वायुपुराणम्

कुलानां शतमुद्धृत्य ब्रह्मलोकं नयेत् पितॄन्। गया गयो गया दित्यो गायत्री च गदाधरः ।। ५०.

शंभर कुलांचे उद्धार करून पितरांना ब्रह्मलोक मिळवता येतो; गया, गया, गयादित्य, गायत्री आणि गदाधर यांचा उल्लेख आहे.

गया गयासुरश्चैव षङ्गया मुक्तिदायकाः। गयाख्यानमिदं पुण्यं यः पठेत्सततं नरः ।। ५०.

गया, गयासुर आणि सहा गया हे मुक्ती देणारे आहेत; जो पुरुष या पुण्य गया कथेला नेहमी वाचतो—

श्रृणुयाच्छ्रद्धया यस्तु स याति परमां गतिम्। पाठयेद्वा गयाख्यानं विप्रेभ्यः पुण्यकृन्नरः ।। ५०.

जो श्रद्धेने ऐकतो, तो परम गतीला पोहोचतो; किंवा जो ब्राह्मणांना गया कथा वाचून दाखवतो, तो पुण्यवान पुरुष—

गयाश्राद्धं कृतं तेन कृतं तेन सुनिश्चितम्। गयाया महिमानञ्च ह्यभ्यसेद्यः समाहितः ।। ५०.

त्याच्यासाठी गया श्राद्ध केलेलेच समजले जाते, नक्कीच केलेले; आणि जो एकाग्रतेने गया महात्म्याचे अध्ययन करतो—

तेनेष्टं राजसूयेन अश्वमेधेन नारद। लिखेद्वा लेखयेद्वापि पूजयेद्वापि पुस्तकम् ।। ५०.

त्याच्यासाठी राजसूय आणि अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते, हे नारद; किंवा जो हे पुस्तक लिहितो, लिहून घेतो किंवा पूजन करतो.

तस्य गेहे स्थिरा लक्ष्मीः सुप्रसन्ना भविष्यति। उपाख्यानमिदं पुण्यं गृहे तिष्ठति पुस्तकम् ।। ५०.

ज्याच्या घरी हे पुण्यकथानक पुस्तक स्वरूपात ठेवले जाईल, त्याच्या घरी स्थिर आणि प्रसन्न लक्ष्मी नेहमी वास करील.

सर्पाग्निचौरजनितं भयं तत्र न विद्यते। श्राद्धकाले पठेद्यस्तु गयामाहात्म्यमुत्तमम् ।। ५०.

त्या घरी साप, आग किंवा चोर यांचं भय कधीच राहात नाही; जो माणूस श्राद्धकाळात या उत्तम गया माहात्म्याचं पठण करतो—

विधिहीनन्तु तत्सर्वं पितॄणान्तु गयासमम्। यानि तीर्थानि त्रैलोक्ये तानि दृष्टानि तत्र वै। येन ज्ञातं गयाख्यानं श्रुतं वा पठितं मुने ।। ५०.

मुनिवरा, अगदी विधीशिवायही तिथे केलेली पितरांची सर्व कर्मं गया प्रमाणेच फलदायी होतात; तीनही लोकांतील सर्व तीर्थस्थळांचं पुण्य तिथे मिळतं, ज्याने गया कथाचं ज्ञान केलं, ऐकलं किंवा वाचलं.

सनत्कुमारो मुनिपुङ्गवाय पुण्यां कथाञ्चाथ निवेद्य भक्त्या। स्वमाश्रमं पुण्यवनैरुपेतं विसृज्य संगीतगुरुं जगाम ।। ५०.

सर्वश्रेष्ठ ऋषीला ही पुण्यकथा भक्तीभावाने सांगून, सनत्कुमाराने आपल्या पूज्य गुरूंची परवानगी घेतली आणि पुण्यवनांनी वेढलेल्या आपल्या आश्रमाकडे प्रस्थान केलं.

