वायुपुराणम्

भारद्वाजस्ततः पिण्डं दातुं कृष्णाय चोद्यतः। श्वेतोऽदृश्योऽब्रवीत्तत्र पुत्रस्त्वं हि ममौरसः ।। ४९.

मग भारद्वाज काळ्या हाताला पिंड देण्यासाठी सज्ज झाला. तेव्हा पांढरा हात अदृश्य झाला आणि म्हणाला, 'तू खरोखरच माझा पुत्र आहेस.'

कृष्णोऽब्रवीन्मम क्षेत्रं ततो मे देहि पिण्डकम्। स्वैरिण्यथाब्रवीद्दातुं क्षेत्रिणे बीजिने ततः ।। ४९.

काळ्या हाताने सांगितले, 'हे माझे क्षेत्र आहे, म्हणून मला पिंड दे.' त्या स्वतंत्र स्त्रीने उत्तर दिले, 'पिंड त्याला द्यावा जो क्षेत्र आणि बीज दोन्ही आहे.'

भारद्वाजस्ततः पिण्डं कश्यपस्य पदे ददौ । हंसयुक्तविमानेन ब्रह्मलोकमुभौ गतौ ।। ४९.

मग भारद्वाजाने कश्यपाच्या स्थळी पिंड ठेवला. दोघे हंसांनी ओढलेल्या विमानात बसून ब्रह्मलोकाला गेले.

रामो रुद्रपदे श्राद्धे पिण्डदानाय चोद्यतः। पिता दशरथः स्वर्गात्प्रसार्य्य करमागतः ।। ४९.

रामाने रुद्राच्या स्थळी श्राद्ध करताना पिंड द्यावा असा आग्रह झाला. त्याचे वडील दशरथ स्वर्गातून हात पुढे करून प्रकट झाले.

नादात्पिण्डं करे रामो ददौ रुद्रपदे ततः। शास्त्रार्थातिक्रमाद्भीतं रामं दशरथोऽब्रवीत् ।। ४९.

रामाने पिंड वडिलांच्या हातात न ठेवता रुद्राच्या स्थळी अर्पण केला. शास्त्राचा अर्थ भंगल्यामुळे घाबरलेल्या रामाला दशरथ म्हणाले,

तारितोऽहं त्वया पुत्र रुद्रलोकमवाप्नुयाम्। हस्ते पिण्डप्रदानेन स्वर्गतिर्न हि मे भवेत् ।। ४९.

‘मुला, तू मला तारलेस; मी रुद्रलोकाला जाऊ दे. हातात पिंड दिल्यास मला स्वर्गमार्ग मिळणार नाही.’

त्वञ्च राज्यं चिरं कृत्वा पालयित्वा द्विजान्प्रजाः। यज्ञान्सदक्षिणान्कृत्वा विष्णुलोकं व्रजिष्यसि ।। ४९.

‘तू दीर्घकाळ राज्य करून, ब्राह्मण आणि प्रजेला रक्षण करून, यज्ञ योग्य दक्षिणेसह केल्यावर, विष्णुलोकाला जाशील.’

पुर्य्ययोध्याजनैः सार्द्धं कृमिकीटादिभिः सह। इत्युक्त्वासौ दशरथो रुद्रलोकं परं ययौ ।। ४९.

अयोध्येतील लोकांसह, किडे-मुंग्या आणि इतरांसह, असे सांगून दशरथ परम रुद्रलोकाला गेले.

भीष्मो विष्णुपदे श्रेष्ठे आहूय पितरं स्वकम्। श्राद्धं कृत्वोद्यतो दातुं पित्रादिभ्यश्च पिण्डकम् ।। ४९.

भीष्माने उत्तम विष्णुपदी आपल्या वडिलांना बोलावले. श्राद्ध करून पितरांसह पिंड अर्पण करण्यासाठी सज्ज झाला.

पितुर्विनिर्गतौ हस्तौ गयाशिरसि शन्तनोः। नादात्पिण्डं करो भीष्मो ददौ विष्णुपदे ततः ।। ४९.

