वायुपुराणम्

पितामहं समासाद्य यावदुत्तरमानसम्। फल्गुतीर्थन्तु विज्ञेयं देवानामपि दुर्लभम् ।। ४९.

पितामहापासून उत्तरमानसापर्यंत पोहोचल्यावर, फाळ्गु तीर्थ हे देवांनाही दुर्लभ आहे असे समजावे.

क्रौञ्चपादात्फल्गुतीर्थं यावत्साक्षाद्गयाशिरः। मुखं गयासुरस्यैतत्तस्माच्छ्राद्धमिहाक्षयम् ।। ४९.

क्रौंचाच्या पायापासून फाळ्गु तीर्थापर्यंत, आणि अगदी गया शिरापर्यंत, हेच गया सुराचे तोंड आहे; म्हणून इथे केलेले श्राद्ध कधीही नाश पावत नाही.

मुण्डपृष्ठान्नगाधस्तात्साक्षात्तत्फल्गुतीर्थ कम्। आद्यो गदाधरो देवो व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः ।। ४९.

मुंडपृष्ठाखाली, पर्वताच्या पायथ्याशी, हेच फाळ्गु तीर्थ आहे, जिथे गदाधर देव प्रथम प्रकट आणि अप्रकट रूपाने उभा आहे.

विष्ण्वादिपदरूपेण पितॄणां मुक्तिहेतवे। एतद्विष्णुपदं दिव्यं दर्शनात्पापनाशनम् ।। ४९.

विष्णू आणि इतर श्रेष्ठ स्थानांच्या रूपाने, पितरांच्या मुक्तीसाठी, हेच दिव्य विष्णुपद आहे, ज्याचे दर्शन केल्याने पाप नष्ट होते.

स्पर्शनात्पूजनाद्वापि पितॄणां दत्तमक्षयम्। श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वा कुलसाहस्रमात्मना ।। ४९.

इथे स्पर्श किंवा पूजा केल्याने पितरांना जे काही दिले जाते ते अक्षय होते; पिंडासह श्राद्ध करून माणूस स्वतःच्या हजारो कुलांचे उध्दार करतो.

नयेद्विप्णुपदं दिव्यमनन्तं शिवमव्ययम्। श्राद्धं कृत्वा रुद्रपदे नयेत्कुलशतं नरः ।। ४९.

तो आपल्या कुटुंबाला दिव्य, अनंत, मंगल आणि अविनाशी विष्णुपदाकडे नेतो; रुद्राच्या स्थळी श्राद्ध केल्यावर माणूस शंभर कुलांचे उध्दार करतो.

सहात्मना शिवपुरं तथा ब्रह्मपदे नरः। ब्रह्मलोकं कुलशतं समुद्धृत्य नयेत्पितॄन् ।। ४९.

स्वतःसह शिवपुरात, तसेच ब्रह्माच्या स्थळी, माणूस शंभर कुलांचे उध्दार करून पितरांना ब्रह्मलोकात नेतो.

कश्यपस्य पदे श्राद्धी ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन्। दक्षिणाग्निपदे श्राद्धी पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४९.

कश्यपाच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मलोकात नेतो; दक्षिणाग्नीच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मपुरात नेतो.

गार्हपत्यपदे श्राद्धी वाजपेयफलं लभेत्। श्राद्धं कृत्वाहवनीये अश्वमेधफलं लभेत् ।। ४९.

गार्हपत्याच्या स्थळी श्राद्ध केल्यास वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते; आहवनीयावर श्राद्ध केल्यास अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.

श्राद्धं कृत्वा सभ्यपदे ज्योतिष्टोमफलं लभेत् । आवसथ्यपदे श्राद्धी पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४९.

सभ्याच्या स्थळी श्राद्ध केल्यावर ज्योतिष्टोम यज्ञाचे फळ मिळते; आवसथ्याच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मपुरात नेतो.

श्राद्धं कृत्वा शक्रपदे इन्द्रलोकं नयेत्पितॄन्। अगस्त्यस्य पदे श्राद्धी पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४९.

शक्राच्या स्थळी श्राद्ध केल्यावर तो पितरांना इंद्रलोकात नेतो; अगस्त्याच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मपुरात नेतो.

क्रौञ्चमातङ्गयोः श्राद्धी ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन्। श्राद्धी सूर्य्यपदे पञ्च पापिनोऽर्क्कपुरं नयेत् ।। ४९.

