वायुपुराणम्

मध्यमो ह्येष सूतस्य धर्मः क्षत्रोपजीवनम्। रथनागाश्वचरितं जघन्यञ्च चिकित्सितम्

सूताचा मध्यम धर्म म्हणजे क्षत्रियांना सेवा करून उपजीविका करणे, रथ, हत्ती आणि घोड्यांमध्ये कौशल्य असणे, आणि शेवटी, वैद्यकशास्त्रात पारंगत असणे.

तत् स्वधर्ममहं पृष्टो भवद्भिर्ब्रह्मवादिभिः। कस्मात् सम्यङ्न विब्रूयां पुराणमृषिपूजितम्

तुम्ही ब्रह्माच्या शोधात असणाऱ्यांनी माझ्या कर्तव्याबद्दल विचारले आहे; मग प्राचीन ऋषींनी पूजलेलं पुराण मी योग्य रीतीने सांगू नये का?

पितॄणां मानसी कन्या वासवी समपद्यत। अपध्याता च पितृभिर्मत्स्ययोनौ बभूव सा

पितरांची मनातून उत्पन्न झालेली कन्या वासवी झाली; पण पितरांनी तिला नाकारल्यामुळे ती मत्स्याच्या रूपात जन्माला आली.

अरणीव हुताशस्य निमित्तं यस्य जन्मनः। तस्यां जातो महायोगी व्यासो वेदविदां वरः

जशी अग्नी पेटवायला तळाची अरणी कारण होते, तशी ती त्याच्या जन्माचं कारण ठरली; तिच्यापोटी वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असा महायोगी व्यास जन्माला आला.

तस्मै भगवते कृत्वा नमो व्यासाय वेधसे।। पुरुषाय पुराणाय भृगुवाक्यप्रवर्त्तिने। मानुषच्छद्मरूपाय विष्णवे प्रभविष्णवे

त्या भगवंत व्यासांना, सृष्टीकर्त्याला मी वंदन करतो; आदिपुरुष, प्राचीन, भृगूंच्या वचनांचा प्रचार करणारा, मानवाच्या रूपात प्रकटलेला, सर्वशक्तिमान विष्णू यांना मी नमन करतो.

जातमात्रञ्च यं वेद उपतस्थे ससङ्ग्रहः। धर्ममेव पुरस्कृत्य जातूकर्णादवाप तम्

ज्या क्षणी ते जन्मले, त्या क्षणी वेद आणि त्याच्या सर्व शाखांनी त्यांची सेवा केली; धर्माला अग्रस्थानी ठेवून त्यांनी जतुकार्णकडून ते वेद मिळवले.

मतिं मन्थानमाविध्य येनासौ श्रुतिसागरात्। प्रकाशं जनितो लोके महाभारतचन्द्रमाः

आपली बुद्धी मंथनदंडासारखी फिरवून, त्यांनी श्रुतीच्या महासागरातून महाभारताचा तेजस्वी चंद्र लोकांसमोर प्रकट केला.

वेदद्रुमश्च यं प्राप्य सशाखः समपद्यत। भूमिकालगुणान् प्राप्य बहुशाखो यथा द्रुमः

वेदरूपी वृक्ष त्यांच्या जवळ पोहोचल्यावर अनेक शाखांनी युक्त झाला; जसा वृक्ष भूमी, काळ आणि गुण मिळाल्यावर अनेक शाखांचा होतो, तसा तो विस्तारला.

तस्मादहमुपश्रुत्य पुराणं ब्रह्मवादिनः। सर्वज्ञात्सर्ववेदेषु पूजिताद्दीप्ततेजसः

म्हणून मी सर्व वेदांमध्ये पारंगत, सर्वज्ञ, तेजस्वी आणि सर्वांनी पूजिलेल्या ब्रह्मज्ञाकडून ऐकलेलं पुराण सांगतो.

