वायुपुराणम्

सत्यायामभवत्सत्यः सत्यैः सह सुरोत्तमैः। तामसस्यान्तरे चापि सम्प्राप्ते पुनरेव हि। भार्यायां हरिभिः सार्द्धं हरिरेव बभूव ह ।। ५.

सत्या या स्त्रीत, तो सत्य नावाने, उत्तम सत्यांसह प्रकट झाला; आणि तामस मन्वंतर येताच, पुन्हा आपल्या पत्नीमध्ये, हरि देवतांसह हरि स्वतः जन्मास आला.

चारिष्णवेऽन्तरे चापि हरिर्दवः पुनस्तु सः। वैकुण्ठायामसौ जज्ञे ह्याभूतरजसैः सह। वैकुण्ठः स पुनर्द्देवः सम्प्राप्ते चाक्षुषेऽन्तरे ।। ५.

चारिष्णव मन्वंतरातही, हरि देव नावाने जन्मास आला; वैकुण्ठा या स्त्रीत, आभूतरजसांसह तो प्रकट झाला; आणि चाक्षुष मन्वंतर येताच, तो देव पुन्हा वैकुण्ठ झाला.

धर्मो नारायणः साध्यः साध्यैः सह सुरैरभूत् । स तु नारायणः साध्यः प्राप्ते वैवस्वतेऽन्तरे ।। ५.

धर्म, नारायण आणि साध्य, साध्य देवतांसह आणि इतर देवतांसह प्रकट झाले; आणि तो नारायण साध्य, वैवस्वत मन्वंतर येताच प्रकट झाला.

मारीचात् कश्यपाद्विष्णुरदित्यां सम्बमूव ह। त्रिस्त्रिः क्रमैरिमान् लोकान् जित्वा विष्णुरुरुक्रमम् ।। ५.

मारीच आणि कश्यप यांच्या योगे, विष्णू अदितीत जन्मास आला; मोठ्या पावलांनी चालणारा विष्णू, या तिन्ही लोकांचा विजय करून गेला.

प्रत्यपादयदिन्द्राय देवेभ्यश्चैव स प्रभुः। इत्येतासतनवस्तस्य व्यतीताः सप्त सप्तसु। मन्वन्तरेष्वतीतेषु याभिः संरक्षिताः प्रजाः ।। ५.

त्याने ते सर्व इंद्राला आणि इतर देवतांना परत दिले; अशा प्रकारे, त्याच्या या सात मूर्ती सात गेलेल्या मन्वंतरांत प्रकट झाल्या, ज्यांनी सर्व प्रजांचे रक्षण केले.

तस्माद्विष्टमिदं सर्वं वामनेनेह जायता। तस्मात्स वै स्मृतो विष्णुर्विशेर्धातोः प्रवेशनात् ।। ५.

म्हणून, वामनाच्या जन्माने हे सर्व जग व्यापले गेले आहे; म्हणून त्याला 'विष्णू' असे म्हणतात, कारण 'विश्' या धातूपासून, म्हणजे प्रवेश करणारा.

इत्येते ब्रह्मणश्चैव वामनस्य महात्मनः। एकत्वञ्च पृथक्त्वञ्च विशिष्टत्वञ्च कीर्त्तितम् ।। ५.

अशा प्रकारे, ब्रह्मा आणि महान वामन यांच्या एकत्व, वेगळेपण आणि विशेषत्वाचे वर्णन झाले आहे.

देवतानामिहांशेन जायन्ते यास्तु देवताः। तासान्तास्तेजसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च। जायन्ते तत्समाश्चैव ता वै तेषामनुग्रहात् ।। ५.

देवतांच्या अंशाने येथे जन्म घेणाऱ्या देवता, त्यांच्यातील जे तेज, बुध्दी, विद्या आणि बळ यामध्ये समान असतात, ते त्यांच्या कृपेने जन्म घेतात.

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छघ्वं विष्णोस्तेजोंऽशसम्भवम् ।। ५.

ज्या कोणत्याही सत्त्वात सामर्थ्य, सौंदर्य किंवा पराक्रम आहे, ते सर्व विष्णूच्या तेजाच्या अंशातून उत्पन्न झालेले समजावे.

स एवं जायतेंऽशेन केचिदिच्छन्ति मानवाः। ततोऽपरे ब्रुवन्तीममन्योन्यांशेन जायते ।। ५.

