वायुपुराणम्

श्राद्धं कृत्वा शक्रपदे इन्द्रलोकं नयेत्पितॄन्। अगस्त्यस्य पदे श्राद्धी पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४९.

शक्राच्या स्थळी श्राद्ध केल्यावर तो पितरांना इंद्रलोकात नेतो; अगस्त्याच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मपुरात नेतो.

क्रौञ्चमातङ्गयोः श्राद्धी ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन्। श्राद्धी सूर्य्यपदे पञ्च पापिनोऽर्क्कपुरं नयेत् ।। ४९.

क्रौंच आणि मातंग यांच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मलोकात नेतो; सूर्याच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पाच पाप्यांना अर्कपुरात नेतो.

कार्तिकेयपदे श्राद्धी शिवलोकं नयेत्पितॄन्। गणेशस्य पदे श्राद्धी रुद्रलोकं नयेत्पितॄन् ।। ४९.

कार्तिकेयाच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना शिवलोकात नेतो; गणेशाच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना रुद्रलोकात नेतो.

गजकर्णतर्पणकृन्निर्मलं स्वर्नयेत्पितॄन्। अन्येषाञ्च पदे श्राद्धी पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४९.

गजकर्णाला तर्पण देणारा पितरांना निर्मळ स्वर्गात नेतो; आणि इतरांच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मपुरात नेतो.

सर्व्वेषां काश्यपं श्रेष्ठं विष्णो रुद्रस्य वै पदम्। ब्रह्मणश्च पदं चापि श्रेष्ठं तत्र प्रकीर्त्तितम् ।। ४९.

सर्वांमध्ये कश्यपाचे स्थान श्रेष्ठ आहे, तसेच विष्णू, रुद्र आणि ब्रह्मा यांची स्थानेही तेथे सर्वोच्च मानली आहेत.

प्रारम्भे च समाप्तौ च तेषामन्यतमं स्मृतम्। श्रेयस्करं भवेत्तत्र श्राद्धकर्त्तुश्च नारद ।। ४९.

सुरुवातीला किंवा शेवटी, यापैकी कोणतेही स्थान आठवले तरी, तेथे श्राद्ध करणाऱ्याला उत्तम फल मिळते, हे नारद.

कश्यपस्य पदे दिव्ये भारद्वाजो मुनिः पुरा। श्राद्धं कृत्वोद्यतो दातुं पित्रादिभ्यश्च पिण्डकम् ।। ४९.

पूर्वी कश्यपाच्या दिव्य स्थळी भारद्वाज ऋषीने श्राद्ध करून, पितरांसह इतरांना पिंड द्यायला सिद्ध झाला होता.

शुक्लकृष्णौ ततो हस्तौ पदमुद्भिद्य निर्गतौ। दृष्ट्वा हस्तद्वयं तत्र मुनिः संशयमागतः ।। ४९.

त्या पवित्र स्थळी एक पांढरा आणि एक काळा असे दोन हात बाहेर आले. ते दोन हात पाहून तो ऋषी संभ्रमात पडला.

ततः स्वमातरं शान्तां पप्रच्छ स महामुनिः। कश्यपस्य पदे दिव्ये शुक्ले कृष्णेऽथ वा करे ।। ४९.

मग त्या महान ऋषीने आपल्या शांत आईला विचारले, 'कश्यपाच्या त्या दिव्य स्थळी हा पांढरा आणि काळा हात कुणाचा आहे?'

पिण्डो देयो मया मातर्जानासि पितरं वद शान्तोवाच ४९.

‘आई, मी पिंड द्यावा का? तुला वडिल कोण आहेत हे माहीत आहे का? सांग,’ असे शांताने विचारले.

भारद्वाजस्ततः पिण्डं दातुं कृष्णाय चोद्यतः। श्वेतोऽदृश्योऽब्रवीत्तत्र पुत्रस्त्वं हि ममौरसः ।। ४९.

