वायुपुराणम्

प्रेतभावविमुक्त्यर्थं त्वं गृहाण धनं मम। तद्वनं सर्व्वमादाय गयाश्राद्धव्ययं कुरु ।। ५०.

"प्रेतावस्थेतून मुक्त होण्यासाठी, माझे धन घे. ते सर्व वन घेऊन, गयेत श्राद्धासाठी खर्च कर."

षोडशपञ्चभागांश्च तुभ्यं वै दत्तवानहम्। स्वनामानि यथान्यायं सम्यगाख्यातवानहम् ।। ५०.

मी तुला सोळा आणि पाच भाग दिले आहेत, आणि योग्य त्या रीतीने त्यांची नावे तुला नीट सांगितली आहेत.

गत्वा गयां गयाशीर्ष प्रेतराजाय पिण्डकम्। समदाद्बन्धुभिः सार्द्धं स्वपितृभ्यस्ततो ददौ ।। ५०.

तो गया या ठिकाणी, गया शिरावर गेला आणि प्रेतराजाला पिंड अर्पण केला. मग आपल्या नातेवाईकांसह तो पिंड आपल्या पितरांना दिला.

प्रेतः प्रेतत्वनिर्म्मुक्तो वणिक् स्वगृहमागतः । एवं गयस्य शम्भोश्च क्षेत्रं विष्णो रवेस्तथा ।। ५०.

प्रेतावस्था संपली, तो व्यापारी आपल्या घरी परतला. अशा प्रकारे गया, शंभू, विष्णू आणि सूर्य यांची क्षेत्रे आहेत.

उपोषितोऽथ गायत्रीतीर्थे महानदीस्थिते। गायत्र्याः पुरतः स्नात्वा प्रातःसन्ध्यामुपासयेत् ।। ५०.

म्हणून उपवास करून, महानदीवर असलेल्या गायत्री तीरावर जाऊन, गायत्रीसमोर स्नान करावे आणि सकाळच्या संध्याकाळी पूजा करावी.

श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वानयेद्ब्रह्मण्यतां कुलम्। तीर्थे समुदिते स्नात्वा सावित्र्याः पुरतो नरः ।। ५०.

पिंडासह श्राद्ध करून, तो आपल्या कुटुंबाला ब्राह्मणत्वाकडे नेतो. तीरावर स्नान करून, मनुष्य सावित्रीसमोर उभा राहावा.

सन्ध्यामुपास्य मध्याह्ने नयेत्कुलशतन्दिवम्। पिण्डदानं ततः कुर्य्यात्पितॄणां मुक्तिकाम्यया ।। ५०.

मध्यान्ही संध्याकाळी पूजा करून, तो आपल्या कुटुंबाला शंभर दिवस नेतो. मग पितरांच्या मुक्तीसाठी पिंड द्यावा.

प्राचीसरस्वतीतीर्थे स्नात्वा चापि यथाविधि। सन्ध्यामुपास्य सायाह्ने विष्णुलोकं नयेत्पितॄन् ।। ५०.

पूर्वेकडील सरस्वती तीरावर नियमानुसार स्नान करून, संध्याकाळी संध्या पूजा करावी आणि पितरांना विष्णूच्या लोकात नेले जावे.

बहुजन्मकृतात्सन्ध्यालोपान्मुक्तस्त्रिसन्ध्य कृत्। विशालायां लेलिहाने तीर्थे च भरताश्रमे ।। ५०.

अनेक जन्मांतील संध्याकाळी पूजा न केल्याचा दोष दूर होतो, जो मनुष्य विशाल, लेलिहान तीरावर आणि भरताश्रमात त्रिसंध्या करतो.

पादाङ्किते मुण्डपृष्ठे गदाधरसमीपतः। तीर्थे चाकाशगङ्गायां गिरिकर्णमुखेषु च ।। ५०.

पादचिन्ह असलेल्या, मुंडाच्या पाठीवर, गदाधराच्या जवळ, आकाशगंगेच्या तीरावर आणि पर्वताच्या गुहांच्या तोंडाशी.

स्नातोऽथ पिण्डदो ब्रह्मलोकं कुलशतं नयेत्। देवनद्यां वैतरण्यां स्नातः स्वर्गं नयेत्पितॄन् ।। ५०.

स्नान करून आणि पिंड देऊन, तो शंभर कुटुंबांना ब्रह्मलोकात नेतो. देव नदी वैतरणीत स्नान केल्यावर, तो पितरांना स्वर्गात नेतो.

स्नातो गोदो वैतरण्यां त्रिःसप्तकुलमुद्धरेत्। सत्यं सत्यं पुनः सत्यं वैतरण्यां तु नारद ।। ५०.

वैतरणीत स्नान करून आणि गाय दिल्यावर, तो एकोणवीस कुटुंबांना तारतो. हे नारद, वैतरणीत हे खरे, खरे, पुन्हा खरे आहे.

एकविंशतिकुलान्याहुस्तारयेन्नात्र संशयः। या सा वैतरणी नाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता ।। ५०.

तो एकवीस कुटुंबांना तारतो असे सांगितले आहे—यात काहीच शंका नाही—ती वैतरणी नावाची नदी तीनही लोकांत प्रसिद्ध आहे.

सावतीर्णा गयाक्षेत्रे पितॄणां तरणाय वै। गोदावर्य्यां वैतरण्यां यमुनायां तथैव च ।। ५०.

ती नदी गया क्षेत्रात पितरांच्या तारण्यासाठी अवतरली आहे, आणि तीच गोदावरी, वैतरणी आणि यमुना या नद्यांमध्ये आहे.

देवनद्यां गोप्रचारे श्राद्धदः स्वर्नयेत्पितॄन्। पुष्करिण्यां घृतकुल्यां मधुकुल्यां तथैव च ।। ५०.

