वायुपुराणम्

शन्तनुः प्राह सन्तुष्टः शास्त्रार्थे निश्चलो भवान्। त्रिकालदृष्टिर्भवत् चान्ते विष्णुश्च ते गतिः ।। ४९.

शंतनू संतुष्ट होऊन म्हणाले, 'तू शास्त्रार्थात स्थिर आहेस; तुला त्रिकाळदृष्टी लाभेल आणि शेवटी विष्णूच तुझे अंतिम स्थान होईल.'

स्वेच्छया मरणं चास्तु इत्युक्त्वा मुक्तिमागतः। कनकेशञ्च केदारं नारसिंहं च वामनम् ।। ४९.

‘तुला इच्छेनुसार मृत्यू येऊ दे,’ असे सांगून शंतनू मुक्तीला गेले. कनकेश, केदार, नरसिंह आणि वामन.

उदङ्मार्गे समभ्यर्च्च्य पितॄन्सर्व्वांश्च तारयेत्। गयाशिरसि यः पिण्डान्येषां नाम्ना तु निर्वपेत् ।। ४९.

जो कोणी उत्तरेकडील मार्गावर सर्व पितरांची पूजा करून, गयाशिरावर त्यांच्या नावाने पिंड अर्पण करतो, तो त्यांना तारतो.

नरकस्था दिवं यान्ति स्वर्गस्था मोक्षमाप्नुयुः। गयाशिरसि यः पिण्डं शमीपत्रप्रमाणतः ।। ४९.

गयाशिरावर शमीच्या पानाएवढा पिंड अर्पण केल्यावर, नरकातील लोक स्वर्गात जातात आणि स्वर्गातील लोकांना मुक्ती मिळते.

कन्दमूलफलाद्यैर्वा दद्यात्स्वर्गं नयेत्पितॄन्। पदानि यत्र दृश्यन्ते विष्ण्वादीनां तदग्रतः ।। ४९.

कंद, मूळ, फळ इत्यादींनी जरी पिंड दिला, तरी पितरांना स्वर्ग मिळतो. जिथे विष्णू वगैरेंचे पाऊल ठसे दिसतात, तिथे त्यांच्या समोर पिंड द्यावा.

श्राद्धं कृत्वा सपिण्डञ्च तेषां लोकान्नयेत्पितॄन्। सर्व्वत्र मुण्डपृष्ठाद्रिः पदैरेभिः सुलक्षितः ।। ४९.

श्राद्ध आणि सपिंड विधी करून आपले पितर त्यांच्या लोकांत नेले जातात. सर्वत्र मुण्डपृष्ठ पर्वत हे पावलांच्या खूणांनी स्पष्ट ओळखता येतो.

प्रयान्ति पितरः सर्व्वे ब्रह्मलोकमनामयम्। हेत्यसुरस्य यच्छीर्षं गदया तद्द्विधाकृतम् ।। ४९.

सर्व पितर ब्रह्मलोक या निर्मळ स्थानी जातात. हेति नावाच्या असुराचे शिर गदेद्वारे दोन भागांत विभागले गेले.

ततः प्रक्षालिता यस्मात्तीर्थं तच्च विमुक्तये। गदालोलमिति ख्यातं सर्व्वेषामुत्तमोत्तमम् ।। ४९.

म्हणून तिथे गदा धुतल्यामुळे ते तीर्थ मोक्षासाठी प्रसिद्ध आहे. ते सर्व तीर्थांमध्ये गदालोल म्हणून श्रेष्ठ मानले जाते.

गदालोले महातीर्थे गदाप्रक्षालनाद्धरेः। स्नानं करोमि सिद्ध्यर्थमक्षयं पदमाप्नुयाम् ।। ४९.

गदालोल या महान तीर्थस्थळी, हरिच्या गदेचे स्नान झाल्यामुळे, मी सिद्धीसाठी स्नान करतो, जेणेकरून मला अक्षय पद मिळावे.

पञ्चमेऽह्नि गदालोले स्नात्वा कुर्य्यात्सपिण्डकम्। श्राद्धं पितॄन्ब्रह्मलोकं नयेदात्मानमेव च ।। ४९.

