वायुपुराणम्

वैतरण्यां घृतकुल्यां मधुकुल्यां तथैव च। कोटितीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरञ्च यः ।। ५०.

वैतरणी, घृतकुली, मधुकुली आणि कोटितीर्थ या ठिकाणी जो मनुष्य स्नान करतो आणि कोटीश्वराचे दर्शन घेतो—

कोटिजन्म भवेद्विप्रो धनाढ्यो वेदपारगः । मार्कण्डेयेशकोचीशौ नत्वा स्यात्पितृतारकः ।। ५०.

तो ब्राह्मण कोटी जन्म श्रीमंत आणि वेदपारंगत होतो; मार्कंडेय आणि कोचीश यांना वंदन केल्यावर तो आपल्या पितरांचा तारक होतो.

रुक्म पारिजातवने पार्व्वत्या सह शङ्करः। रहस्ये संस्थितो रेमे युगानामयुतं पुरा ।। ५०.

रुक्म पारिजातवनात, शंकर पार्वतीसह गुप्तपणे राहिला आणि अनंत काळ आनंदाने तेथे रमला.

मरीचिः फलपुष्पार्थं पारिजातवनं गतः। दृष्ट्वा शप्तो महेशेन यस्मात्सुखविघातकः ।। ५०.

मरीची फळ आणि फुलांसाठी पारिजातवनात गेला; त्याला पाहून महेश्वराने त्याला शाप दिला, कारण तो सुखात अडथळा ठरला.

दुःखी भवेति तद्भीतो मरिचिस्तुष्टुवे शिवम्। तुष्टः प्रोवाच तं शम्भुर्वृणीष्व वरमुत्तमम् ।। ५०.

‘दुःखी हो’ असे ऐकून घाबरलेल्या मरीचीने शिवाची स्तुती केली; शंभू प्रसन्न होऊन म्हणाला, ‘तू सर्वोत्तम वर माग.’

शापाद् भवतु मुक्तिर्म्मे मरीचिः प्राह शङ्करम्। भवेद्गयायां मुक्तिस्ते शिवोक्तः प्रययौ गयाम् ।। ५०.

मरीचीने शंकराला म्हटले, ‘माझा शाप दूर होऊ दे.’ शिव म्हणाला, ‘तुला गया येथे मुक्ती मिळेल,’ आणि मग तो गया येथे गेला.

शिलास्थितस्तपस्तेपे सर्व्वेषां दुष्करञ्च यत्। मरीचिरीश्वराच्छप्तः कृष्णत्वमगमत्पुरा ।। ५०.

शिळेवर उभा राहून मरीचीने अतिशय कठोर तप केला; ईश्वराच्या शापामुळे तो पूर्वी काळा झाला होता.

तपसा दारुणेनेह स विप्रः शुक्लतां गतः । हरिरूचे मरीचिञ्च वरं वृणुहि पुत्रक ।। ५०.

त्या कठोर तपामुळे तो ऋषी पुन्हा गोरा झाला; हरिने मरीचीला म्हटले, ‘माझ्या लेकरा, वर माग.’

किमलभ्यं त्वयि तुष्टे मरीचिः प्राह माधवम्। हरशापाद्विमुक्तोऽहं शिला भवतु पावनी ।। ५०.

मरीचीने माधवाला उत्तर दिले, ‘तू प्रसन्न असताना काय अशक्य आहे? मला हराच्या शापातून मुक्ती मिळाली, ही शिळा पावन होऊ दे.’

पितृमुक्तिकरी च स्यात्तथेत्युक्त्वा दिवं गतः। दिवौकसां पुष्करिणीं समासाद्य नरः शुचिः ।। ५०.

‘ती पितरांना मुक्त करणारी देखील होऊ दे.’ असे म्हणून तो स्वर्गात गेला. जो शुद्ध मनुष्य त्या दिव्य पुष्करणीपर्यंत पोहोचतो—

यत्र दत्तं पितृभ्यस्तु भवत्यक्षयमित्युत। तत्र स्नातो दिवं याति स्वशरीरेण मानवः ।। ५०.

