वायुपुराणम्

महेश्वरः परोऽव्यक्तश्चतुर्बाहुश्चतुर्मुखः। अचिन्त्यश्चाप्रमेयश्च स्वयम्भूर्हेतुरीश्वरः

महेश्वर हा सर्वोच्च, अव्यक्त, चार हातांचा, चार मुखांचा, अगम्य, अमाप, स्वयंभू, सर्वांचा कारणीभूत आणि ईश्वर आहे.

अव्यक्तं कारणं यद्यन्नित्यं सदसदात्मकम्। महदादिविशेषान्तं सृजतीति विनिश्चयः

अव्यक्त हेच कारण आहे, ते शाश्वत आहे, अस्तित्व आणि अनस्तित्वाचं मूळ आहे; त्यातून महत्त्वत्त्वापासून विशेषांपर्यंत सर्व सृष्टी निर्माण होते, हे निश्चित मानलं जातं.

अण्डं हिरण्मयञ्चैव बभूवाप्रतिमं ततः। अण्डस्यावरणञ्चाद्भिरपामपि च तेजसा

त्यावेळी सुवर्णमय, अद्वितीय अंड उत्पन्न झालं; त्या अंडाचं आवरण पाण्याने आणि तेजाने झालं.

वायुना तस्य नभसा नभो भूतादिना वृतम्। भूतादिर्महता चैव अव्यक्तेनावृतो महान्

त्या अंडाला वायू, आकाश आणि भूतादि तत्त्वांनी वेढलं; भूतादि तत्त्व महत्त्वत्त्वाने, आणि महत्त्वत्त्व अव्यक्ताने आच्छादित झालं.

अतोऽत्र विश्वदेवानामृषीणाञ्चोपवर्णितम्। नदीनां पर्वतानाञ्च प्रादुर्भावोऽत्र शस्यते

इथे विश्वदेव, ऋषी, नद्या आणि पर्वत यांचा प्रादुर्भाव सांगितला आहे.

मन्वन्तराणां सर्वेषां कल्पानाञ्चोपवर्णनम्। कीर्त्तनं ब्रह्मक्षत्रस्य ब्रह्म जन्म च कीर्त्त्यते

इथे सर्व मन्वंतर आणि कल्पांचं वर्णन, ब्राह्मण आणि क्षत्रियांची कीर्ती, आणि ब्रह्माचा जन्म याचं गायन केलं आहे.

अतो ब्रह्मणि स्रष्टृत्वं प्रजासर्गोपवर्णनम्। अवस्थाश्चात्र कीर्त्त्यन्ते ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः

इथे ब्रह्माच्या सृष्टीकर्तेपणाचं आणि प्रजासृष्टीचं वर्णन आहे; तसेच अव्यक्त जन्म असलेल्या ब्रह्माच्या अवस्थाही सांगितल्या आहेत.

कल्पानां वत्सराश्चैव जगतः स्थापनन्तथा। शयनञ्च हरेरत्र पृथिव्युद्धरणन्तथा

इथे कल्पांची वर्षं, जगाच्या स्थापनेचं, हरिच्या निद्रेचं आणि पृथ्वीच्या उद्धारणाचं वर्णन आहे.

सन्निवेशः पुरादीनां वर्णाश्रमविभागशः। वृक्षाणां गृहसंस्थानां सिद्धानाञ्चविनाशनम्

नगरांची रचना, वर्णाश्रमांची विभागणी, झाडं आणि घरांची रूपं, तसेच सिद्धांचा विनाश याचंही इथे वर्णन आहे.

योजनानां पथाञ्चैव सञ्चरो बहुविस्तरः। स्वर्गे स्थानविभागश्च मर्त्त्यानां भुविचारिणाम्

स्वर्गातील विविध स्थानांचे विभाग, पृथ्वीवर राहणाऱ्या मर्त्यांच्या मार्गांचा विस्तार आणि त्यावरचा प्रवास यांचे वर्णन केले आहे.

