची रचना केली आणि त्याच्या अंगांपासून धर्म व इतरांचा जन्म झाला.

ये द्वादश प्रसूयन्ते प्रजाः कल्पे पुनः पुनः। कल्पयोरन्तरं प्रोक्तं प्रतिसन्धिश्च यस्तयोः

प्रत्येक कल्पात वारंवार निर्माण होणाऱ्या बारा प्रकारच्या जीवांची माहिती दिली आहे, तसेच दोन कल्पांमधील अंतर आणि त्यांचा संबंधही सांगितला आहे.

तमोमात्रावृतत्वाच्च ब्रह्मणोऽधर्मसम्भवः। तथैव शतरूपायाः सम्भवश्च ततः परम्

अंधकाराने वेढल्यामुळे ब्रह्मदेवापासून अधर्माचा जन्म कसा झाला हे सांगितले आहे, आणि त्यानंतर शतरूपेचा जन्म कसा झाला हेही नमूद केले आहे.

प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकूतयश्च ताः। कीर्त्त्यन्ते धूतपाप्मानो येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः

प्रियव्रत, उत्तानपाद, प्रसूती आणि आकूती यांचा उल्लेख केला आहे, जे पापमुक्त असून ज्यांच्यामध्ये लोकांची स्थापना झाली आहे.

रुचेः प्रजापतेश्चोर्द्वमाकूत्यां मितुनोद्भवः। प्रसूत्यामपि दक्षस्य कन्यानां प्रभवस्ततः

रुचि या प्रजापतीपासून वरच्या स्तरावर आकूतीपासून मित्राचा जन्म झाला; आणि प्रसूतीपासून दक्षाच्या कन्यांचा जन्म झाला.

दाक्षायणीषु चाप्यूर्द्ध्वं श्रद्धाद्यासु महात्मनाम्। धर्मस्य कीर्त्त्यते सर्गः सात्त्विकस्य सुखोदयः

दक्षाच्या कन्यांमध्ये आणि पुढे श्रद्धा वगैरे महान आत्म्यांमध्ये धर्माची सत्त्वगुणी आणि सुखदायक सृष्टी कशी झाली हे सांगितले आहे.

तथाऽधर्म्मस्य हिंसायां तामसोऽशुभलक्षणः। महेश्वरस्य सत्याञ्च प्रजासर्गः प्रकीर्तितः

अधर्माची, म्हणजे हिंसेने युक्त आणि तामसी, अशुभ सृष्टी कशी झाली हे सांगितले आहे, तसेच महेश्वर आणि सती यांनी केलेल्या सृष्टीचेही वर्णन आहे.

निरामयञ्च ब्रह्माणं तादृशं कीर्त्तितं पुनः। योगं योगनिधिः प्राह द्विजानां मुक्तिकांक्षिणाम्

निर्दोष आणि शुद्ध ब्रह्मदेवाचे पुन्हा वर्णन केले आहे; योगाचा खजिना असलेल्या त्याने मुक्तीची इच्छा असलेल्या द्विजांना योगमार्ग शिकवला.

अवतारश्च रुद्रस्य महाभाग्यं तथैव च। त्रैवेदिकां कथाञ्चापि संवादः परमो महान्

रुद्राचा अवतार आणि त्याचे मोठे भाग्य यांचे वर्णन आहे, तसेच त्रैवेदिक कथा आणि श्रेष्ठ संवाद सांगितला आहे.

ब्रह्मनारायणाभ्याञ्च यत्र स्तोत्रं प्रकीर्त्तितम्। स्तुतस्ताभ्यां स देवेशस्तुतोष भगवान् शिवः

जिथे ब्रह्मदेव आणि नारायण यांनी स्तोत्र केले, तिथे त्या दोघांनी देवाधिदेव शिवाचे स्तवन केले आणि भगवान शिव संतुष्ट झाले.

प्रादुर्भावोऽथ रुद्रस्य ब्रह्मणोऽङ्गे महात्मनः। कीर्त्त्यते नाम हेतुश्च यथाऽरोदीन्महामनाः

महात्मा ब्रह्मदेवाच्या अंगापासून रुद्राचा प्रादुर्भाव कसा झाला, त्याचे नाव कशामुळे पडले आणि तो कसा रडला हे सांगितले आहे.

रुद्रादीनि यथा ह्यष्टौ नामान्याप्नोत् स्वयम्भुवः। यथा च तैर्व्याप्रतमिदं त्रैलोक्यं सचराचरम्

स्वयंभूने रुद्रापासून सुरू होणारी आठ नावे कशी मिळवली आणि त्या नावांनी हे त्रैलोक्य, म्हणजे चल-अचल सर्व जग, कसे व्यापले हे सांगितले आहे.