गयाशिरावर शंतनूच्या डोक्यावर वडिलांचे हात प्रकट झाले. भीष्माने पिंड त्या हातात न ठेवता विष्णुपदी अर्पण केला.

शन्तनुः प्राह सन्तुष्टः शास्त्रार्थे निश्चलो भवान्। त्रिकालदृष्टिर्भवत् चान्ते विष्णुश्च ते गतिः ।। ४९.

शंतनू संतुष्ट होऊन म्हणाले, 'तू शास्त्रार्थात स्थिर आहेस; तुला त्रिकाळदृष्टी लाभेल आणि शेवटी विष्णूच तुझे अंतिम स्थान होईल.'

स्वेच्छया मरणं चास्तु इत्युक्त्वा मुक्तिमागतः। कनकेशञ्च केदारं नारसिंहं च वामनम् ।। ४९.

‘तुला इच्छेनुसार मृत्यू येऊ दे,’ असे सांगून शंतनू मुक्तीला गेले. कनकेश, केदार, नरसिंह आणि वामन.

उदङ्मार्गे समभ्यर्च्च्य पितॄन्सर्व्वांश्च तारयेत्। गयाशिरसि यः पिण्डान्येषां नाम्ना तु निर्वपेत् ।। ४९.

जो कोणी उत्तरेकडील मार्गावर सर्व पितरांची पूजा करून, गयाशिरावर त्यांच्या नावाने पिंड अर्पण करतो, तो त्यांना तारतो.

नरकस्था दिवं यान्ति स्वर्गस्था मोक्षमाप्नुयुः। गयाशिरसि यः पिण्डं शमीपत्रप्रमाणतः ।। ४९.

गयाशिरावर शमीच्या पानाएवढा पिंड अर्पण केल्यावर, नरकातील लोक स्वर्गात जातात आणि स्वर्गातील लोकांना मुक्ती मिळते.

कन्दमूलफलाद्यैर्वा दद्यात्स्वर्गं नयेत्पितॄन्। पदानि यत्र दृश्यन्ते विष्ण्वादीनां तदग्रतः ।। ४९.

कंद, मूळ, फळ इत्यादींनी जरी पिंड दिला, तरी पितरांना स्वर्ग मिळतो. जिथे विष्णू वगैरेंचे पाऊल ठसे दिसतात, तिथे त्यांच्या समोर पिंड द्यावा.

श्राद्धं कृत्वा सपिण्डञ्च तेषां लोकान्नयेत्पितॄन्। सर्व्वत्र मुण्डपृष्ठाद्रिः पदैरेभिः सुलक्षितः ।। ४९.

श्राद्ध आणि सपिंड विधी करून आपले पितर त्यांच्या लोकांत नेले जातात. सर्वत्र मुण्डपृष्ठ पर्वत हे पावलांच्या खूणांनी स्पष्ट ओळखता येतो.

प्रयान्ति पितरः सर्व्वे ब्रह्मलोकमनामयम्। हेत्यसुरस्य यच्छीर्षं गदया तद्द्विधाकृतम् ।। ४९.

सर्व पितर ब्रह्मलोक या निर्मळ स्थानी जातात. हेति नावाच्या असुराचे शिर गदेद्वारे दोन भागांत विभागले गेले.

ततः प्रक्षालिता यस्मात्तीर्थं तच्च विमुक्तये। गदालोलमिति ख्यातं सर्व्वेषामुत्तमोत्तमम् ।। ४९.

म्हणून तिथे गदा धुतल्यामुळे ते तीर्थ मोक्षासाठी प्रसिद्ध आहे. ते सर्व तीर्थांमध्ये गदालोल म्हणून श्रेष्ठ मानले जाते.

गदालोले महातीर्थे गदाप्रक्षालनाद्धरेः। स्नानं करोमि सिद्ध्यर्थमक्षयं पदमाप्नुयाम् ।। ४९.

गदालोल या महान तीर्थस्थळी, हरिच्या गदेचे स्नान झाल्यामुळे, मी सिद्धीसाठी स्नान करतो, जेणेकरून मला अक्षय पद मिळावे.

