वायुपुराणम्

ब्रह्माणं लोककर्त्तारं सर्वज्ञमपराजितम्। प्रभुं भूतभविष्यस्य साम्प्रतस्य च सत्पतिम्

ब्रह्मा, जो सर्व लोकांचा कर्ता, सर्वज्ञ, अजिंक्य, भूत, भविष्य आणि वर्तमानाचा स्वामी आहे—त्याला मी वंदन करतो.

ज्ञानमप्रतिमं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः। ऐश्वर्यञ्चैव धर्मश्च सहसिद्धिचतुष्टयः

ज्याचं ज्ञान अतुलनीय आहे, ज्याचं वैराग्य श्रेष्ठ आहे, जो जगाचा स्वामी आहे, ज्याचं ऐश्वर्य, धर्म आणि चारही सिद्धी पूर्ण आहेत—

य इमान् पश्यते भावान्नित्यं सदसदात्मकान्। आविशन्ति पुनस्तं वै क्रियाभावार्थमीश्वरम्

जो नेहमी या सगळ्या सत्त्व आणि असत्त्व स्वरूप गोष्टी पाहतो; सर्व जीव पुन्हा त्याच्यात प्रवेश करतात, कारण तोच सर्व क्रियेचा आधार असलेला ईश्वर आहे.

लोककृल्लोकतत्त्वज्ञो योगमास्थाय तत्त्ववित्। असृजत् सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

जो लोकांचा कर्ता, त्यांची खरी प्रकृती जाणणारा, योग आणि तत्त्वज्ञानात स्थित असलेला आहे, त्याने सर्व स्थावर-जंगम जीवांची निर्मिती केली.

तमजं विश्वकर्माणं चित्पतिं लोकसाक्षिणम्। पुराणाख्यानजिज्ञासुर्व्रजामि शरणं प्रभुम्

त्या अजन्मा, सर्व विश्वाचा सर्जक, चैतन्याचा स्वामी, जगाचा साक्षीदार अशा प्रभूच्या शरण मी जातो, कारण मला प्राचीन कथा जाणून घ्यायच्या आहेत.

ब्रह्मवायुमहेन्द्रेभ्यो नमस्कृत्य समाहितः। ऋषीणाञ्च वरिष्ठाय वसिष्ठाय महात्मने

मी एकाग्रतेने ब्रह्मा, वायू, इंद्र आणि सर्वश्रेष्ठ ऋषी, महात्मा वसिष्ठ यांना वंदन करतो.

तन्नप्त्त्रे चातियशसे जातूकर्णाय चर्षये। वसिष्ठाय च शुचये कृष्णद्वैपायनाय च

त्यांच्या अतिशय कीर्तीमान नातू, ऋषी जातूकरण, शुद्ध वसिष्ठ आणि कृष्ण द्वैपायन यांनाही मी वंदन करतो.

पुराणं सम्प्रवक्ष्यामि ब्रह्मोक्तं वेदसम्मितम्। धर्मार्थन्यायसंयुक्तैरागमैः सुविभूषितम्

मी आता ब्रह्मदेवांनी सांगितलेलं, वेदांच्या प्रमाणात असलेलं, धर्म, अर्थ आणि न्यायाने सुशोभित असं पुराण सांगणार आहे.

असीमकृष्णे विक्रान्ते राजन्येऽनुपमत्विषि। प्रशासतीमां धर्मेण भूमिं भूमिपसत्तमे

जेव्हा असीमकृष्ण नावाचा, राजांमध्ये अद्वितीय पराक्रमी, या पृथ्वीवर धर्माने राज्य करणारा श्रेष्ठ राजा होता—

ऋषयः संशितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः। ऋजवो नष्टरजसः शान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः

तेव्हा ऋषी, आत्मसंयमी, सत्यव्रताला समर्पित, सरळमार्गी, विकाररहित, शांत, संयमी आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारे होते.