पाचव्या दिवशी गदालोल येथे स्नान करून सपिंड विधी करावा. श्राद्ध केल्याने पितर आणि स्वतःला ब्रह्मलोक मिळतो.

ब्रह्मप्रकल्पितान्विप्रान् हव्यकव्यादिनार्च्चयेत्। तैस्तुष्टैस्तोषिताः सर्व्वाः पितृभिः सह देवताः ।। ४९.

ब्रह्मदेवाने नेमलेल्या ब्राह्मणांची हव्या-कव्यादीने पूजा करावी. ते संतुष्ट झाले की, देवता आणि पितर सर्व आनंदित होतात.

कृते श्राद्धेऽक्षयवटे अन्नेनैव प्रयत्नतः। पितॄन्नयेद्ब्रह्मलोकमक्षयन्तु सनातनम् ।। ४९.

अक्षयवट येथे अन्नाने श्राद्ध काळजीपूर्वक केल्यास, पितरांना सनातन, अक्षय ब्रह्मलोक मिळतो.

वटवृक्षसमीपे तु शाकेनाप्युदकेन वा। एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता ।। ४९.

वटवृक्षाजवळ अगदी भाजी किंवा पाण्यानेही, एक ब्राह्मण जेवला तरी, कोटी ब्राह्मण जेवल्यासारखे पुण्य मिळते.

देयं दानं षोडशकं गयातीर्थपुरोधसे। वस्त्रं गन्धादिभिः पुत्रैः सम्यक्संपूज्य यत्नतः ।। ४९.

गया तीर्थाच्या पुरोहिताला सोळा दान द्यावे, आणि मुलांनी वस्त्र, गंध इत्यादींनी त्याचा सन्मान करावा.

गयातीर्थवटे चैव पितॄणां दत्तमक्षयम् । दृष्ट्वा नत्वा च संपूज्य वटेशं सुसमाहितः ।। ४९.

गया तीर्थाच्या वटवृक्षाजवळ पितरांना दिलेले दान अक्षय असते. वटेशाचे दर्शन, नमस्कार आणि पूजन एकाग्रतेने करावे.

पितॄन्नयेद्ब्रह्मलोकमक्षयन्तु सनातनम्। गयायां धर्म्मपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणस्त था ।। ४९.

पितरांना सनातन, अक्षय ब्रह्मलोक मिळतो; तसेच गया येथील धर्मपृष्ठ आणि ब्रह्माच्या सरोवरातही.

गयाशीर्षे वटे चैव पितॄणां दत्तमक्षयम्। एकार्णवे वटस्याग्रे यः शेते योगनिद्रया ।। ४९.

गयाच्या शिरावर आणि वटवृक्षाजवळ पितरांना दिलेले दान अक्षय असते. एकार्णवाच्या काठी वटवृक्षासमोर जो योगनिद्रेत आहे—

बालरूपधरस्तस्मै नमस्ते योगशायिने। संसारवृक्षशस्त्रायाशेषपापहराय च ।। ४९.

जो बालरूप धारण करतो, योगशय्येवर विश्रांती घेतो, त्याला मी नमस्कार करतो. संसाररूपी वृक्षाच्या शस्त्रापासून आश्रय देणाऱ्या आणि सर्व पापांचा नाश करणाऱ्याला मी वंदन करतो.

अक्षयब्रह्मदात्रे च नमोऽक्षयवटाय वै। कलौ माहेश्वरा लोका येन तस्माद्गदाधरः। लिङ्गरूपोऽभवत्तञ्च वन्दे श्रीप्रपितामहम् ।। ४९.

अक्षय ब्रह्म देणाऱ्याला आणि खऱ्या अर्थाने अक्षय असलेल्या वटवृक्षाला नमस्कार. कलियुगात, महेश्वराचे लोक, ज्याच्यामुळे गदाधराने लिंगरूप घेतले, त्या श्रीप्रपितामहाला मी वंदन करतो.

यज्ञञ्चक्रे गयो राजा बह्वन्नं बहुदक्षिणम्। यत्र द्रव्यसमूहानां संख्या कर्त्तुं न शक्यते ।। ५०.

