वायुपुराणम्

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे दीर्घसत्रन्तु ईजिरे। नद्यास्तीरे दृषद्वत्याः पुण्यायाः शुचिरोधसः। दीक्षितास्ते यथाशास्त्रं नैमिषारण्यगोचराः

धर्मभूमी कुरुक्षेत्रात, पवित्र आणि स्वच्छ तीर असलेल्या दृषद्वती नदीच्या काठी, त्यांनी दीर्घ यज्ञ केला; ते शास्त्रानुसार दीक्षित झालेले आणि नैमिषारण्यात वास करणारे होते.

द्रष्टुं तान् स महाबुद्धिः सूतः पौराणिकोत्तमः। लोमानि हर्षयाञ्चक्रे श्रोत्रूणां यत् सुभाषितैः। कर्मणा प्रथितस्तेन लोकेऽस्मिँल्लोमहर्षणः

त्यांना पाहण्यासाठी, सुत नावाचा विद्वान आणि पुराण कथाकार, आपल्या सुंदर वाणीतून श्रोत्यांच्या अंगावर रोमांच आणत असे; म्हणूनच तो लोमहर्षण म्हणून प्रसिद्ध झाला.

तपःश्रुताचारनिधेर्वेदव्यासस्य धीमतः। शिष्यो बभूव मेधावी त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

तो वेदव्यासांचा शिष्य, तप, विद्या आणि उत्तम आचाराचा खजिना, आणि तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेला मेधावी होता.

पुराण वेदो ह्यखिलो यस्मिन् सम्यक् प्रतिष्ठितः। भारती चैव विपुला महाभारतवर्द्धिनी

संपूर्ण पुराण आणि वेद ज्यामध्ये ठामपणे आधारले आहेत, तसेच मोठी भारती, जी महाभारत वाढवणारी आहे, तीही त्यात आहे.

धर्मार्थकाममोक्षार्थाः कथा यस्मिन् प्रतिष्ठिताः। सूक्ताः सुपरिभाषाश्च भूमावोषधयो यथा

धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यासंबंधीच्या कथा, तसेच सुज्ञ वचनं आणि स्पष्ट भाषणं, जशी औषधींनी पृथ्वी भरलेली असते, तशी त्यात स्थिर आहेत.

स तान् न्यायेन सुधियो न्यायविन्मुनिपुङ्गवान्। अभिगम्योपसंसृत्य नमस्कृत्य कृताञ्जलिः। तोषयामास मेधावी प्रणिपातेन तानृषीन्

तो न्याय जाणणारा आणि बुद्धिमान त्या न्यायवेत्त्या आणि विद्वान ऋषींना योग्य रीतीने भेटला, त्यांना नमस्कार केला आणि दोन्ही हात जोडून आदर दाखवला.

ते चापि सर्त्रिणः प्रीताः ससदस्या महौजसः। तस्मै साम च पूजाञ्च यथावत् प्रतिपेदिरे

ते सामर्थ्यशाली ऋषी आणि त्यांची सभा, आनंदित होऊन, त्याला योग्य सन्मान आणि पूजा दिली.

अथ तेषां पुराणस्य शुश्रूषा समपद्यत। दृष्ट्वा तमातिविश्वस्तं विद्वांसं लोमहर्षणम्

तेव्हा, लोमहर्षण हा विद्वान आणि पूर्ण विश्वासाने समर्पित आहे हे पाहून, त्यांच्यात पुराण ऐकण्याची इच्छा निर्माण झाली.

तस्मिन् सत्रे गृहपतिः सर्वशास्त्रविशारदः। इङ्गितैर्भावमालक्ष्य तेषां सूतमनोदयत्

त्या सभेत, सर्व शास्त्रांमध्ये पारंगत असलेला गृहस्थ, त्यांच्या हावभावावरून त्यांची भावना ओळखून, सूताला बोलायला प्रोत्साहित करतो.

त्वया सूत महाबुद्धिर्भगवान् ब्रह्मवित्तमः। इतिहासपुराणार्थं व्यासः सम्यगुपासितः। दुदोह वै मतिं तस्य त्वं पुराणाश्रयां कथाम्

हे सूत, तुझ्या मोठ्या बुद्धीमुळे, भगवंत व्यास, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ, तुझ्याकडून इतिहास आणि पुराण यांचा अर्थ जाणून घेतला; तू त्याच्या ज्ञानाचा सार काढलास, आता पुराणावर आधारित कथा सांग.