तेथे पितरांना जे काही दिले जाते, ते खरोखरच अक्षय होते; जो तेथे स्नान करतो, तो आपल्या देहाने स्वर्गात जातो.

पाप्मानं प्रजहात्येष जीर्णत्वचमिवोरगः। तत्पङ्गजवनं पुण्यं पुण्यकृद्भिर्निषेवितम् ।। ५०.

तो तेथे पाप झटकतो, जसे साप जुनी कात टाकतो; ते पारिजातवन पवित्र आहे, आणि पुण्यवान लोकांनी नेहमी वास केलेले आहे.

पाण्डुशिला वै तत्रास्ते श्राद्धं यत्राक्षयं भवेत्। युधिष्ठिरस्तु तस्यां हि श्राद्धं कर्त्तुं ययौ मुने ।। ५०.

तेथे पांडूशिळा आहे, जिथे श्राद्ध केले तर ते कधीही संपत नाही; युधिष्ठिर तिथे श्राद्ध करण्यासाठी गेला, हे मुनी.

तत्र काले पाण्डुनोक्तं मद्धस्ते देहि पिण्डकम्। हस्तं त्यक्त्वा शिलायाञ्च पिण्डदानञ्चकार सः ।। ५०.

त्या वेळी पांडू म्हणाला, ‘माझ्या हातात पिंड ठेव.’ पण त्याने हात सोडून शिळेवर पिंडदान केले.

शिलायां पिण्डदानेन प्रहृष्टो व्यासनन्दनः। वरं ददौ स्वपुत्राय राज्यं कुरु महीतले ।। ५०.

शिळेवर पिंडदान केल्यावर व्यासपुत्र आनंदित झाला; त्याने आपल्या मुलाला पृथ्वीचे राज्य देण्याचा वर दिला.

अकण्टकन्तु सम्पूर्णं त्वं मे त्राता हि पुत्रक। स्वर्गं व्रज शरीरेण भ्रातृभिः परिवारितः ।। ५०.

‘माझ्या मुलाचे राज्य काट्यांशिवाय आणि पूर्ण होऊ दे; आपल्या भावांसह देहाने स्वर्गात जा.’

दृष्टिमात्रेण सम्पूतान्नरकस्थान्दिवं नय। इत्युक्त्वा प्रययौ पाण्डुः शाश्वतं पदमव्ययम् ।। ५०.

‘फक्त दृष्टीने नरकातील लोकांना शुद्ध करून त्यांना स्वर्गात ने.’ असे सांगून पांडू शाश्वत, अविनाशी स्थानाला गेला.

उद्भिज्जाः स्वेदजा वापि ह्यण्डजा ये जरायुजाः। मधुस्रवां समासाद्य मृताः स्वर्गपुरं ययुः ।। ५०.

ओल्या जागेतून, घामातून, अंड्यातून किंवा पोटातून जन्मलेली जी कोणतीही सजीव आहेत, त्यांनी जर मधाचा प्रवाह मिळवला असेल, तर मृत झाले असले तरी ते स्वर्गात गेले.

दशाश्वमेधिके हंसतीर्थे श्राद्धाद्दिवं व्रजेत्। दशाश्वमेधहंसौ च नत्वा शिवपुरं व्रजेत् ।। ५०.

दहा अश्वमेधाच्या फळासमान असलेल्या हंसतीर्थावर श्राद्ध केल्याने स्वर्ग मिळतो; आणि दहा अश्वमेध हंसांना वंदन केल्याने शिवाचे नगर मिळते.

भरतस्याश्रमे श्राद्धान्नयेद्ब्रह्मालयं पितॄन्। मतङ्गस्य पदे श्राद्धी ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ।। ५०.