श्रीगणेशाय नमः ।। नारायणं नमस्कृत्य नरञ्चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्।। जयति पराशरसूनुः सत्यवतीहृदयनन्दनो व्यासः। यस्यास्यकमलगलितं वाङ्मयममृतं जगत् पिबति।। प्रपद्ये देवमीशानं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम्। महादेवं महात्मानं सर्वस्य जगतः पतिम्

ब्रह्माणं लोककर्त्तारं सर्वज्ञमपराजितम्। प्रभुं भूतभविष्यस्य साम्प्रतस्य च सत्पतिम्

ब्रह्मा, जो सर्व लोकांचा कर्ता, सर्वज्ञ, अजिंक्य, भूत, भविष्य आणि वर्तमानाचा स्वामी आहे—त्याला मी वंदन करतो.

ज्ञानमप्रतिमं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः। ऐश्वर्यञ्चैव धर्मश्च सहसिद्धिचतुष्टयः

ज्याचं ज्ञान अतुलनीय आहे, ज्याचं वैराग्य श्रेष्ठ आहे, जो जगाचा स्वामी आहे, ज्याचं ऐश्वर्य, धर्म आणि चारही सिद्धी पूर्ण आहेत—

य इमान् पश्यते भावान्नित्यं सदसदात्मकान्। आविशन्ति पुनस्तं वै क्रियाभावार्थमीश्वरम्

जो नेहमी या सगळ्या सत्त्व आणि असत्त्व स्वरूप गोष्टी पाहतो; सर्व जीव पुन्हा त्याच्यात प्रवेश करतात, कारण तोच सर्व क्रियेचा आधार असलेला ईश्वर आहे.

लोककृल्लोकतत्त्वज्ञो योगमास्थाय तत्त्ववित्। असृजत् सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

जो लोकांचा कर्ता, त्यांची खरी प्रकृती जाणणारा, योग आणि तत्त्वज्ञानात स्थित असलेला आहे, त्याने सर्व स्थावर-जंगम जीवांची निर्मिती केली.

तमजं विश्वकर्माणं चित्पतिं लोकसाक्षिणम्। पुराणाख्यानजिज्ञासुर्व्रजामि शरणं प्रभुम्

त्या अजन्मा, सर्व विश्वाचा सर्जक, चैतन्याचा स्वामी, जगाचा साक्षीदार अशा प्रभूच्या शरण मी जातो, कारण मला प्राचीन कथा जाणून घ्यायच्या आहेत.

ब्रह्मवायुमहेन्द्रेभ्यो नमस्कृत्य समाहितः। ऋषीणाञ्च वरिष्ठाय वसिष्ठाय महात्मने

मी एकाग्रतेने ब्रह्मा, वायू, इंद्र आणि सर्वश्रेष्ठ ऋषी, महात्मा वसिष्ठ यांना वंदन करतो.

तन्नप्त्त्रे चातियशसे जातूकर्णाय चर्षये। वसिष्ठाय च शुचये कृष्णद्वैपायनाय च

त्यांच्या अतिशय कीर्तीमान नातू, ऋषी जातूकरण, शुद्ध वसिष्ठ आणि कृष्ण द्वैपायन यांनाही मी वंदन करतो.

पुराणं सम्प्रवक्ष्यामि ब्रह्मोक्तं वेदसम्मितम्। धर्मार्थन्यायसंयुक्तैरागमैः सुविभूषितम्

मी आता ब्रह्मदेवांनी सांगितलेलं, वेदांच्या प्रमाणात असलेलं, धर्म, अर्थ आणि न्यायाने सुशोभित असं पुराण सांगणार आहे.

असीमकृष्णे विक्रान्ते राजन्येऽनुपमत्विषि। प्रशासतीमां धर्मेण भूमिं भूमिपसत्तमे

जेव्हा असीमकृष्ण नावाचा, राजांमध्ये अद्वितीय पराक्रमी, या पृथ्वीवर धर्माने राज्य करणारा श्रेष्ठ राजा होता—

ऋषयः संशितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः। ऋजवो नष्टरजसः शान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः

तेव्हा ऋषी, आत्मसंयमी, सत्यव्रताला समर्पित, सरळमार्गी, विकाररहित, शांत, संयमी आणि इंद्रियांवर विजय मिळवणारे होते.

