वायुपुराणम्

एषाञ्च ऋषिमुख्यानां पुराणं प्रति धीमताम्। शुश्रूषास्ति महाबुद्धे तच्छ्रावयितुमर्हसि

या श्रेष्ठ ऋषींमध्ये, पुराण ऐकण्याची इच्छा आहे, हे महाबुद्धीमान; तू त्यांना ते ऐकवायला हवे.

सर्वे हीमे महात्मानो नाना गोत्राः समागताः। स्वान् स्वान् वंशान् पुराणैस्तु श्रृणुयुर्ब्रह्मवादिनः

हे सर्व महात्मे, वेगवेगळ्या कुळांतून एकत्र आले आहेत; ते आपापल्या वंशाची माहिती पुराणांतून ऐकू इच्छितात, हे ब्रह्मवेत्या.

सपुत्रान् दीर्घसत्रेऽस्मिञ्छ्रवयेथा मुनीनथ। दीक्षिष्यमाणैरस्माभि स्तेन प्रागसि संस्मृतः

मुनीश्रेष्ठा, या दीर्घ यज्ञात, तू ऋषी आणि त्यांचे पुत्र यांना ऐकवावे; आम्ही दीक्षा घेणार आहोत, म्हणूनच तुला आठवले आहे.

इति सन्नोदितः सूतस्तैरेव मुनिभिः पुरा। पुराणार्थं पुराणज्ञैः सत्यव्रतपरायणैः

अशा प्रकारे, सत्यव्रत आणि पुराण जाणणाऱ्या त्या ऋषींनी सूताला प्राचीन काळी पुराणाचा अर्थ सांगायला प्रवृत्त केले.

स्वधर्म एष सूतस्य सद्भिर्दृष्टः पुरातनैः। देवतानामृषीणाञ्च राज्ञाञ्चामिततेजसाम्

हेच सूताचे कर्तव्य आहे, असे पूर्वीच्या सज्जनांनी मानले आहे—देवतांना, ऋषींना आणि अपरिमित तेज असलेल्या राजांना वाचून दाखवणे.

वंशानां धारणं कार्यं श्रुतानाञ्च महात्मनाम्। इतिहासपुराणेषु दिष्टा ये ब्रह्मवादिभिः

महात्म्यांच्या वंशाची जपणूक, जी इतिहास आणि पुराणांत ऐकायला मिळते, ती ब्रह्मवेत्यांनी ठरवली आहे.

न हि वेदेष्वधिकारः कश्वित् सूतस्य दृश्यते। वैन्यस्य हि पृथोर्यज्ञे वर्त्तमाने महात्मनः। सुत्यायामभवत् सूतः प्रथमं वर्णवैकृतः

सूताला वेदांमध्ये अधिकार नाही, हे कुठेही दिसत नाही; वेनपुत्र पृतूच्या यज्ञात, सोम pressing वेळी सूत हा स्वतंत्र वर्ण म्हणून प्रथम निर्माण झाला.

ऐन्द्रेण हविषा तत्र हविः पृक्तं बृहस्पतेः। जुहावेन्द्राय देवाय ततः सूतो व्यजायत। प्रमादात्तत्र सञ्जज्ञे प्रायश्चित्तञ्च कर्मसु

तेथे, इंद्रासाठी असलेल्या हविष्याने बृहस्पतीचे हविष्य इंद्राला अर्पण झाले; त्यातून सूताचा जन्म झाला—ती चूक घडल्यामुळे, त्या कृतीचे प्रायश्चित्तही करण्यात आले.

शिष्यहव्येन यत् पृक्तमभिभूतं गुरोर्हविः। अधरोत्तरचारेण जज्ञे तद्वर्णवैकृतः

जेव्हा शिष्याचे हविष्य मिसळले गेले आणि गुरूचे हविष्य मागे पडले, योग्य क्रम उलटल्यामुळे तो वर्णभेद निर्माण झाला.