भरताच्या आश्रमात श्राद्ध केल्याने पितरांना ब्रह्माच्या निवासात नेले जाते; मत्तंगाच्या स्थळी श्राद्ध केल्याने पितरांना ब्रह्मलोक मिळतो.

निर्म्मथ्याग्निं शमीगर्भे विधिर्विष्ण्वादिभिः सह। लेभे तीर्थन्तु यज्ञार्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।। ५०.

शमीच्या झाडात अग्नी मंथन करून, विधी विष्णू व इतरांसह केला गेला; तो तीर्थ यज्ञासाठी मिळाला आणि तीनही लोकांत प्रसिद्ध झाला.

मखसंज्ञन्तु तत्तीर्थं पितॄणां मुक्ति दायकम्। स्नात्वा च तर्पणं कृत्वा पिण्डदो मुक्तिमाप्नुयात् ।। ५०.

मख नावाचे ते तीर्थ पितरांना मुक्ती देणारे आहे; तेथे स्नान करून, तर्पण व पिंडदान केल्याने पिंड देणारा मुक्ती मिळवतो.

पितॄन्स्वर्गं नयेन्नत्वा सङ्गमेऽङ्गारकेश्वरौ। गयाकूटे पिण्डदानादश्वमेधफलं लभेत् ।। ५०.

संगमावर अङ्गार व ईश्वर यांना वंदन केल्याने पितरांना स्वर्ग मिळतो; गयाच्या शिखरावर पिंडदान केल्याने अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.

भस्मकूटे भस्मनाथं नत्वा च तारयेत्पितॄन् । त्यक्तपापो भवेन्मुक्तः सङ्गमे स्नानमाचरेत् ।। ५०.

भस्मकूटावर भस्मनाथाला वंदन केल्याने पितरांचे तारण होते; पाप सोडून मुक्त होऊन संगमावर स्नान करावे.

इष्टिं चक्रेऽश्वमेधाख्यं वसिष्ठो मुनिसत्तमः। इष्टितो निर्गतः शम्भुर्वरं वृणु वसिष्ठकम् ।। ५०.

श्रेष्ठ वसिष्ठ ऋषींनी अश्वमेध नावाचा यज्ञ केला; त्या यज्ञातून शंभू प्रकट झाला आणि म्हणाला, 'वसिष्ठा, वर माग.'

प्राहेति तं वसिष्ठोऽपि शिव तुष्ठोऽसि मे यदि। वस्तव्यं चात्र देवेश तथेत्युक्त्वा शिवः स्थितः ।। ५०.

वसिष्ठ म्हणाले, 'देवेश, जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील तर इथेच वास कर.' शिवाने 'तसेच होईल' असे सांगून तेथेच वास्तव्य केले.

पिण्डदो धेनुकारण्ये कामधेनुपदेषु च। स्नात्वा नत्वाथ सम्पूज्य ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ।। ५०.

धेनुक वनात आणि कामधेनूच्या स्थळी पिंडदान करून, स्नान, वंदन आणि पूजन केल्यावर पितरांना ब्रह्मलोक मिळतो.

कर्द्दमाले गयानाभौ मुण्डपृष्ठसमीपतः। स्नात्वा श्राद्धादिकं कृत्वा पितॄणामनृणो भवेत् ।। ५०.

कर्दम सरोवरात, गया नाभीवर आणि मुंडपृष्ठाजवळ स्नान व श्राद्धादी विधी केल्याने पितरांचे ऋण संपते.

फल्गुचण्डीश्मशानाक्षीमङ्गलाद्याः समर्च्चयेत्। गयायाञ्च वृषोत्सर्गात्रिः सप्तकुलमुद्धरेत् ।। ५०.

फल्गू, चंडी, स्मशान, अक्षी, मंगळ आणि इतरांची पूजा करावी; आणि गया येथे वृषोत्त्सर्ग केल्याने सात पिढ्या उध्दरल्या जातात.