वायुपुराणम्

रुद्रं ब्रह्‌माणमिन्द्रञ्च लोक पालान् ऋषीन् दनून्। देवं तमेकं बहुधा प्राहुर्नारायणं द्विजाः ।। ५.

रुद्र, ब्रह्मा, इंद्र, लोकपाल, ऋषी आणि दानव — हे सर्व अनेक रूपांनी एकच देव आहे असे द्विज नारायणाला म्हणतात.

प्राजापत्या तनुर्या च तनुर्या चैव वैष्णवी। मन्वन्तरे च कल्पे च आवर्त्तन्ते पुनः पुनः ।। ५.

प्रजापतीचे रूप आणि विष्णूचे रूप, प्रत्येक मन्वंतरात आणि कल्पात, पुन्हा पुन्हा फिरतात.

तेजसा यशसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च । जायन्ते तत्समाश्चैव तानपीह निबोधत ।। ५.

तेज, कीर्ती, बुध्दी, ऐक्य आणि बळ यामुळे, ते त्यासारखेच जन्म घेतात; त्यांच्याविषयी येथे ऐका.

राजस्या ब्राह्मणोंऽशेन मरीचिः कश्यपोऽभवत्। तामस्यास्तस्य चांशेन कालात्मा रुद्र उच्यते । सात्त्विक्याः पुरुषांशेन यज्ञे विष्णुरभूत्तदा ।। ५.

राजस गुणातून ब्रह्माच्या अंशाने मरीची आणि कश्यप जन्मले; तामस गुणातून त्याच्या अंशाने काळरूप रुद्र झाला; सात्त्विक गुणातून पुरुषाच्या अंशाने यज्ञात विष्णू प्रकट झाला.

त्रिषु कालेषु तस्यैता ब्रह्मणस्तनवोंऽशजाः। कालो भूत्वा पुनश्चासौ रुद्रः संहरते प्रजाः ।। ५.

तीन काळात, ब्रह्माच्या या रूपांचा जन्म त्याच्या अंशातून होतो; पुन्हा काळरूप होऊन रुद्र जीवांचा संहार करतो.

सम्प्राप्ते चैव कल्पान्ते सप्तरश्मिर्द्दिवाकरः। भूत्वा संवर्त्तकादित्यो लोकांस्त्रीन् स तदादहत् ।। ५.

कल्पाचा अंत आला की, सात किरणांचा सूर्य संहारक आदित्य होतो आणि त्या वेळी तीनही लोक जाळतो.

विष्णुः प्रजानुगृह्णाति नामरुपविपर्यये । तस्यान्तस्यामवस्थायां तत्तदुत्पत्तिकारणम् ।। ५.

नाव आणि रूप बदलत असतानाही, विष्णू जीवांचे पालन करतो; त्या अंतिम अवस्थेत, प्रत्येक आपापल्या उत्पत्तीचे कारण असतो.

सत्त्वोद्रिक्ता तु या प्रोक्ता ब्रह्मणः पौरुषी तनुः। तस्यांशेन विजज्ञे स इह स्वायम्भुवेऽन्तरे। आकूत्यां मनसो देव उत्पन्नः प्रथमे विभुः ।. ५.

सत्त्वगुणाने परिपूर्ण अशी जी ब्रह्माची पौरुषी मूर्ती सांगितली आहे, तिच्या अंशातून तो येथे स्वयंभुव मन्वंतरात जन्मास आला. मनूच्या आकूती या कन्येतून, प्रथम देवता म्हणून तो महान देव प्रकट झाला.

ततः पुनः स वै देवो प्राप्ते स्वारोचिषेऽन्तरे। तुषितायां समुत्पन्नो ह्यतीतस्तुषितैः सह ।। ५.

नंतर, स्वारोचिष मन्वंतर येताच, तो देव तुषिता या स्त्रीत जन्मास आला आणि गत तुषित देवतांसह प्रकट झाला.

औत्तमे चान्तरे चैव तुषितस्तु विदुः स वै। वशवर्त्तिभिरुत्पन्नो वशवर्त्ती हरिः पुनः ।। ५.

उत्तम मन्वंतरातही, तो तुषित नावाने ओळखला जातो, वशवर्ती देवतांमध्ये जन्म घेतो; पुन्हा हरि वशवर्ती म्हणून प्रकट झाला.