तो अशा प्रकारे अंशाने जन्म घेतो; काही लोक तसेच इच्छितात, तर काहीजण म्हणतात की तो दुसऱ्याच्या अंशातून जन्म घेतो.

एवं विवदमानास्ते दृष्ट्वा तान्वै ब्रुवन्ति ह। यस्मान्न विद्यते भेदो मनसश्चेतसश्च ह। तस्मादनुग्रहास्तेषां क्षेत्रज्ञास्ते भवन्त्युत ।। ५.

असेच वाद घालत असताना, त्यांना पाहून असे सांगितले जाते: कारण मन आणि चैतन्य यात फरक नाही, म्हणून त्यांच्या कृपेने ते क्षेत्रज्ञ होतात.

एकस्तु प्रभुशक्त्या वै बहुधा भवतीश्वरः। भूत्वा यस्माच्च बहुधा भवन्येकः पुनस्तु सः ।। ५.

तो एकच प्रभू आपल्या शक्तीने अनेक रूपे घेतो; आणि अनेक झाल्यावर पुन्हा एकच होतो.

तस्मात्सुमनसो भेदाज्जायन्ते तेजसश्च ह। मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्रजाः स्थावरजङ्गमाः। सर्गादौ सकृदुत्पन्नास्तिष्ठन्तीह प्रशंसया ।। ५.

म्हणून, मन आणि तेज यांच्या विभागामुळे, सर्व मन्वंतरांत, सर्व स्थावर आणि जंगम प्राणी सृष्टीच्या आरंभी जन्म घेतात आणि येथे गौरवाने राहतात.

प्राप्ते प्राप्ते तु कल्पान्ते रुद्रः संहरति प्रजाः। जायन्ते मोहयन्तोऽन्यानीश्वरा योगमायया ।। ५.

प्रत्येक कल्पाच्या शेवटी, रुद्र प्रजांचा संहार करतो; इतर नवीन जन्म घेतात आणि योगमायेच्या प्रभावाने इतरांना मोहात पाडतात.

ऐश्वर्येण चरन्तस्ते मोहयन्ति ह्यनीश्वराः। तस्माद्दोषप्रचारेषु युक्तायुक्तं न विद्यते ।। ५.

ते ऐश्वर्याने वावरतात आणि जे प्रभू नाहीत त्यांना मोहात पाडतात; म्हणून दोषांचा प्रसार होत असताना, योग्य-अयोग्य असा काही भेद राहत नाही.

भूतापवादिनो दुष्टा मध्यस्था भूतभाविनः। भूतापवादिनः शक्तास्त्रयो वेदाः प्रवादिनाम् ।। ५.

जीवांचं अस्तित्व नाकारणारे लोक वाईट असतात; जे मध्यम मार्गाने वागतात ते जीवांकडे उदासीन असतात; आणि जे जीवांचं अस्तित्व मान्य करतात तेच खरे समर्थ असतात. सत्य बोलणाऱ्यांना तीन वेद मार्गदर्शक असतात.

दृढपूर्वश्रुतत्वाच्च प्रवादाच्चैव लौकिकात्। चतुर्भिः कारणैरेभिर्यथातत्त्वं न विन्दति ।। ५.

पूर्वीचं ठाम ऐकलेलं आणि जगातलं शिकवण यामुळे, या चार कारणांमुळे, माणूस खरं तत्त्व समजू शकत नाही.

पूर्वमर्थान्तरे न्यस्ताः कालान्तरगता अपि। तेनान्यत् सन्तमप्यर्थं द्वेषान्न प्रतिपद्यते ।। ५.

पूर्वी अर्थ दुसऱ्या संदर्भात ठेवले गेले, जरी ते वेगळ्या काळातले असले तरी; म्हणून, दुसरा अर्थ असला तरी, द्वेषामुळे तो स्वीकारला जात नाही.

दर्शानां द्रव्यभूतो यो गुणभूतस्तु तेषु यः। कर्मणां मनसां कर्त्ता अभिजात्या च यो महान्। श्रुतज्ञैः कारणैरेतैश्चतुर्भिः परिकीर्त्त्यते ।। ५.