पुराणं सम्प्रवक्ष्यामि यदुक्तं मातरिश्वना। पृष्टेन मुनिभिः पूर्वं नैमिषीयैर्महात्मभिः

आता मी ते पुराण सांगणार आहे, जे मातरिश्वान यांनी पूर्वी नैमिषारण्यातील महर्षींनी विचारल्यावर सांगितले होते.

महेश्वरः परोऽव्यक्तश्चतुर्बाहुश्चतुर्मुखः। अचिन्त्यश्चाप्रमेयश्च स्वयम्भूर्हेतुरीश्वरः

महेश्वर हा सर्वोच्च, अव्यक्त, चार हातांचा, चार मुखांचा, अगम्य, अमाप, स्वयंभू, सर्वांचा कारणीभूत आणि ईश्वर आहे.

अव्यक्तं कारणं यद्यन्नित्यं सदसदात्मकम्। महदादिविशेषान्तं सृजतीति विनिश्चयः

अव्यक्त हेच कारण आहे, ते शाश्वत आहे, अस्तित्व आणि अनस्तित्वाचं मूळ आहे; त्यातून महत्त्वत्त्वापासून विशेषांपर्यंत सर्व सृष्टी निर्माण होते, हे निश्चित मानलं जातं.

अण्डं हिरण्मयञ्चैव बभूवाप्रतिमं ततः। अण्डस्यावरणञ्चाद्भिरपामपि च तेजसा

त्यावेळी सुवर्णमय, अद्वितीय अंड उत्पन्न झालं; त्या अंडाचं आवरण पाण्याने आणि तेजाने झालं.

वायुना तस्य नभसा नभो भूतादिना वृतम्। भूतादिर्महता चैव अव्यक्तेनावृतो महान्

त्या अंडाला वायू, आकाश आणि भूतादि तत्त्वांनी वेढलं; भूतादि तत्त्व महत्त्वत्त्वाने, आणि महत्त्वत्त्व अव्यक्ताने आच्छादित झालं.

अतोऽत्र विश्वदेवानामृषीणाञ्चोपवर्णितम्। नदीनां पर्वतानाञ्च प्रादुर्भावोऽत्र शस्यते

इथे विश्वदेव, ऋषी, नद्या आणि पर्वत यांचा प्रादुर्भाव सांगितला आहे.

मन्वन्तराणां सर्वेषां कल्पानाञ्चोपवर्णनम्। कीर्त्तनं ब्रह्मक्षत्रस्य ब्रह्म जन्म च कीर्त्त्यते

इथे सर्व मन्वंतर आणि कल्पांचं वर्णन, ब्राह्मण आणि क्षत्रियांची कीर्ती, आणि ब्रह्माचा जन्म याचं गायन केलं आहे.

अतो ब्रह्मणि स्रष्टृत्वं प्रजासर्गोपवर्णनम्। अवस्थाश्चात्र कीर्त्त्यन्ते ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः

इथे ब्रह्माच्या सृष्टीकर्तेपणाचं आणि प्रजासृष्टीचं वर्णन आहे; तसेच अव्यक्त जन्म असलेल्या ब्रह्माच्या अवस्थाही सांगितल्या आहेत.

कल्पानां वत्सराश्चैव जगतः स्थापनन्तथा। शयनञ्च हरेरत्र पृथिव्युद्धरणन्तथा

इथे कल्पांची वर्षं, जगाच्या स्थापनेचं, हरिच्या निद्रेचं आणि पृथ्वीच्या उद्धारणाचं वर्णन आहे.

सन्निवेशः पुरादीनां वर्णाश्रमविभागशः। वृक्षाणां गृहसंस्थानां सिद्धानाञ्चविनाशनम्

नगरांची रचना, वर्णाश्रमांची विभागणी, झाडं आणि घरांची रूपं, तसेच सिद्धांचा विनाश याचंही इथे वर्णन आहे.

