वायुपुराणम्

ब्रह्मप्रकल्पितान्विप्रान् हव्यकव्यादिनार्च्चयेत्। तैस्तुष्टैस्तोषिताः सर्व्वाः पितृभिः सह देवताः ।। ४९.

ब्रह्मदेवाने नेमलेल्या ब्राह्मणांची हव्या-कव्यादीने पूजा करावी. ते संतुष्ट झाले की, देवता आणि पितर सर्व आनंदित होतात.

कृते श्राद्धेऽक्षयवटे अन्नेनैव प्रयत्नतः। पितॄन्नयेद्ब्रह्मलोकमक्षयन्तु सनातनम् ।। ४९.

अक्षयवट येथे अन्नाने श्राद्ध काळजीपूर्वक केल्यास, पितरांना सनातन, अक्षय ब्रह्मलोक मिळतो.

वटवृक्षसमीपे तु शाकेनाप्युदकेन वा। एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता ।। ४९.

वटवृक्षाजवळ अगदी भाजी किंवा पाण्यानेही, एक ब्राह्मण जेवला तरी, कोटी ब्राह्मण जेवल्यासारखे पुण्य मिळते.

देयं दानं षोडशकं गयातीर्थपुरोधसे। वस्त्रं गन्धादिभिः पुत्रैः सम्यक्संपूज्य यत्नतः ।। ४९.

गया तीर्थाच्या पुरोहिताला सोळा दान द्यावे, आणि मुलांनी वस्त्र, गंध इत्यादींनी त्याचा सन्मान करावा.

गयातीर्थवटे चैव पितॄणां दत्तमक्षयम् । दृष्ट्वा नत्वा च संपूज्य वटेशं सुसमाहितः ।। ४९.

गया तीर्थाच्या वटवृक्षाजवळ पितरांना दिलेले दान अक्षय असते. वटेशाचे दर्शन, नमस्कार आणि पूजन एकाग्रतेने करावे.

पितॄन्नयेद्ब्रह्मलोकमक्षयन्तु सनातनम्। गयायां धर्म्मपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणस्त था ।। ४९.

पितरांना सनातन, अक्षय ब्रह्मलोक मिळतो; तसेच गया येथील धर्मपृष्ठ आणि ब्रह्माच्या सरोवरातही.

गयाशीर्षे वटे चैव पितॄणां दत्तमक्षयम्। एकार्णवे वटस्याग्रे यः शेते योगनिद्रया ।। ४९.

गयाच्या शिरावर आणि वटवृक्षाजवळ पितरांना दिलेले दान अक्षय असते. एकार्णवाच्या काठी वटवृक्षासमोर जो योगनिद्रेत आहे—

बालरूपधरस्तस्मै नमस्ते योगशायिने। संसारवृक्षशस्त्रायाशेषपापहराय च ।। ४९.

जो बालरूप धारण करतो, योगशय्येवर विश्रांती घेतो, त्याला मी नमस्कार करतो. संसाररूपी वृक्षाच्या शस्त्रापासून आश्रय देणाऱ्या आणि सर्व पापांचा नाश करणाऱ्याला मी वंदन करतो.

अक्षयब्रह्मदात्रे च नमोऽक्षयवटाय वै। कलौ माहेश्वरा लोका येन तस्माद्गदाधरः। लिङ्गरूपोऽभवत्तञ्च वन्दे श्रीप्रपितामहम् ।। ४९.

अक्षय ब्रह्म देणाऱ्याला आणि खऱ्या अर्थाने अक्षय असलेल्या वटवृक्षाला नमस्कार. कलियुगात, महेश्वराचे लोक, ज्याच्यामुळे गदाधराने लिंगरूप घेतले, त्या श्रीप्रपितामहाला मी वंदन करतो.

यज्ञञ्चक्रे गयो राजा बह्वन्नं बहुदक्षिणम्। यत्र द्रव्यसमूहानां संख्या कर्त्तुं न शक्यते ।। ५०.

गया राजा यज्ञ करतो, ज्यात विपुल अन्न आणि भरपूर दक्षिणा होती. तिथे एकत्र आलेल्या वस्तूंची मोजदादही होऊ शकत नव्हती.