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे दीर्घसत्रन्तु ईजिरे। नद्यास्तीरे दृषद्वत्याः पुण्यायाः शुचिरोधसः। दीक्षितास्ते यथाशास्त्रं नैमिषारण्यगोचराः

धर्मभूमी कुरुक्षेत्रात, पवित्र आणि स्वच्छ तीर असलेल्या दृषद्वती नदीच्या काठी, त्यांनी दीर्घ यज्ञ केला; ते शास्त्रानुसार दीक्षित झालेले आणि नैमिषारण्यात वास करणारे होते.

द्रष्टुं तान् स महाबुद्धिः सूतः पौराणिकोत्तमः। लोमानि हर्षयाञ्चक्रे श्रोत्रूणां यत् सुभाषितैः। कर्मणा प्रथितस्तेन लोकेऽस्मिँल्लोमहर्षणः

त्यांना पाहण्यासाठी, सुत नावाचा विद्वान आणि पुराण कथाकार, आपल्या सुंदर वाणीतून श्रोत्यांच्या अंगावर रोमांच आणत असे; म्हणूनच तो लोमहर्षण म्हणून प्रसिद्ध झाला.

तपःश्रुताचारनिधेर्वेदव्यासस्य धीमतः। शिष्यो बभूव मेधावी त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

तो वेदव्यासांचा शिष्य, तप, विद्या आणि उत्तम आचाराचा खजिना, आणि तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेला मेधावी होता.

पुराण वेदो ह्यखिलो यस्मिन् सम्यक् प्रतिष्ठितः। भारती चैव विपुला महाभारतवर्द्धिनी

संपूर्ण पुराण आणि वेद ज्यामध्ये ठामपणे आधारले आहेत, तसेच मोठी भारती, जी महाभारत वाढवणारी आहे, तीही त्यात आहे.

धर्मार्थकाममोक्षार्थाः कथा यस्मिन् प्रतिष्ठिताः। सूक्ताः सुपरिभाषाश्च भूमावोषधयो यथा

धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यासंबंधीच्या कथा, तसेच सुज्ञ वचनं आणि स्पष्ट भाषणं, जशी औषधींनी पृथ्वी भरलेली असते, तशी त्यात स्थिर आहेत.

स तान् न्यायेन सुधियो न्यायविन्मुनिपुङ्गवान्। अभिगम्योपसंसृत्य नमस्कृत्य कृताञ्जलिः। तोषयामास मेधावी प्रणिपातेन तानृषीन्

तो न्याय जाणणारा आणि बुद्धिमान त्या न्यायवेत्त्या आणि विद्वान ऋषींना योग्य रीतीने भेटला, त्यांना नमस्कार केला आणि दोन्ही हात जोडून आदर दाखवला.

ते चापि सर्त्रिणः प्रीताः ससदस्या महौजसः। तस्मै साम च पूजाञ्च यथावत् प्रतिपेदिरे

ते सामर्थ्यशाली ऋषी आणि त्यांची सभा, आनंदित होऊन, त्याला योग्य सन्मान आणि पूजा दिली.

अथ तेषां पुराणस्य शुश्रूषा समपद्यत। दृष्ट्वा तमातिविश्वस्तं विद्वांसं लोमहर्षणम्

तेव्हा, लोमहर्षण हा विद्वान आणि पूर्ण विश्वासाने समर्पित आहे हे पाहून, त्यांच्यात पुराण ऐकण्याची इच्छा निर्माण झाली.

तस्मिन् सत्रे गृहपतिः सर्वशास्त्रविशारदः। इङ्गितैर्भावमालक्ष्य तेषां सूतमनोदयत्

त्या सभेत, सर्व शास्त्रांमध्ये पारंगत असलेला गृहस्थ, त्यांच्या हावभावावरून त्यांची भावना ओळखून, सूताला बोलायला प्रोत्साहित करतो.