एषाञ्च ऋषिमुख्यानां पुराणं प्रति धीमताम्। शुश्रूषास्ति महाबुद्धे तच्छ्रावयितुमर्हसि

या श्रेष्ठ ऋषींमध्ये, पुराण ऐकण्याची इच्छा आहे, हे महाबुद्धीमान; तू त्यांना ते ऐकवायला हवे.

सर्वे हीमे महात्मानो नाना गोत्राः समागताः। स्वान् स्वान् वंशान् पुराणैस्तु श्रृणुयुर्ब्रह्मवादिनः

हे सर्व महात्मे, वेगवेगळ्या कुळांतून एकत्र आले आहेत; ते आपापल्या वंशाची माहिती पुराणांतून ऐकू इच्छितात, हे ब्रह्मवेत्या.

सपुत्रान् दीर्घसत्रेऽस्मिञ्छ्रवयेथा मुनीनथ। दीक्षिष्यमाणैरस्माभि स्तेन प्रागसि संस्मृतः

मुनीश्रेष्ठा, या दीर्घ यज्ञात, तू ऋषी आणि त्यांचे पुत्र यांना ऐकवावे; आम्ही दीक्षा घेणार आहोत, म्हणूनच तुला आठवले आहे.

इति सन्नोदितः सूतस्तैरेव मुनिभिः पुरा। पुराणार्थं पुराणज्ञैः सत्यव्रतपरायणैः

अशा प्रकारे, सत्यव्रत आणि पुराण जाणणाऱ्या त्या ऋषींनी सूताला प्राचीन काळी पुराणाचा अर्थ सांगायला प्रवृत्त केले.

स्वधर्म एष सूतस्य सद्भिर्दृष्टः पुरातनैः। देवतानामृषीणाञ्च राज्ञाञ्चामिततेजसाम्

हेच सूताचे कर्तव्य आहे, असे पूर्वीच्या सज्जनांनी मानले आहे—देवतांना, ऋषींना आणि अपरिमित तेज असलेल्या राजांना वाचून दाखवणे.

वंशानां धारणं कार्यं श्रुतानाञ्च महात्मनाम्। इतिहासपुराणेषु दिष्टा ये ब्रह्मवादिभिः

महात्म्यांच्या वंशाची जपणूक, जी इतिहास आणि पुराणांत ऐकायला मिळते, ती ब्रह्मवेत्यांनी ठरवली आहे.

न हि वेदेष्वधिकारः कश्वित् सूतस्य दृश्यते। वैन्यस्य हि पृथोर्यज्ञे वर्त्तमाने महात्मनः। सुत्यायामभवत् सूतः प्रथमं वर्णवैकृतः

सूताला वेदांमध्ये अधिकार नाही, हे कुठेही दिसत नाही; वेनपुत्र पृतूच्या यज्ञात, सोम pressing वेळी सूत हा स्वतंत्र वर्ण म्हणून प्रथम निर्माण झाला.

ऐन्द्रेण हविषा तत्र हविः पृक्तं बृहस्पतेः। जुहावेन्द्राय देवाय ततः सूतो व्यजायत। प्रमादात्तत्र सञ्जज्ञे प्रायश्चित्तञ्च कर्मसु

तेथे, इंद्रासाठी असलेल्या हविष्याने बृहस्पतीचे हविष्य इंद्राला अर्पण झाले; त्यातून सूताचा जन्म झाला—ती चूक घडल्यामुळे, त्या कृतीचे प्रायश्चित्तही करण्यात आले.

शिष्यहव्येन यत् पृक्तमभिभूतं गुरोर्हविः। अधरोत्तरचारेण जज्ञे तद्वर्णवैकृतः

जेव्हा शिष्याचे हविष्य मिसळले गेले आणि गुरूचे हविष्य मागे पडले, योग्य क्रम उलटल्यामुळे तो वर्णभेद निर्माण झाला.