सत्यायामभवत्सत्यः सत्यैः सह सुरोत्तमैः। तामसस्यान्तरे चापि सम्प्राप्ते पुनरेव हि। भार्यायां हरिभिः सार्द्धं हरिरेव बभूव ह ।। ५.

सत्या या स्त्रीत, तो सत्य नावाने, उत्तम सत्यांसह प्रकट झाला; आणि तामस मन्वंतर येताच, पुन्हा आपल्या पत्नीमध्ये, हरि देवतांसह हरि स्वतः जन्मास आला.

चारिष्णवेऽन्तरे चापि हरिर्दवः पुनस्तु सः। वैकुण्ठायामसौ जज्ञे ह्याभूतरजसैः सह। वैकुण्ठः स पुनर्द्देवः सम्प्राप्ते चाक्षुषेऽन्तरे ।। ५.

चारिष्णव मन्वंतरातही, हरि देव नावाने जन्मास आला; वैकुण्ठा या स्त्रीत, आभूतरजसांसह तो प्रकट झाला; आणि चाक्षुष मन्वंतर येताच, तो देव पुन्हा वैकुण्ठ झाला.

धर्मो नारायणः साध्यः साध्यैः सह सुरैरभूत् । स तु नारायणः साध्यः प्राप्ते वैवस्वतेऽन्तरे ।। ५.

धर्म, नारायण आणि साध्य, साध्य देवतांसह आणि इतर देवतांसह प्रकट झाले; आणि तो नारायण साध्य, वैवस्वत मन्वंतर येताच प्रकट झाला.

मारीचात् कश्यपाद्विष्णुरदित्यां सम्बमूव ह। त्रिस्त्रिः क्रमैरिमान् लोकान् जित्वा विष्णुरुरुक्रमम् ।। ५.

मारीच आणि कश्यप यांच्या योगे, विष्णू अदितीत जन्मास आला; मोठ्या पावलांनी चालणारा विष्णू, या तिन्ही लोकांचा विजय करून गेला.

प्रत्यपादयदिन्द्राय देवेभ्यश्चैव स प्रभुः। इत्येतासतनवस्तस्य व्यतीताः सप्त सप्तसु। मन्वन्तरेष्वतीतेषु याभिः संरक्षिताः प्रजाः ।। ५.

त्याने ते सर्व इंद्राला आणि इतर देवतांना परत दिले; अशा प्रकारे, त्याच्या या सात मूर्ती सात गेलेल्या मन्वंतरांत प्रकट झाल्या, ज्यांनी सर्व प्रजांचे रक्षण केले.

तस्माद्विष्टमिदं सर्वं वामनेनेह जायता। तस्मात्स वै स्मृतो विष्णुर्विशेर्धातोः प्रवेशनात् ।। ५.

म्हणून, वामनाच्या जन्माने हे सर्व जग व्यापले गेले आहे; म्हणून त्याला 'विष्णू' असे म्हणतात, कारण 'विश्' या धातूपासून, म्हणजे प्रवेश करणारा.

इत्येते ब्रह्मणश्चैव वामनस्य महात्मनः। एकत्वञ्च पृथक्त्वञ्च विशिष्टत्वञ्च कीर्त्तितम् ।। ५.

अशा प्रकारे, ब्रह्मा आणि महान वामन यांच्या एकत्व, वेगळेपण आणि विशेषत्वाचे वर्णन झाले आहे.

देवतानामिहांशेन जायन्ते यास्तु देवताः। तासान्तास्तेजसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च। जायन्ते तत्समाश्चैव ता वै तेषामनुग्रहात् ।। ५.

देवतांच्या अंशाने येथे जन्म घेणाऱ्या देवता, त्यांच्यातील जे तेज, बुध्दी, विद्या आणि बळ यामध्ये समान असतात, ते त्यांच्या कृपेने जन्म घेतात.

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छघ्वं विष्णोस्तेजोंऽशसम्भवम् ।। ५.

ज्या कोणत्याही सत्त्वात सामर्थ्य, सौंदर्य किंवा पराक्रम आहे, ते सर्व विष्णूच्या तेजाच्या अंशातून उत्पन्न झालेले समजावे.

स एवं जायतेंऽशेन केचिदिच्छन्ति मानवाः। ततोऽपरे ब्रुवन्तीममन्योन्यांशेन जायते ।। ५.