यच्च क्षत्रात् समभवद्ब्राह्मणाऽवरयोनितः। ततः पूर्वेण साधर्म्यात्तुल्यधर्मा प्रकीर्त्तितः

आणि जेव्हा क्षत्रिय स्त्रीपासून ब्राह्मणाचा जन्म झाला, तेव्हा पूर्वीच्या प्रमाणेच, त्याचे कर्तव्यही तसंच सांगितलं आहे.

मध्यमो ह्येष सूतस्य धर्मः क्षत्रोपजीवनम्। रथनागाश्वचरितं जघन्यञ्च चिकित्सितम्

सूताचा मध्यम धर्म म्हणजे क्षत्रियांना सेवा करून उपजीविका करणे, रथ, हत्ती आणि घोड्यांमध्ये कौशल्य असणे, आणि शेवटी, वैद्यकशास्त्रात पारंगत असणे.

तत् स्वधर्ममहं पृष्टो भवद्भिर्ब्रह्मवादिभिः। कस्मात् सम्यङ्न विब्रूयां पुराणमृषिपूजितम्

तुम्ही ब्रह्माच्या शोधात असणाऱ्यांनी माझ्या कर्तव्याबद्दल विचारले आहे; मग प्राचीन ऋषींनी पूजलेलं पुराण मी योग्य रीतीने सांगू नये का?

पितॄणां मानसी कन्या वासवी समपद्यत। अपध्याता च पितृभिर्मत्स्ययोनौ बभूव सा

पितरांची मनातून उत्पन्न झालेली कन्या वासवी झाली; पण पितरांनी तिला नाकारल्यामुळे ती मत्स्याच्या रूपात जन्माला आली.

अरणीव हुताशस्य निमित्तं यस्य जन्मनः। तस्यां जातो महायोगी व्यासो वेदविदां वरः

जशी अग्नी पेटवायला तळाची अरणी कारण होते, तशी ती त्याच्या जन्माचं कारण ठरली; तिच्यापोटी वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असा महायोगी व्यास जन्माला आला.

तस्मै भगवते कृत्वा नमो व्यासाय वेधसे।। पुरुषाय पुराणाय भृगुवाक्यप्रवर्त्तिने। मानुषच्छद्मरूपाय विष्णवे प्रभविष्णवे

त्या भगवंत व्यासांना, सृष्टीकर्त्याला मी वंदन करतो; आदिपुरुष, प्राचीन, भृगूंच्या वचनांचा प्रचार करणारा, मानवाच्या रूपात प्रकटलेला, सर्वशक्तिमान विष्णू यांना मी नमन करतो.

जातमात्रञ्च यं वेद उपतस्थे ससङ्ग्रहः। धर्ममेव पुरस्कृत्य जातूकर्णादवाप तम्

ज्या क्षणी ते जन्मले, त्या क्षणी वेद आणि त्याच्या सर्व शाखांनी त्यांची सेवा केली; धर्माला अग्रस्थानी ठेवून त्यांनी जतुकार्णकडून ते वेद मिळवले.

मतिं मन्थानमाविध्य येनासौ श्रुतिसागरात्। प्रकाशं जनितो लोके महाभारतचन्द्रमाः

आपली बुद्धी मंथनदंडासारखी फिरवून, त्यांनी श्रुतीच्या महासागरातून महाभारताचा तेजस्वी चंद्र लोकांसमोर प्रकट केला.

वेदद्रुमश्च यं प्राप्य सशाखः समपद्यत। भूमिकालगुणान् प्राप्य बहुशाखो यथा द्रुमः

वेदरूपी वृक्ष त्यांच्या जवळ पोहोचल्यावर अनेक शाखांनी युक्त झाला; जसा वृक्ष भूमी, काळ आणि गुण मिळाल्यावर अनेक शाखांचा होतो, तसा तो विस्तारला.

तस्मादहमुपश्रुत्य पुराणं ब्रह्मवादिनः। सर्वज्ञात्सर्ववेदेषु पूजिताद्दीप्ततेजसः

म्हणून मी सर्व वेदांमध्ये पारंगत, सर्वज्ञ, तेजस्वी आणि सर्वांनी पूजिलेल्या ब्रह्मज्ञाकडून ऐकलेलं पुराण सांगतो.