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे दीर्घसत्रन्तु ईजिरे। नद्यास्तीरे दृषद्वत्याः पुण्यायाः शुचिरोधसः। दीक्षितास्ते यथाशास्त्रं नैमिषारण्यगोचराः

धर्मभूमी कुरुक्षेत्रात, पवित्र आणि स्वच्छ तीर असलेल्या दृषद्वती नदीच्या काठी, त्यांनी दीर्घ यज्ञ केला; ते शास्त्रानुसार दीक्षित झालेले आणि नैमिषारण्यात वास करणारे होते.

द्रष्टुं तान् स महाबुद्धिः सूतः पौराणिकोत्तमः। लोमानि हर्षयाञ्चक्रे श्रोत्रूणां यत् सुभाषितैः। कर्मणा प्रथितस्तेन लोकेऽस्मिँल्लोमहर्षणः

त्यांना पाहण्यासाठी, सुत नावाचा विद्वान आणि पुराण कथाकार, आपल्या सुंदर वाणीतून श्रोत्यांच्या अंगावर रोमांच आणत असे; म्हणूनच तो लोमहर्षण म्हणून प्रसिद्ध झाला.

तपःश्रुताचारनिधेर्वेदव्यासस्य धीमतः। शिष्यो बभूव मेधावी त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

तो वेदव्यासांचा शिष्य, तप, विद्या आणि उत्तम आचाराचा खजिना, आणि तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेला मेधावी होता.

पुराण वेदो ह्यखिलो यस्मिन् सम्यक् प्रतिष्ठितः। भारती चैव विपुला महाभारतवर्द्धिनी

संपूर्ण पुराण आणि वेद ज्यामध्ये ठामपणे आधारले आहेत, तसेच मोठी भारती, जी महाभारत वाढवणारी आहे, तीही त्यात आहे.

धर्मार्थकाममोक्षार्थाः कथा यस्मिन् प्रतिष्ठिताः। सूक्ताः सुपरिभाषाश्च भूमावोषधयो यथा

धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यासंबंधीच्या कथा, तसेच सुज्ञ वचनं आणि स्पष्ट भाषणं, जशी औषधींनी पृथ्वी भरलेली असते, तशी त्यात स्थिर आहेत.

स तान् न्यायेन सुधियो न्यायविन्मुनिपुङ्गवान्। अभिगम्योपसंसृत्य नमस्कृत्य कृताञ्जलिः। तोषयामास मेधावी प्रणिपातेन तानृषीन्

तो न्याय जाणणारा आणि बुद्धिमान त्या न्यायवेत्त्या आणि विद्वान ऋषींना योग्य रीतीने भेटला, त्यांना नमस्कार केला आणि दोन्ही हात जोडून आदर दाखवला.

ते चापि सर्त्रिणः प्रीताः ससदस्या महौजसः। तस्मै साम च पूजाञ्च यथावत् प्रतिपेदिरे

ते सामर्थ्यशाली ऋषी आणि त्यांची सभा, आनंदित होऊन, त्याला योग्य सन्मान आणि पूजा दिली.

अथ तेषां पुराणस्य शुश्रूषा समपद्यत। दृष्ट्वा तमातिविश्वस्तं विद्वांसं लोमहर्षणम्

तेव्हा, लोमहर्षण हा विद्वान आणि पूर्ण विश्वासाने समर्पित आहे हे पाहून, त्यांच्यात पुराण ऐकण्याची इच्छा निर्माण झाली.

तस्मिन् सत्रे गृहपतिः सर्वशास्त्रविशारदः। इङ्गितैर्भावमालक्ष्य तेषां सूतमनोदयत्

त्या सभेत, सर्व शास्त्रांमध्ये पारंगत असलेला गृहस्थ, त्यांच्या हावभावावरून त्यांची भावना ओळखून, सूताला बोलायला प्रोत्साहित करतो.

त्वया सूत महाबुद्धिर्भगवान् ब्रह्मवित्तमः। इतिहासपुराणार्थं व्यासः सम्यगुपासितः। दुदोह वै मतिं तस्य त्वं पुराणाश्रयां कथाम्

हे सूत, तुझ्या मोठ्या बुद्धीमुळे, भगवंत व्यास, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ, तुझ्याकडून इतिहास आणि पुराण यांचा अर्थ जाणून घेतला; तू त्याच्या ज्ञानाचा सार काढलास, आता पुराणावर आधारित कथा सांग.