योजनानां पथाञ्चैव सञ्चरो बहुविस्तरः। स्वर्गे स्थानविभागश्च मर्त्त्यानां भुविचारिणाम्

स्वर्गातील विविध स्थानांचे विभाग, पृथ्वीवर राहणाऱ्या मर्त्यांच्या मार्गांचा विस्तार आणि त्यावरचा प्रवास यांचे वर्णन केले आहे.

वृक्षाणामोषधीनाञ्च वीरुधाञ्च प्रकीर्त्तनम्। वृक्षनारकिकीटत्वं मर्त्त्यानां परिकीर्त्तितम्

झाडे, औषधी आणि वेल यांची मोजणी सांगितली आहे, तसेच माणसांना झाडे, प्राणी किंवा कीटक म्हणून जन्म मिळू शकतो हेही नमूद केले आहे.

देवतानामृषीणाञ्च द्वे सृती परिकीर्त्तिते। अन्नादीनां तनूनाञ्च सर्जनन्त्यजनन्तथा

देवतांचा आणि ऋषींच्या दोन मार्गांचे वर्णन आहे, तसेच अन्नावर जगणाऱ्या आणि शरीर असलेल्या जीवांची उत्पत्ती आणि नाश कसा होतो हेही सांगितले आहे.

प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम्। अनन्तरञ्च वक्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिःसृताः

सर्व शास्त्रांमध्ये प्रथम पुराण हे ब्रह्मदेवाने आठवले; त्यानंतर त्याच्या मुखांतून वेद प्रकट झाले.

अङ्गानि धर्मशास्त्रञ्च व्रतानि नियमास्तथा। पशूनां पुरुषाणाञ्च सम्भवः परिकीर्तितः

वेदांची अंगे, धर्मशास्त्र, व्रते आणि नियम यांचे वर्णन आहे, तसेच प्राणी आणि माणसांची उत्पत्ती कशी झाली हेही सांगितले आहे.

तथा निर्वचनं प्रोक्तं कल्पस्य च परिग्रहः। नव सर्गाः पुनः प्रोक्ता ब्रह्मणो बुद्धिपूर्वकाः

शब्दांचे अर्थ स्पष्ट केले आहेत आणि कल्पांची मोजणी सांगितली आहे; तसेच ब्रह्मदेवाच्या बुद्धीतून निर्माण झालेली नऊ सृष्टी पुन्हा सांगितल्या आहेत.

त्रयोऽन्ये बुद्धिपूर्वास्तु ततो लोकानकल्पयत्। ब्रह्मणोऽवयवेभ्यश्च धर्मादीनां समुद्भवः

इतर तीन सृष्टीही बुद्धीपासून निर्माण झाल्या, त्यानंतर ब्रह्मदेवाने लोकांची रचना केली आणि त्याच्या अंगांपासून धर्म व इतरांचा जन्म झाला.

ये द्वादश प्रसूयन्ते प्रजाः कल्पे पुनः पुनः। कल्पयोरन्तरं प्रोक्तं प्रतिसन्धिश्च यस्तयोः

प्रत्येक कल्पात वारंवार निर्माण होणाऱ्या बारा प्रकारच्या जीवांची माहिती दिली आहे, तसेच दोन कल्पांमधील अंतर आणि त्यांचा संबंधही सांगितला आहे.

तमोमात्रावृतत्वाच्च ब्रह्मणोऽधर्मसम्भवः। तथैव शतरूपायाः सम्भवश्च ततः परम्

अंधकाराने वेढल्यामुळे ब्रह्मदेवापासून अधर्माचा जन्म कसा झाला हे सांगितले आहे, आणि त्यानंतर शतरूपेचा जन्म कसा झाला हेही नमूद केले आहे.

प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकूतयश्च ताः। कीर्त्त्यन्ते धूतपाप्मानो येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः

प्रियव्रत, उत्तानपाद, प्रसूती आणि आकूती यांचा उल्लेख केला आहे, जे पापमुक्त असून ज्यांच्यामध्ये लोकांची स्थापना झाली आहे.