वृक्षाणामोषधीनाञ्च वीरुधाञ्च प्रकीर्त्तनम्। वृक्षनारकिकीटत्वं मर्त्त्यानां परिकीर्त्तितम्

झाडे, औषधी आणि वेल यांची मोजणी सांगितली आहे, तसेच माणसांना झाडे, प्राणी किंवा कीटक म्हणून जन्म मिळू शकतो हेही नमूद केले आहे.

देवतानामृषीणाञ्च द्वे सृती परिकीर्त्तिते। अन्नादीनां तनूनाञ्च सर्जनन्त्यजनन्तथा

देवतांचा आणि ऋषींच्या दोन मार्गांचे वर्णन आहे, तसेच अन्नावर जगणाऱ्या आणि शरीर असलेल्या जीवांची उत्पत्ती आणि नाश कसा होतो हेही सांगितले आहे.

प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम्। अनन्तरञ्च वक्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिःसृताः

सर्व शास्त्रांमध्ये प्रथम पुराण हे ब्रह्मदेवाने आठवले; त्यानंतर त्याच्या मुखांतून वेद प्रकट झाले.

अङ्गानि धर्मशास्त्रञ्च व्रतानि नियमास्तथा। पशूनां पुरुषाणाञ्च सम्भवः परिकीर्तितः

वेदांची अंगे, धर्मशास्त्र, व्रते आणि नियम यांचे वर्णन आहे, तसेच प्राणी आणि माणसांची उत्पत्ती कशी झाली हेही सांगितले आहे.

तथा निर्वचनं प्रोक्तं कल्पस्य च परिग्रहः। नव सर्गाः पुनः प्रोक्ता ब्रह्मणो बुद्धिपूर्वकाः

शब्दांचे अर्थ स्पष्ट केले आहेत आणि कल्पांची मोजणी सांगितली आहे; तसेच ब्रह्मदेवाच्या बुद्धीतून निर्माण झालेली नऊ सृष्टी पुन्हा सांगितल्या आहेत.

त्रयोऽन्ये बुद्धिपूर्वास्तु ततो लोकानकल्पयत्। ब्रह्मणोऽवयवेभ्यश्च धर्मादीनां समुद्भवः

इतर तीन सृष्टीही बुद्धीपासून निर्माण झाल्या, त्यानंतर ब्रह्मदेवाने लोकांची रचना केली आणि त्याच्या अंगांपासून धर्म व इतरांचा जन्म झाला.

ये द्वादश प्रसूयन्ते प्रजाः कल्पे पुनः पुनः। कल्पयोरन्तरं प्रोक्तं प्रतिसन्धिश्च यस्तयोः

प्रत्येक कल्पात वारंवार निर्माण होणाऱ्या बारा प्रकारच्या जीवांची माहिती दिली आहे, तसेच दोन कल्पांमधील अंतर आणि त्यांचा संबंधही सांगितला आहे.

तमोमात्रावृतत्वाच्च ब्रह्मणोऽधर्मसम्भवः। तथैव शतरूपायाः सम्भवश्च ततः परम्

अंधकाराने वेढल्यामुळे ब्रह्मदेवापासून अधर्माचा जन्म कसा झाला हे सांगितले आहे, आणि त्यानंतर शतरूपेचा जन्म कसा झाला हेही नमूद केले आहे.

प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकूतयश्च ताः। कीर्त्त्यन्ते धूतपाप्मानो येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः

प्रियव्रत, उत्तानपाद, प्रसूती आणि आकूती यांचा उल्लेख केला आहे, जे पापमुक्त असून ज्यांच्यामध्ये लोकांची स्थापना झाली आहे.

रुचेः प्रजापतेश्चोर्द्वमाकूत्यां मितुनोद्भवः। प्रसूत्यामपि दक्षस्य कन्यानां प्रभवस्ततः

रुचि या प्रजापतीपासून वरच्या स्तरावर आकूतीपासून मित्राचा जन्म झाला; आणि प्रसूतीपासून दक्षाच्या कन्यांचा जन्म झाला.