स्थिता गयायामन्नादिपर्व्वताः पञ्चविंशतिः। प्रशंसन्ति द्विजास्तत्र देशे देशे सुपूजिताः ।। ५०.

गया येथे पंचवीस अन्नादी पर्वत उभे होते. तिथे द्विज त्या सर्वांचे प्रत्येक प्रदेशात सन्मानपूर्वक कौतुक करतात.

नैव पूर्व्वं केप्यकुर्व्वन्न करिष्यन्ति चापरे। सिकता वा यथा लोके यथा च दिवि तारकाः ।। ५०.

पूर्वी कुणी असे केले नाही, आणि पुढेही कुणी करणार नाही. जसे पृथ्वीवरील वाळू किंवा आकाशातील तारे अनगणित आहेत.

तथा बहुसुवर्णाद्यैरसङ्ख्यातास्तु दक्षिणाः । नैवेह पूर्वे ये केचिन्न करिष्यन्ति चापरे ।। ५०.

त्याचप्रमाणे, भरपूर सोन्याच्या आणि इतर दानांनी, त्या दक्षिणा अनगणित होत्या. येथे पूर्वी कुणी केले नाही, आणि पुढेही कुणी करू शकणार नाही.

प्रशंसन्ति द्विजास्तृप्ता देशे देशे सुपूजिताः। गयं विष्ण्वादयस्तुष्टा वरं ब्रूहीति चाब्रुवन् ।। ५०.

त्या संतुष्ट ब्राह्मणांना प्रत्येक ठिकाणी योग्य सन्मान मिळाला. त्यांनी त्याचे कौतुक केले. गयेत, विष्णू आणि इतर देवता प्रसन्न होऊन म्हणाले, "कोणतीही एक इच्छा मागा."

गयस्तान्प्रार्थयामास ह्यभिशप्ताश्च चे पुरा। ब्रह्मणा ते द्विजाः पूता भवन्तु क्रतुपूजिताः ।। ५०.

गयाने त्यांना विनंती केली, कारण ते ब्राह्मण पूर्वी शापित झाले होते. ब्रह्मदेवाने यज्ञात सन्मान मिळाल्यामुळे त्यांना पवित्र केले.

गयाश्राद्धविधानाय द्विजा मूर्त्ताश्चदुर्द्दश। तेषां वाक्यं प्रकुर्व्वीत यदि ब्रह्मा स्वयं भवेत् ।। ५०.

गयेत श्राद्ध करण्याच्या वेळी, ब्राह्मण आणि इतर जरी कठीण परिस्थितीत असले, तरी त्यांचे म्हणणे मान्य करावे, अगदी ब्रह्मदेव स्वतः उपस्थित असला तरीही.

गौतमं काश्यपं कौत्सं कौशिकं कण्वमेव च। भारद्वाजं ह्यौशनसं वात्स्यं पाराशरं तथा ।। ५०.

गौतम, कश्यप, कौत्स, कौशिक, कण्व, भारद्वाज, औशनस, वात्स्य आणि पाराशर हे—

हरित्कुमारमाण्डव्यं लोकाक्षिं लोकसंमहत्। वासिष्ठञ्च तथात्रेयं गोत्राण्येषां चतुर्द्दश ।। ५०.

हरितकुमार, मांडव्य, लोकाक्षी, लोकसंमहत, वसिष्ठ आणि अत्री—हे चौदा गोत्र आहेत.

गयापुरीति मन्नाम्ना ख्याता ब्रह्म पुरी यथा। एवमस्तु वरं दत्त्वा तथा चान्तर्दधुः सुराः ।। ५०.

माझ्या नावावरून या नगरीला 'गयापुरी' असे ओळखले जाते, जसे ब्रह्मदेवाची नगरी प्रसिद्ध आहे. अशी वरदान देऊन देवता अदृश्य झाले.

गयश्च भोगान्सम्भुज्य विष्णुलोकं परं ययौ। विशालायां विशालोऽभूद्राजाऽपुत्रो ऽब्रवीद्द्विजान् ।। ५०.