एषाञ्च ऋषिमुख्यानां पुराणं प्रति धीमताम्। शुश्रूषास्ति महाबुद्धे तच्छ्रावयितुमर्हसि

या श्रेष्ठ ऋषींमध्ये, पुराण ऐकण्याची इच्छा आहे, हे महाबुद्धीमान; तू त्यांना ते ऐकवायला हवे.

सर्वे हीमे महात्मानो नाना गोत्राः समागताः। स्वान् स्वान् वंशान् पुराणैस्तु श्रृणुयुर्ब्रह्मवादिनः

हे सर्व महात्मे, वेगवेगळ्या कुळांतून एकत्र आले आहेत; ते आपापल्या वंशाची माहिती पुराणांतून ऐकू इच्छितात, हे ब्रह्मवेत्या.

सपुत्रान् दीर्घसत्रेऽस्मिञ्छ्रवयेथा मुनीनथ। दीक्षिष्यमाणैरस्माभि स्तेन प्रागसि संस्मृतः

मुनीश्रेष्ठा, या दीर्घ यज्ञात, तू ऋषी आणि त्यांचे पुत्र यांना ऐकवावे; आम्ही दीक्षा घेणार आहोत, म्हणूनच तुला आठवले आहे.

इति सन्नोदितः सूतस्तैरेव मुनिभिः पुरा। पुराणार्थं पुराणज्ञैः सत्यव्रतपरायणैः

अशा प्रकारे, सत्यव्रत आणि पुराण जाणणाऱ्या त्या ऋषींनी सूताला प्राचीन काळी पुराणाचा अर्थ सांगायला प्रवृत्त केले.

स्वधर्म एष सूतस्य सद्भिर्दृष्टः पुरातनैः। देवतानामृषीणाञ्च राज्ञाञ्चामिततेजसाम्

हेच सूताचे कर्तव्य आहे, असे पूर्वीच्या सज्जनांनी मानले आहे—देवतांना, ऋषींना आणि अपरिमित तेज असलेल्या राजांना वाचून दाखवणे.

वंशानां धारणं कार्यं श्रुतानाञ्च महात्मनाम्। इतिहासपुराणेषु दिष्टा ये ब्रह्मवादिभिः

महात्म्यांच्या वंशाची जपणूक, जी इतिहास आणि पुराणांत ऐकायला मिळते, ती ब्रह्मवेत्यांनी ठरवली आहे.

न हि वेदेष्वधिकारः कश्वित् सूतस्य दृश्यते। वैन्यस्य हि पृथोर्यज्ञे वर्त्तमाने महात्मनः। सुत्यायामभवत् सूतः प्रथमं वर्णवैकृतः

सूताला वेदांमध्ये अधिकार नाही, हे कुठेही दिसत नाही; वेनपुत्र पृतूच्या यज्ञात, सोम pressing वेळी सूत हा स्वतंत्र वर्ण म्हणून प्रथम निर्माण झाला.

ऐन्द्रेण हविषा तत्र हविः पृक्तं बृहस्पतेः। जुहावेन्द्राय देवाय ततः सूतो व्यजायत। प्रमादात्तत्र सञ्जज्ञे प्रायश्चित्तञ्च कर्मसु

तेथे, इंद्रासाठी असलेल्या हविष्याने बृहस्पतीचे हविष्य इंद्राला अर्पण झाले; त्यातून सूताचा जन्म झाला—ती चूक घडल्यामुळे, त्या कृतीचे प्रायश्चित्तही करण्यात आले.

शिष्यहव्येन यत् पृक्तमभिभूतं गुरोर्हविः। अधरोत्तरचारेण जज्ञे तद्वर्णवैकृतः

जेव्हा शिष्याचे हविष्य मिसळले गेले आणि गुरूचे हविष्य मागे पडले, योग्य क्रम उलटल्यामुळे तो वर्णभेद निर्माण झाला.