दाक्षायणीषु चाप्यूर्द्ध्वं श्रद्धाद्यासु महात्मनाम्। धर्मस्य कीर्त्त्यते सर्गः सात्त्विकस्य सुखोदयः

दक्षाच्या कन्यांमध्ये आणि पुढे श्रद्धा वगैरे महान आत्म्यांमध्ये धर्माची सत्त्वगुणी आणि सुखदायक सृष्टी कशी झाली हे सांगितले आहे.

तथाऽधर्म्मस्य हिंसायां तामसोऽशुभलक्षणः। महेश्वरस्य सत्याञ्च प्रजासर्गः प्रकीर्तितः

अधर्माची, म्हणजे हिंसेने युक्त आणि तामसी, अशुभ सृष्टी कशी झाली हे सांगितले आहे, तसेच महेश्वर आणि सती यांनी केलेल्या सृष्टीचेही वर्णन आहे.

निरामयञ्च ब्रह्माणं तादृशं कीर्त्तितं पुनः। योगं योगनिधिः प्राह द्विजानां मुक्तिकांक्षिणाम्

निर्दोष आणि शुद्ध ब्रह्मदेवाचे पुन्हा वर्णन केले आहे; योगाचा खजिना असलेल्या त्याने मुक्तीची इच्छा असलेल्या द्विजांना योगमार्ग शिकवला.

अवतारश्च रुद्रस्य महाभाग्यं तथैव च। त्रैवेदिकां कथाञ्चापि संवादः परमो महान्

रुद्राचा अवतार आणि त्याचे मोठे भाग्य यांचे वर्णन आहे, तसेच त्रैवेदिक कथा आणि श्रेष्ठ संवाद सांगितला आहे.

ब्रह्मनारायणाभ्याञ्च यत्र स्तोत्रं प्रकीर्त्तितम्। स्तुतस्ताभ्यां स देवेशस्तुतोष भगवान् शिवः

जिथे ब्रह्मदेव आणि नारायण यांनी स्तोत्र केले, तिथे त्या दोघांनी देवाधिदेव शिवाचे स्तवन केले आणि भगवान शिव संतुष्ट झाले.

प्रादुर्भावोऽथ रुद्रस्य ब्रह्मणोऽङ्गे महात्मनः। कीर्त्त्यते नाम हेतुश्च यथाऽरोदीन्महामनाः

महात्मा ब्रह्मदेवाच्या अंगापासून रुद्राचा प्रादुर्भाव कसा झाला, त्याचे नाव कशामुळे पडले आणि तो कसा रडला हे सांगितले आहे.

रुद्रादीनि यथा ह्यष्टौ नामान्याप्नोत् स्वयम्भुवः। यथा च तैर्व्याप्रतमिदं त्रैलोक्यं सचराचरम्

स्वयंभूने रुद्रापासून सुरू होणारी आठ नावे कशी मिळवली आणि त्या नावांनी हे त्रैलोक्य, म्हणजे चल-अचल सर्व जग, कसे व्यापले हे सांगितले आहे.

भृग्वादीनामृषीणाञ्च प्रजासर्गोपवर्णनम्। वसिष्ठस्य च ब्रह्मर्षेर्यत्र गोत्रानुकीर्त्तनम्

भृगु आणि इतर ऋषी यांच्या वंशजांची निर्मिती आणि वसिष्ठ या ब्रह्मर्षीच्या गोत्रांची मांडणी येथे सांगितली आहे.

अग्नेः प्रजायाः सम्भूतिः स्वाहायां यत्र कीर्त्तिता। पितॄणां द्विप्रकाराणां स्वधायास्तदनन्तरम्

अग्नीच्या पत्नी स्वाहा पासून झालेल्या संततीचा उल्लेख येथे आहे, आणि त्यानंतर स्वधा पासून उत्पन्न झालेल्या दोन प्रकारच्या पितरांचा उल्लेख केला आहे.