पुराणं सम्प्रवक्ष्यामि यदुक्तं मातरिश्वना। पृष्टेन मुनिभिः पूर्वं नैमिषीयैर्महात्मभिः

आता मी ते पुराण सांगणार आहे, जे मातरिश्वान यांनी पूर्वी नैमिषारण्यातील महर्षींनी विचारल्यावर सांगितले होते.

महेश्वरः परोऽव्यक्तश्चतुर्बाहुश्चतुर्मुखः। अचिन्त्यश्चाप्रमेयश्च स्वयम्भूर्हेतुरीश्वरः

महेश्वर हा सर्वोच्च, अव्यक्त, चार हातांचा, चार मुखांचा, अगम्य, अमाप, स्वयंभू, सर्वांचा कारणीभूत आणि ईश्वर आहे.

अव्यक्तं कारणं यद्यन्नित्यं सदसदात्मकम्। महदादिविशेषान्तं सृजतीति विनिश्चयः

अव्यक्त हेच कारण आहे, ते शाश्वत आहे, अस्तित्व आणि अनस्तित्वाचं मूळ आहे; त्यातून महत्त्वत्त्वापासून विशेषांपर्यंत सर्व सृष्टी निर्माण होते, हे निश्चित मानलं जातं.

अण्डं हिरण्मयञ्चैव बभूवाप्रतिमं ततः। अण्डस्यावरणञ्चाद्भिरपामपि च तेजसा

त्यावेळी सुवर्णमय, अद्वितीय अंड उत्पन्न झालं; त्या अंडाचं आवरण पाण्याने आणि तेजाने झालं.

वायुना तस्य नभसा नभो भूतादिना वृतम्। भूतादिर्महता चैव अव्यक्तेनावृतो महान्

त्या अंडाला वायू, आकाश आणि भूतादि तत्त्वांनी वेढलं; भूतादि तत्त्व महत्त्वत्त्वाने, आणि महत्त्वत्त्व अव्यक्ताने आच्छादित झालं.

अतोऽत्र विश्वदेवानामृषीणाञ्चोपवर्णितम्। नदीनां पर्वतानाञ्च प्रादुर्भावोऽत्र शस्यते

इथे विश्वदेव, ऋषी, नद्या आणि पर्वत यांचा प्रादुर्भाव सांगितला आहे.

मन्वन्तराणां सर्वेषां कल्पानाञ्चोपवर्णनम्। कीर्त्तनं ब्रह्मक्षत्रस्य ब्रह्म जन्म च कीर्त्त्यते

इथे सर्व मन्वंतर आणि कल्पांचं वर्णन, ब्राह्मण आणि क्षत्रियांची कीर्ती, आणि ब्रह्माचा जन्म याचं गायन केलं आहे.

अतो ब्रह्मणि स्रष्टृत्वं प्रजासर्गोपवर्णनम्। अवस्थाश्चात्र कीर्त्त्यन्ते ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः

इथे ब्रह्माच्या सृष्टीकर्तेपणाचं आणि प्रजासृष्टीचं वर्णन आहे; तसेच अव्यक्त जन्म असलेल्या ब्रह्माच्या अवस्थाही सांगितल्या आहेत.

कल्पानां वत्सराश्चैव जगतः स्थापनन्तथा। शयनञ्च हरेरत्र पृथिव्युद्धरणन्तथा

इथे कल्पांची वर्षं, जगाच्या स्थापनेचं, हरिच्या निद्रेचं आणि पृथ्वीच्या उद्धारणाचं वर्णन आहे.

सन्निवेशः पुरादीनां वर्णाश्रमविभागशः। वृक्षाणां गृहसंस्थानां सिद्धानाञ्चविनाशनम्

नगरांची रचना, वर्णाश्रमांची विभागणी, झाडं आणि घरांची रूपं, तसेच सिद्धांचा विनाश याचंही इथे वर्णन आहे.