तो अशा प्रकारे अंशाने जन्म घेतो; काही लोक तसेच इच्छितात, तर काहीजण म्हणतात की तो दुसऱ्याच्या अंशातून जन्म घेतो.

एवं विवदमानास्ते दृष्ट्वा तान्वै ब्रुवन्ति ह। यस्मान्न विद्यते भेदो मनसश्चेतसश्च ह। तस्मादनुग्रहास्तेषां क्षेत्रज्ञास्ते भवन्त्युत ।। ५.

असेच वाद घालत असताना, त्यांना पाहून असे सांगितले जाते: कारण मन आणि चैतन्य यात फरक नाही, म्हणून त्यांच्या कृपेने ते क्षेत्रज्ञ होतात.

एकस्तु प्रभुशक्त्या वै बहुधा भवतीश्वरः। भूत्वा यस्माच्च बहुधा भवन्येकः पुनस्तु सः ।। ५.

तो एकच प्रभू आपल्या शक्तीने अनेक रूपे घेतो; आणि अनेक झाल्यावर पुन्हा एकच होतो.

तस्मात्सुमनसो भेदाज्जायन्ते तेजसश्च ह। मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्रजाः स्थावरजङ्गमाः। सर्गादौ सकृदुत्पन्नास्तिष्ठन्तीह प्रशंसया ।। ५.

म्हणून, मन आणि तेज यांच्या विभागामुळे, सर्व मन्वंतरांत, सर्व स्थावर आणि जंगम प्राणी सृष्टीच्या आरंभी जन्म घेतात आणि येथे गौरवाने राहतात.

प्राप्ते प्राप्ते तु कल्पान्ते रुद्रः संहरति प्रजाः। जायन्ते मोहयन्तोऽन्यानीश्वरा योगमायया ।। ५.

प्रत्येक कल्पाच्या शेवटी, रुद्र प्रजांचा संहार करतो; इतर नवीन जन्म घेतात आणि योगमायेच्या प्रभावाने इतरांना मोहात पाडतात.

ऐश्वर्येण चरन्तस्ते मोहयन्ति ह्यनीश्वराः। तस्माद्दोषप्रचारेषु युक्तायुक्तं न विद्यते ।। ५.

ते ऐश्वर्याने वावरतात आणि जे प्रभू नाहीत त्यांना मोहात पाडतात; म्हणून दोषांचा प्रसार होत असताना, योग्य-अयोग्य असा काही भेद राहत नाही.

भूतापवादिनो दुष्टा मध्यस्था भूतभाविनः। भूतापवादिनः शक्तास्त्रयो वेदाः प्रवादिनाम् ।। ५.

जीवांचं अस्तित्व नाकारणारे लोक वाईट असतात; जे मध्यम मार्गाने वागतात ते जीवांकडे उदासीन असतात; आणि जे जीवांचं अस्तित्व मान्य करतात तेच खरे समर्थ असतात. सत्य बोलणाऱ्यांना तीन वेद मार्गदर्शक असतात.

दृढपूर्वश्रुतत्वाच्च प्रवादाच्चैव लौकिकात्। चतुर्भिः कारणैरेभिर्यथातत्त्वं न विन्दति ।। ५.

पूर्वीचं ठाम ऐकलेलं आणि जगातलं शिकवण यामुळे, या चार कारणांमुळे, माणूस खरं तत्त्व समजू शकत नाही.

पूर्वमर्थान्तरे न्यस्ताः कालान्तरगता अपि। तेनान्यत् सन्तमप्यर्थं द्वेषान्न प्रतिपद्यते ।। ५.

पूर्वी अर्थ दुसऱ्या संदर्भात ठेवले गेले, जरी ते वेगळ्या काळातले असले तरी; म्हणून, दुसरा अर्थ असला तरी, द्वेषामुळे तो स्वीकारला जात नाही.

दर्शानां द्रव्यभूतो यो गुणभूतस्तु तेषु यः। कर्मणां मनसां कर्त्ता अभिजात्या च यो महान्। श्रुतज्ञैः कारणैरेतैश्चतुर्भिः परिकीर्त्त्यते ।। ५.

सर्व मतांमध्ये जे खऱ्या अर्थाने वस्तू आहे तेच वस्तू मानावं; आणि त्यात जो गुण असतो तोच गुण. कर्म आणि मनाचे कर्ते, तसेच जन्माने मोठा असलेला, हे चार कारणांनी वेदज्ञ लोक सांगतात.