गयाने सर्व सुख उपभोगून, शेवटी विष्णुलोकात गेला. विशालानगरात विशाल राजा झाला. त्याला मुलगा नव्हता, म्हणून त्याने ब्राह्मणांना विचारले.

कथं पुत्रादयो मे स्युर्विशालं चाब्रुवन्द्विजाः। गयायां पिण्डदानेन तव सर्व्वं भविष्यति ।। ५०.

"माझ्या मुला कसे होतील?" असे विशालाने ब्राह्मणांना विचारले. ते म्हणाले, "गयेत पिंडदान केल्यास तुझे सर्व काही साध्य होईल."

विशालोऽपि गयाशीर्ष पिण्डदः पुत्रवानभूत्। दृष्ट्वाकाशे सितं रक्तं कृष्णं पुरुषमब्रवीत् ।। ५०.

विशालानेही गयाशीर्ष येथे पिंडदान करून पुत्रप्राप्ती केली. त्याने आकाशात एक पांढरा, एक लाल आणि एक काळा पुरुष पाहिला आणि त्यांच्याशी बोलला.

के यूयं तेषु चैवैकः सितः प्रोचे विशालकम्। अहं सितस्ते जनक इन्द्रलोकादिहागतः ।। ५०.

"तुम्ही कोण?" असे विचारल्यावर त्यातील पांढऱ्याने विशालाला सांगितले, "मी तुझा पांढरा पूर्वज आहे, इंद्रलोकातून येथे आलो आहे."

मम पुत्र पिता रक्तो ब्रह्महा पापकृत्तमः । अयं पितामहः कृष्ण ऋषयो येन घातिताः ।। ५०.

"माझा मुलगा हा लाल आहे, तो ब्राह्मणहत्यारा आणि फार पापी आहे. हा काळा माझा आजोबा आहे, ज्याने ऋषींचा वध केला होता."

अवीचिनरकं प्राप्तौ मुक्तौ त्वत्पिण्डदानतः। पितॄन्पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान् ।। ५०.

"हे दोघे अवीचि नरकात गेले होते, पण तुझ्या पिंडदानामुळे मुक्त झाले. वडील, आजोबा आणि पणजोबा सर्वजण तसेच मुक्त झाले."

प्रीणयामीति यत्तोयं त्वया दत्तमरिन्दम। तेनास्मद्युगपद्योगो जातो वाक्येन सत्तम ।। ५०.

"हे शत्रूंचा नाश करणारा, तू दिलेल्या पाण्यामुळे आम्ही तृप्त झालो. तुझ्या कृतीने आणि शब्दाने आम्हा सर्वांना एकत्र येण्याचे भाग्य मिळाले."

मुक्तिः कृता त्वया पुत्र व्रजामः स्वर्गमुत्तमम्। एवं पुत्रैः पितॄणां च कर्तव्या मुक्तिरुत्तमा ।। ५०.

"मुला, तू आम्हाला मुक्ती दिलीस; आम्ही आता उत्तम स्वर्गात जाऊ. अशा प्रकारे मुलांनी आपल्या पूर्वजांना श्रेष्ठ मुक्ती द्यावी."

त्वञ्च राज्यं चिरं कृत्वा भुक्त्वा भोगांश्च दुर्ल्लभान्। यज्ञान्सदक्षिणान्कृत्वा यायाद्विष्णुपुरं ततः ।। ५०.

आणि तू, दीर्घकाळ राज्य करून, दुर्मिळ सुखे उपभोगून, यथायोग्य दक्षिणा असलेले यज्ञ करून, नंतर विष्णुपुरीत जाशील.

एवं लब्धवरो राजा राज्यं कृत्वा दिवंगतः। प्रेतराजः सह प्रेतैर्गयाश्राद्धाद्दिवं गतः ।। ५०.

राजाने वर मिळवून राज्य केले आणि नंतर स्वर्गात गेला. प्रेतराज आपल्या प्रेतांसह गयेत श्राद्ध करून स्वर्गात गेला.