मग भारद्वाज काळ्या हाताला पिंड देण्यासाठी सज्ज झाला. तेव्हा पांढरा हात अदृश्य झाला आणि म्हणाला, 'तू खरोखरच माझा पुत्र आहेस.'

कृष्णोऽब्रवीन्मम क्षेत्रं ततो मे देहि पिण्डकम्। स्वैरिण्यथाब्रवीद्दातुं क्षेत्रिणे बीजिने ततः ।। ४९.

काळ्या हाताने सांगितले, 'हे माझे क्षेत्र आहे, म्हणून मला पिंड दे.' त्या स्वतंत्र स्त्रीने उत्तर दिले, 'पिंड त्याला द्यावा जो क्षेत्र आणि बीज दोन्ही आहे.'

भारद्वाजस्ततः पिण्डं कश्यपस्य पदे ददौ । हंसयुक्तविमानेन ब्रह्मलोकमुभौ गतौ ।। ४९.

मग भारद्वाजाने कश्यपाच्या स्थळी पिंड ठेवला. दोघे हंसांनी ओढलेल्या विमानात बसून ब्रह्मलोकाला गेले.

रामो रुद्रपदे श्राद्धे पिण्डदानाय चोद्यतः। पिता दशरथः स्वर्गात्प्रसार्य्य करमागतः ।। ४९.

रामाने रुद्राच्या स्थळी श्राद्ध करताना पिंड द्यावा असा आग्रह झाला. त्याचे वडील दशरथ स्वर्गातून हात पुढे करून प्रकट झाले.

नादात्पिण्डं करे रामो ददौ रुद्रपदे ततः। शास्त्रार्थातिक्रमाद्भीतं रामं दशरथोऽब्रवीत् ।। ४९.

रामाने पिंड वडिलांच्या हातात न ठेवता रुद्राच्या स्थळी अर्पण केला. शास्त्राचा अर्थ भंगल्यामुळे घाबरलेल्या रामाला दशरथ म्हणाले,

तारितोऽहं त्वया पुत्र रुद्रलोकमवाप्नुयाम्। हस्ते पिण्डप्रदानेन स्वर्गतिर्न हि मे भवेत् ।। ४९.

‘मुला, तू मला तारलेस; मी रुद्रलोकाला जाऊ दे. हातात पिंड दिल्यास मला स्वर्गमार्ग मिळणार नाही.’

त्वञ्च राज्यं चिरं कृत्वा पालयित्वा द्विजान्प्रजाः। यज्ञान्सदक्षिणान्कृत्वा विष्णुलोकं व्रजिष्यसि ।। ४९.

‘तू दीर्घकाळ राज्य करून, ब्राह्मण आणि प्रजेला रक्षण करून, यज्ञ योग्य दक्षिणेसह केल्यावर, विष्णुलोकाला जाशील.’

पुर्य्ययोध्याजनैः सार्द्धं कृमिकीटादिभिः सह। इत्युक्त्वासौ दशरथो रुद्रलोकं परं ययौ ।। ४९.

अयोध्येतील लोकांसह, किडे-मुंग्या आणि इतरांसह, असे सांगून दशरथ परम रुद्रलोकाला गेले.

भीष्मो विष्णुपदे श्रेष्ठे आहूय पितरं स्वकम्। श्राद्धं कृत्वोद्यतो दातुं पित्रादिभ्यश्च पिण्डकम् ।। ४९.

भीष्माने उत्तम विष्णुपदी आपल्या वडिलांना बोलावले. श्राद्ध करून पितरांसह पिंड अर्पण करण्यासाठी सज्ज झाला.

पितुर्विनिर्गतौ हस्तौ गयाशिरसि शन्तनोः। नादात्पिण्डं करो भीष्मो ददौ विष्णुपदे ततः ।। ४९.

गयाशिरावर शंतनूच्या डोक्यावर वडिलांचे हात प्रकट झाले. भीष्माने पिंड त्या हातात न ठेवता विष्णुपदी अर्पण केला.