देव नदीत, गायींच्या चरणात, जो श्राद्ध करतो तो पितरांना स्वर्गात नेतो. पुष्करिणी, घृतकुल्या आणि मधुकुल्या या ठिकाणीही तसेच.

कोटितीर्थे रुक्मिणीये पिण्डदः स्वर्नयेत्पितॄन्। त्रिरात्रोपोषणेनैव तीर्थाभिगमनेन च ।। ५०.

कोटी तीरावर, रुक्मिणीच्या स्थळी, जो पिंड देतो तो पितरांना स्वर्गात नेतो; तीन रात्री उपवास करून आणि तीर्थयात्रा करूनही तसेच.

अदत्त्वा काञ्चनङ्गाश्च दरिद्रो जायते नरः। घृतकुल्या मधुकुल्या देविका च महानदी ।। ५०.

सोनेरी अंग असलेल्या गायी न दिल्यास मनुष्य दरिद्री होतो; घृतकुल्या, मधुकुल्या, देविका आणि महानदी या ठिकाणीही तसेच.

शिलायाः सङ्गमो यत्र मधुस्रवा प्रकीर्तिता। अयुतं चाश्वमेधानां स्नानकृल्लभते नरः ।। ५०.

जिथे शिलांचा संगम आहे, ज्याला मधुश्रवा म्हणतात, तिथे स्नान करणारा मनुष्य दहा हजार अश्वमेध यज्ञांचे फळ मिळवतो.

श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वा पिण्डदानं तथैव च। कुलानां शतमुद्धृत्य विष्णुलोकं नयेन्नरः ।। ५०.

पिंडासह श्राद्ध करून आणि पिंडदान केल्यावर, मनुष्य शंभर कुटुंबांना तारून त्यांना विष्णूच्या लोकात नेतो.

दशाश्च मेधिके हंसतीर्थे चामरकङ्कटे। कोटितीर्थे रुक्मकुण्डे पिण्डदः स्वर्नयेत्पितॄन् ।। ५०.

मधिका, हंसतीर्थ, अमरकंकट, कोटितीर्थ आणि रुक्मकुंड या पवित्र ठिकाणी जो कोणी पिंडदान करतो, तो आपल्या पितरांना स्वर्गात नेतो.

वैतरण्यां घृतकुल्यां मधुकुल्यां तथैव च। कोटितीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरञ्च यः ।। ५०.

वैतरणी, घृतकुली, मधुकुली आणि कोटितीर्थ या ठिकाणी जो मनुष्य स्नान करतो आणि कोटीश्वराचे दर्शन घेतो—

कोटिजन्म भवेद्विप्रो धनाढ्यो वेदपारगः । मार्कण्डेयेशकोचीशौ नत्वा स्यात्पितृतारकः ।। ५०.

तो ब्राह्मण कोटी जन्म श्रीमंत आणि वेदपारंगत होतो; मार्कंडेय आणि कोचीश यांना वंदन केल्यावर तो आपल्या पितरांचा तारक होतो.

रुक्म पारिजातवने पार्व्वत्या सह शङ्करः। रहस्ये संस्थितो रेमे युगानामयुतं पुरा ।। ५०.

रुक्म पारिजातवनात, शंकर पार्वतीसह गुप्तपणे राहिला आणि अनंत काळ आनंदाने तेथे रमला.

मरीचिः फलपुष्पार्थं पारिजातवनं गतः। दृष्ट्वा शप्तो महेशेन यस्मात्सुखविघातकः ।। ५०.

मरीची फळ आणि फुलांसाठी पारिजातवनात गेला; त्याला पाहून महेश्वराने त्याला शाप दिला, कारण तो सुखात अडथळा ठरला.

दुःखी भवेति तद्भीतो मरिचिस्तुष्टुवे शिवम्। तुष्टः प्रोवाच तं शम्भुर्वृणीष्व वरमुत्तमम् ।। ५०.

‘दुःखी हो’ असे ऐकून घाबरलेल्या मरीचीने शिवाची स्तुती केली; शंभू प्रसन्न होऊन म्हणाला, ‘तू सर्वोत्तम वर माग.’

शापाद् भवतु मुक्तिर्म्मे मरीचिः प्राह शङ्करम्। भवेद्गयायां मुक्तिस्ते शिवोक्तः प्रययौ गयाम् ।। ५०.

मरीचीने शंकराला म्हटले, ‘माझा शाप दूर होऊ दे.’ शिव म्हणाला, ‘तुला गया येथे मुक्ती मिळेल,’ आणि मग तो गया येथे गेला.

शिलास्थितस्तपस्तेपे सर्व्वेषां दुष्करञ्च यत्। मरीचिरीश्वराच्छप्तः कृष्णत्वमगमत्पुरा ।। ५०.

शिळेवर उभा राहून मरीचीने अतिशय कठोर तप केला; ईश्वराच्या शापामुळे तो पूर्वी काळा झाला होता.

तपसा दारुणेनेह स विप्रः शुक्लतां गतः । हरिरूचे मरीचिञ्च वरं वृणुहि पुत्रक ।। ५०.

त्या कठोर तपामुळे तो ऋषी पुन्हा गोरा झाला; हरिने मरीचीला म्हटले, ‘माझ्या लेकरा, वर माग.’

किमलभ्यं त्वयि तुष्टे मरीचिः प्राह माधवम्। हरशापाद्विमुक्तोऽहं शिला भवतु पावनी ।। ५०.

मरीचीने माधवाला उत्तर दिले, ‘तू प्रसन्न असताना काय अशक्य आहे? मला हराच्या शापातून मुक्ती मिळाली, ही शिळा पावन होऊ दे.’