सर्व मतांमध्ये जे खऱ्या अर्थाने वस्तू आहे तेच वस्तू मानावं; आणि त्यात जो गुण असतो तोच गुण. कर्म आणि मनाचे कर्ते, तसेच जन्माने मोठा असलेला, हे चार कारणांनी वेदज्ञ लोक सांगतात.

अशक्तरुष्टो जानाति देवताः प्रविभागशः। इमौ चोदाहरन्त्यत्र श्लोकौ योगेश्वरं प्रति ।। ५.

जो शक्तिहीन आणि रागावलेला असतो तो देवतांना वेगळेपणाने ओळखतो. येथे योगेश्वरासंबंधी दोन श्लोक सांगितले जातात.

आत्मनः प्रतिरूपाणि परेषाञ्च सहस्रशः। कुर्याद्योगबलम्प्राप्य तैश्च सर्वैः सहाचरेत् ।। ५.

योगाची शक्ती मिळवून, एखादा स्वतःची आणि इतरांची हजारो रूपं निर्माण करू शकतो आणि त्या सर्वांसोबत वावरू शकतो.

प्राप्नुयाद्विषयाश्चैव तथैवोग्रतपश्चरन् । संहरेच्च पुनः सर्वान् सूर्यतेजो गुणानिव ।। ५.

तो विषयही मिळवू शकतो आणि तसाच कठोर तप करून, जसा सूर्याच्या तेजाचे गुण पुन्हा एकत्र येतात, तसा सर्वांना पुन्हा एकत्र करू शकतो.

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नैमिषेयास्तपस्विनः। पप्रच्छुऋषयः श्रेष्ठं वचनस्य यथाक्रमम् ।। ६.

ही वचने ऐकल्यावर नैमिषारण्यातील तपस्वी ऋषींनी, त्या वचनानुसार, श्रेष्ठ ऋषीला विचारले.

सप्तस्विह कथं देवा जाता मन्वन्तरेष्विह। इन्द्रविष्णुप्रधानास्ते आदित्यास्तु महौजसः। एतत् प्रब्रूहि नः सर्वं विस्तराद्रोमहर्षण ।। ६.

या मन्वंतरांत सात देव कसे जन्मले, इंद्र आणि विष्णू प्रमुख, आणि बलवान आदित्य कसे निर्माण झाले, हे सर्व विस्ताराने सांग, रोमहर्षण.

एव मुक्तस्तदा सूतो विनयी ब्रह्मवादिभिः। उवाच वदतां श्रेष्ठो यथा पृष्टो महर्षिभिः ।। ६.

असं म्हटल्यावर, नम्र सूत, ब्रह्मज्ञान सांगणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, महर्षींनी विचारल्याप्रमाणे बोलू लागला.

व्रह्मणो वै मुखात् सृष्टा यथा देवाः प्रजेप्सया। सर्व मन्त्रशरीरास्ते स्मृता मन्वतरेष्विह ।। ६.

ब्रह्मदेवाच्या तोंडातून, सृष्टीसाठी देव निर्माण झाले; या सर्वांना या मन्वंतरांत मंत्रमय देह असलेले मानले जाते.

दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहद्यच्च रथन्तरम्। आकूतः प्रथमस्तेषां ततस्त्वाकूतिरेव च ।। ६.

दर्श, पौर्णमास, बृहद् आणि रथंतर; त्यात प्रथम आकूती, मग पुन्हा आकूतीच.

वित्तिश्चैव सुवित्तिश्च आकूतिः कूतिरेव च। अधीष्टस्तु ततो ज्ञेयः अधीतिश्चैव तत्त्वतः। विज्ञातिश्चैव विज्ञातो मानवो ये च द्वादश ।। ६.

वित्ती, सुवित्ती, आकूती आणि कूती; त्यानंतर अधिष्ठ, आणि खरे अर्थाने अधीती; तसेच विज्ञाती आणि विज्ञात, हे बाराही मनू.

ज्ञेयो द्वादशपुत्रश्च यश्चाब्देन समाजयेत्। तं दृष्ट्वा चाब्रवीद्ब्रह्मा जया देवानसूयत ।। ६.

हे बारा पुत्र ओळखावेत, आणि जो त्यांना एका वर्षात एकत्र करतो, त्याला पाहून ब्रह्मदेव म्हणाले, 'देव जन्मावेत.'