भृग्वादीनामृषीणाञ्च प्रजासर्गोपवर्णनम्। वसिष्ठस्य च ब्रह्मर्षेर्यत्र गोत्रानुकीर्त्तनम्

भृगु आणि इतर ऋषी यांच्या वंशजांची निर्मिती आणि वसिष्ठ या ब्रह्मर्षीच्या गोत्रांची मांडणी येथे सांगितली आहे.

अग्नेः प्रजायाः सम्भूतिः स्वाहायां यत्र कीर्त्तिता। पितॄणां द्विप्रकाराणां स्वधायास्तदनन्तरम्

अग्नीच्या पत्नी स्वाहा पासून झालेल्या संततीचा उल्लेख येथे आहे, आणि त्यानंतर स्वधा पासून उत्पन्न झालेल्या दोन प्रकारच्या पितरांचा उल्लेख केला आहे.

पितृवंशप्रसङ्गेन कीर्त्यते च महेश्वरात्। दक्षस्य शापः सत्यर्थे भृग्वादीनाञ्च धीमताम्

पितरांच्या वंशाच्या संदर्भात, दक्षाने भृगु व इतर बुद्धिमान ऋषींना दिलेला शाप, त्याचे कारण आणि सत्य महेश्वराकडून येथे सांगितले आहे.

प्रतिशापश्च रुद्रस्य दक्षादद्भुतकर्मणः। प्रतिषेधश्च वैरस्य कीर्त्यते यत्र विस्तरात्

रुद्रांचा प्रत्युत्तर शाप, दक्षाची अद्भुत कृत्ये आणि वैर टाळण्याचा सविस्तर वृत्तांत येथे सांगितला आहे.

तेषां नियोगो द्वीपेषु देशेषु च पृथक् पृथक्। स्वायम्भुवस्य सर्गस्य ततश्चाप्यनुकीर्त्तनम्

त्यांची विविध द्वीपांमध्ये आणि प्रदेशांमध्ये केलेली नेमणूक, तसेच स्वयंभुवाच्या सृष्टीचे वर्णन येथे आहे.

उक्तो नाभेर्निसर्गश्च रजसश्च महात्मनः। द्वीपानां ससमुद्राणां पर्वतानाञ्च कीर्त्तनम्

नाभी आणि महान आत्मा असलेल्या राजस यांचा जन्म, तसेच समुद्रांनी वेढलेल्या द्वीपांचे आणि पर्वतांचे वर्णन येथे सांगितले आहे.

वर्षाणाञ्च नदीनाञ्च तद्भेदानाञ्च सर्वशः। द्वीपभेदसहस्राणामन्तर्भेदश्च सप्तसु

विविध प्रदेश, नद्या आणि त्यांचे सर्व विभाग, तसेच सात द्वीपांमधील हजारो उपविभाग येथे सांगितले आहेत.

विस्तरान् मण्डलाच्चैव जम्बूद्‌वीपसमुद्रयोः। प्रमाणं योजनाग्रेण कीर्त्त्यते पर्वतैः सह

जंबूद्वीप आणि त्याच्या समुद्राचा विस्तार व परिघ, पर्वतांसह, योजनांच्या मापात येथे सांगितला आहे.

हिमवान् हेमकूटस्तु निषधो मेरुरेव च। नीलः श्वेतः शृङ्गवांश्च कीर्त्त्यन्ते वर्षपर्वताः

हिमवान, हेमकूट, निषध, मेरू, नील, श्वेत आणि शृंगवान हे प्रदेशांचे पर्वत येथे वर्णन केले आहेत.

तेषामन्तरविष्कम्भा उच्छ्रायायामविस्तराः। कीर्त्त्यन्ते योजनाग्रेण ये च तत्र निवासिनः

या पर्वतांची आतील रुंदी, उंची आणि विस्तार योजनांमध्ये सांगितला आहे, तसेच तेथे राहणाऱ्यांचाही उल्लेख केला आहे.

भारतादीनि वर्षाणि नदीभिः पर्वतैस्तथा। भूतैश्चोपनिविष्टानि गतिमद्भिर्ध्रुवैस्तथा

भारत आणि इतर प्रदेश, त्यांच्या नद्या व पर्वत, तेथे वसणारे जीव, तसेच गती असलेले स्थिर तारे येथे सांगितले आहेत.

जम्बूद्वीपादयो द्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः। ततश्चाप्यम्मयी भूमिर्लोकालोकश्च कीर्त्त्यते

जंबूद्वीप पासून सुरू होणारे सात समुद्रांनी वेढलेले द्वीप, त्यानंतर जलमय पृथ्वी आणि लोकालोक यांचे वर्णन येथे आहे.