गया राजा यज्ञ करतो, ज्यात विपुल अन्न आणि भरपूर दक्षिणा होती. तिथे एकत्र आलेल्या वस्तूंची मोजदादही होऊ शकत नव्हती.

स्थिता गयायामन्नादिपर्व्वताः पञ्चविंशतिः। प्रशंसन्ति द्विजास्तत्र देशे देशे सुपूजिताः ।। ५०.

गया येथे पंचवीस अन्नादी पर्वत उभे होते. तिथे द्विज त्या सर्वांचे प्रत्येक प्रदेशात सन्मानपूर्वक कौतुक करतात.

नैव पूर्व्वं केप्यकुर्व्वन्न करिष्यन्ति चापरे। सिकता वा यथा लोके यथा च दिवि तारकाः ।। ५०.

पूर्वी कुणी असे केले नाही, आणि पुढेही कुणी करणार नाही. जसे पृथ्वीवरील वाळू किंवा आकाशातील तारे अनगणित आहेत.

तथा बहुसुवर्णाद्यैरसङ्ख्यातास्तु दक्षिणाः । नैवेह पूर्वे ये केचिन्न करिष्यन्ति चापरे ।। ५०.

त्याचप्रमाणे, भरपूर सोन्याच्या आणि इतर दानांनी, त्या दक्षिणा अनगणित होत्या. येथे पूर्वी कुणी केले नाही, आणि पुढेही कुणी करू शकणार नाही.

प्रशंसन्ति द्विजास्तृप्ता देशे देशे सुपूजिताः। गयं विष्ण्वादयस्तुष्टा वरं ब्रूहीति चाब्रुवन् ।। ५०.

त्या संतुष्ट ब्राह्मणांना प्रत्येक ठिकाणी योग्य सन्मान मिळाला. त्यांनी त्याचे कौतुक केले. गयेत, विष्णू आणि इतर देवता प्रसन्न होऊन म्हणाले, "कोणतीही एक इच्छा मागा."

गयस्तान्प्रार्थयामास ह्यभिशप्ताश्च चे पुरा। ब्रह्मणा ते द्विजाः पूता भवन्तु क्रतुपूजिताः ।। ५०.

गयाने त्यांना विनंती केली, कारण ते ब्राह्मण पूर्वी शापित झाले होते. ब्रह्मदेवाने यज्ञात सन्मान मिळाल्यामुळे त्यांना पवित्र केले.

गयाश्राद्धविधानाय द्विजा मूर्त्ताश्चदुर्द्दश। तेषां वाक्यं प्रकुर्व्वीत यदि ब्रह्मा स्वयं भवेत् ।। ५०.

गयेत श्राद्ध करण्याच्या वेळी, ब्राह्मण आणि इतर जरी कठीण परिस्थितीत असले, तरी त्यांचे म्हणणे मान्य करावे, अगदी ब्रह्मदेव स्वतः उपस्थित असला तरीही.

गौतमं काश्यपं कौत्सं कौशिकं कण्वमेव च। भारद्वाजं ह्यौशनसं वात्स्यं पाराशरं तथा ।। ५०.

गौतम, कश्यप, कौत्स, कौशिक, कण्व, भारद्वाज, औशनस, वात्स्य आणि पाराशर हे—

हरित्कुमारमाण्डव्यं लोकाक्षिं लोकसंमहत्। वासिष्ठञ्च तथात्रेयं गोत्राण्येषां चतुर्द्दश ।। ५०.

हरितकुमार, मांडव्य, लोकाक्षी, लोकसंमहत, वसिष्ठ आणि अत्री—हे चौदा गोत्र आहेत.

गयापुरीति मन्नाम्ना ख्याता ब्रह्म पुरी यथा। एवमस्तु वरं दत्त्वा तथा चान्तर्दधुः सुराः ।। ५०.

माझ्या नावावरून या नगरीला 'गयापुरी' असे ओळखले जाते, जसे ब्रह्मदेवाची नगरी प्रसिद्ध आहे. अशी वरदान देऊन देवता अदृश्य झाले.