यच्च क्षत्रात् समभवद्ब्राह्मणाऽवरयोनितः। ततः पूर्वेण साधर्म्यात्तुल्यधर्मा प्रकीर्त्तितः

आणि जेव्हा क्षत्रिय स्त्रीपासून ब्राह्मणाचा जन्म झाला, तेव्हा पूर्वीच्या प्रमाणेच, त्याचे कर्तव्यही तसंच सांगितलं आहे.

मध्यमो ह्येष सूतस्य धर्मः क्षत्रोपजीवनम्। रथनागाश्वचरितं जघन्यञ्च चिकित्सितम्

सूताचा मध्यम धर्म म्हणजे क्षत्रियांना सेवा करून उपजीविका करणे, रथ, हत्ती आणि घोड्यांमध्ये कौशल्य असणे, आणि शेवटी, वैद्यकशास्त्रात पारंगत असणे.

तत् स्वधर्ममहं पृष्टो भवद्भिर्ब्रह्मवादिभिः। कस्मात् सम्यङ्न विब्रूयां पुराणमृषिपूजितम्

तुम्ही ब्रह्माच्या शोधात असणाऱ्यांनी माझ्या कर्तव्याबद्दल विचारले आहे; मग प्राचीन ऋषींनी पूजलेलं पुराण मी योग्य रीतीने सांगू नये का?

पितॄणां मानसी कन्या वासवी समपद्यत। अपध्याता च पितृभिर्मत्स्ययोनौ बभूव सा

पितरांची मनातून उत्पन्न झालेली कन्या वासवी झाली; पण पितरांनी तिला नाकारल्यामुळे ती मत्स्याच्या रूपात जन्माला आली.

अरणीव हुताशस्य निमित्तं यस्य जन्मनः। तस्यां जातो महायोगी व्यासो वेदविदां वरः

जशी अग्नी पेटवायला तळाची अरणी कारण होते, तशी ती त्याच्या जन्माचं कारण ठरली; तिच्यापोटी वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असा महायोगी व्यास जन्माला आला.

तस्मै भगवते कृत्वा नमो व्यासाय वेधसे।। पुरुषाय पुराणाय भृगुवाक्यप्रवर्त्तिने। मानुषच्छद्मरूपाय विष्णवे प्रभविष्णवे

त्या भगवंत व्यासांना, सृष्टीकर्त्याला मी वंदन करतो; आदिपुरुष, प्राचीन, भृगूंच्या वचनांचा प्रचार करणारा, मानवाच्या रूपात प्रकटलेला, सर्वशक्तिमान विष्णू यांना मी नमन करतो.

जातमात्रञ्च यं वेद उपतस्थे ससङ्ग्रहः। धर्ममेव पुरस्कृत्य जातूकर्णादवाप तम्

ज्या क्षणी ते जन्मले, त्या क्षणी वेद आणि त्याच्या सर्व शाखांनी त्यांची सेवा केली; धर्माला अग्रस्थानी ठेवून त्यांनी जतुकार्णकडून ते वेद मिळवले.

मतिं मन्थानमाविध्य येनासौ श्रुतिसागरात्। प्रकाशं जनितो लोके महाभारतचन्द्रमाः

आपली बुद्धी मंथनदंडासारखी फिरवून, त्यांनी श्रुतीच्या महासागरातून महाभारताचा तेजस्वी चंद्र लोकांसमोर प्रकट केला.

वेदद्रुमश्च यं प्राप्य सशाखः समपद्यत। भूमिकालगुणान् प्राप्य बहुशाखो यथा द्रुमः

वेदरूपी वृक्ष त्यांच्या जवळ पोहोचल्यावर अनेक शाखांनी युक्त झाला; जसा वृक्ष भूमी, काळ आणि गुण मिळाल्यावर अनेक शाखांचा होतो, तसा तो विस्तारला.

तस्मादहमुपश्रुत्य पुराणं ब्रह्मवादिनः। सर्वज्ञात्सर्ववेदेषु पूजिताद्दीप्ततेजसः

म्हणून मी सर्व वेदांमध्ये पारंगत, सर्वज्ञ, तेजस्वी आणि सर्वांनी पूजिलेल्या ब्रह्मज्ञाकडून ऐकलेलं पुराण सांगतो.