पञ्चमेऽह्नि गदालोले स्नात्वा कुर्य्यात्सपिण्डकम्। श्राद्धं पितॄन्ब्रह्मलोकं नयेदात्मानमेव च ।। ४९.

पाचव्या दिवशी गदालोल येथे स्नान करून सपिंड विधी करावा. श्राद्ध केल्याने पितर आणि स्वतःला ब्रह्मलोक मिळतो.

ब्रह्मप्रकल्पितान्विप्रान् हव्यकव्यादिनार्च्चयेत्। तैस्तुष्टैस्तोषिताः सर्व्वाः पितृभिः सह देवताः ।। ४९.

ब्रह्मदेवाने नेमलेल्या ब्राह्मणांची हव्या-कव्यादीने पूजा करावी. ते संतुष्ट झाले की, देवता आणि पितर सर्व आनंदित होतात.

कृते श्राद्धेऽक्षयवटे अन्नेनैव प्रयत्नतः। पितॄन्नयेद्ब्रह्मलोकमक्षयन्तु सनातनम् ।। ४९.

अक्षयवट येथे अन्नाने श्राद्ध काळजीपूर्वक केल्यास, पितरांना सनातन, अक्षय ब्रह्मलोक मिळतो.

वटवृक्षसमीपे तु शाकेनाप्युदकेन वा। एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता ।। ४९.

वटवृक्षाजवळ अगदी भाजी किंवा पाण्यानेही, एक ब्राह्मण जेवला तरी, कोटी ब्राह्मण जेवल्यासारखे पुण्य मिळते.

देयं दानं षोडशकं गयातीर्थपुरोधसे। वस्त्रं गन्धादिभिः पुत्रैः सम्यक्संपूज्य यत्नतः ।। ४९.

गया तीर्थाच्या पुरोहिताला सोळा दान द्यावे, आणि मुलांनी वस्त्र, गंध इत्यादींनी त्याचा सन्मान करावा.

गयातीर्थवटे चैव पितॄणां दत्तमक्षयम् । दृष्ट्वा नत्वा च संपूज्य वटेशं सुसमाहितः ।। ४९.

गया तीर्थाच्या वटवृक्षाजवळ पितरांना दिलेले दान अक्षय असते. वटेशाचे दर्शन, नमस्कार आणि पूजन एकाग्रतेने करावे.

पितॄन्नयेद्ब्रह्मलोकमक्षयन्तु सनातनम्। गयायां धर्म्मपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणस्त था ।। ४९.

पितरांना सनातन, अक्षय ब्रह्मलोक मिळतो; तसेच गया येथील धर्मपृष्ठ आणि ब्रह्माच्या सरोवरातही.

गयाशीर्षे वटे चैव पितॄणां दत्तमक्षयम्। एकार्णवे वटस्याग्रे यः शेते योगनिद्रया ।। ४९.

गयाच्या शिरावर आणि वटवृक्षाजवळ पितरांना दिलेले दान अक्षय असते. एकार्णवाच्या काठी वटवृक्षासमोर जो योगनिद्रेत आहे—

बालरूपधरस्तस्मै नमस्ते योगशायिने। संसारवृक्षशस्त्रायाशेषपापहराय च ।। ४९.

जो बालरूप धारण करतो, योगशय्येवर विश्रांती घेतो, त्याला मी नमस्कार करतो. संसाररूपी वृक्षाच्या शस्त्रापासून आश्रय देणाऱ्या आणि सर्व पापांचा नाश करणाऱ्याला मी वंदन करतो.

अक्षयब्रह्मदात्रे च नमोऽक्षयवटाय वै। कलौ माहेश्वरा लोका येन तस्माद्गदाधरः। लिङ्गरूपोऽभवत्तञ्च वन्दे श्रीप्रपितामहम् ।। ४९.

अक्षय ब्रह्म देणाऱ्याला आणि खऱ्या अर्थाने अक्षय असलेल्या वटवृक्षाला नमस्कार. कलियुगात, महेश्वराचे लोक, ज्याच्यामुळे गदाधराने लिंगरूप घेतले, त्या श्रीप्रपितामहाला मी वंदन करतो.