शन्तनुः प्राह सन्तुष्टः शास्त्रार्थे निश्चलो भवान्। त्रिकालदृष्टिर्भवत् चान्ते विष्णुश्च ते गतिः ।। ४९.

शंतनू संतुष्ट होऊन म्हणाले, 'तू शास्त्रार्थात स्थिर आहेस; तुला त्रिकाळदृष्टी लाभेल आणि शेवटी विष्णूच तुझे अंतिम स्थान होईल.'

स्वेच्छया मरणं चास्तु इत्युक्त्वा मुक्तिमागतः। कनकेशञ्च केदारं नारसिंहं च वामनम् ।। ४९.

‘तुला इच्छेनुसार मृत्यू येऊ दे,’ असे सांगून शंतनू मुक्तीला गेले. कनकेश, केदार, नरसिंह आणि वामन.

उदङ्मार्गे समभ्यर्च्च्य पितॄन्सर्व्वांश्च तारयेत्। गयाशिरसि यः पिण्डान्येषां नाम्ना तु निर्वपेत् ।। ४९.

जो कोणी उत्तरेकडील मार्गावर सर्व पितरांची पूजा करून, गयाशिरावर त्यांच्या नावाने पिंड अर्पण करतो, तो त्यांना तारतो.

नरकस्था दिवं यान्ति स्वर्गस्था मोक्षमाप्नुयुः। गयाशिरसि यः पिण्डं शमीपत्रप्रमाणतः ।। ४९.

गयाशिरावर शमीच्या पानाएवढा पिंड अर्पण केल्यावर, नरकातील लोक स्वर्गात जातात आणि स्वर्गातील लोकांना मुक्ती मिळते.

कन्दमूलफलाद्यैर्वा दद्यात्स्वर्गं नयेत्पितॄन्। पदानि यत्र दृश्यन्ते विष्ण्वादीनां तदग्रतः ।। ४९.

कंद, मूळ, फळ इत्यादींनी जरी पिंड दिला, तरी पितरांना स्वर्ग मिळतो. जिथे विष्णू वगैरेंचे पाऊल ठसे दिसतात, तिथे त्यांच्या समोर पिंड द्यावा.

श्राद्धं कृत्वा सपिण्डञ्च तेषां लोकान्नयेत्पितॄन्। सर्व्वत्र मुण्डपृष्ठाद्रिः पदैरेभिः सुलक्षितः ।। ४९.

श्राद्ध आणि सपिंड विधी करून आपले पितर त्यांच्या लोकांत नेले जातात. सर्वत्र मुण्डपृष्ठ पर्वत हे पावलांच्या खूणांनी स्पष्ट ओळखता येतो.

प्रयान्ति पितरः सर्व्वे ब्रह्मलोकमनामयम्। हेत्यसुरस्य यच्छीर्षं गदया तद्द्विधाकृतम् ।। ४९.

सर्व पितर ब्रह्मलोक या निर्मळ स्थानी जातात. हेति नावाच्या असुराचे शिर गदेद्वारे दोन भागांत विभागले गेले.

ततः प्रक्षालिता यस्मात्तीर्थं तच्च विमुक्तये। गदालोलमिति ख्यातं सर्व्वेषामुत्तमोत्तमम् ।। ४९.

म्हणून तिथे गदा धुतल्यामुळे ते तीर्थ मोक्षासाठी प्रसिद्ध आहे. ते सर्व तीर्थांमध्ये गदालोल म्हणून श्रेष्ठ मानले जाते.

गदालोले महातीर्थे गदाप्रक्षालनाद्धरेः। स्नानं करोमि सिद्ध्यर्थमक्षयं पदमाप्नुयाम् ।। ४९.

गदालोल या महान तीर्थस्थळी, हरिच्या गदेचे स्नान झाल्यामुळे, मी सिद्धीसाठी स्नान करतो, जेणेकरून मला अक्षय पद मिळावे.