क्रौंच आणि मातंग यांच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मलोकात नेतो; सूर्याच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पाच पाप्यांना अर्कपुरात नेतो.

कार्तिकेयपदे श्राद्धी शिवलोकं नयेत्पितॄन्। गणेशस्य पदे श्राद्धी रुद्रलोकं नयेत्पितॄन् ।। ४९.

कार्तिकेयाच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना शिवलोकात नेतो; गणेशाच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना रुद्रलोकात नेतो.

गजकर्णतर्पणकृन्निर्मलं स्वर्नयेत्पितॄन्। अन्येषाञ्च पदे श्राद्धी पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४९.

गजकर्णाला तर्पण देणारा पितरांना निर्मळ स्वर्गात नेतो; आणि इतरांच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मपुरात नेतो.

सर्व्वेषां काश्यपं श्रेष्ठं विष्णो रुद्रस्य वै पदम्। ब्रह्मणश्च पदं चापि श्रेष्ठं तत्र प्रकीर्त्तितम् ।। ४९.

सर्वांमध्ये कश्यपाचे स्थान श्रेष्ठ आहे, तसेच विष्णू, रुद्र आणि ब्रह्मा यांची स्थानेही तेथे सर्वोच्च मानली आहेत.

प्रारम्भे च समाप्तौ च तेषामन्यतमं स्मृतम्। श्रेयस्करं भवेत्तत्र श्राद्धकर्त्तुश्च नारद ।। ४९.

सुरुवातीला किंवा शेवटी, यापैकी कोणतेही स्थान आठवले तरी, तेथे श्राद्ध करणाऱ्याला उत्तम फल मिळते, हे नारद.

कश्यपस्य पदे दिव्ये भारद्वाजो मुनिः पुरा। श्राद्धं कृत्वोद्यतो दातुं पित्रादिभ्यश्च पिण्डकम् ।। ४९.

पूर्वी कश्यपाच्या दिव्य स्थळी भारद्वाज ऋषीने श्राद्ध करून, पितरांसह इतरांना पिंड द्यायला सिद्ध झाला होता.

शुक्लकृष्णौ ततो हस्तौ पदमुद्भिद्य निर्गतौ। दृष्ट्वा हस्तद्वयं तत्र मुनिः संशयमागतः ।। ४९.

त्या पवित्र स्थळी एक पांढरा आणि एक काळा असे दोन हात बाहेर आले. ते दोन हात पाहून तो ऋषी संभ्रमात पडला.

ततः स्वमातरं शान्तां पप्रच्छ स महामुनिः। कश्यपस्य पदे दिव्ये शुक्ले कृष्णेऽथ वा करे ।। ४९.

मग त्या महान ऋषीने आपल्या शांत आईला विचारले, 'कश्यपाच्या त्या दिव्य स्थळी हा पांढरा आणि काळा हात कुणाचा आहे?'

पिण्डो देयो मया मातर्जानासि पितरं वद शान्तोवाच ४९.

‘आई, मी पिंड द्यावा का? तुला वडिल कोण आहेत हे माहीत आहे का? सांग,’ असे शांताने विचारले.

भारद्वाजस्ततः पिण्डं दातुं कृष्णाय चोद्यतः। श्वेतोऽदृश्योऽब्रवीत्तत्र पुत्रस्त्वं हि ममौरसः ।। ४९.

मग भारद्वाज काळ्या हाताला पिंड देण्यासाठी सज्ज झाला. तेव्हा पांढरा हात अदृश्य झाला आणि म्हणाला, 'तू खरोखरच माझा पुत्र आहेस.'

कृष्णोऽब्रवीन्मम क्षेत्रं ततो मे देहि पिण्डकम्। स्वैरिण्यथाब्रवीद्दातुं क्षेत्रिणे बीजिने ततः ।। ४९.

काळ्या हाताने सांगितले, 'हे माझे क्षेत्र आहे, म्हणून मला पिंड दे.' त्या स्वतंत्र स्त्रीने उत्तर दिले, 'पिंड त्याला द्यावा जो क्षेत्र आणि बीज दोन्ही आहे.'

भारद्वाजस्ततः पिण्डं कश्यपस्य पदे ददौ । हंसयुक्तविमानेन ब्रह्मलोकमुभौ गतौ ।। ४९.

मग भारद्वाजाने कश्यपाच्या स्थळी पिंड ठेवला. दोघे हंसांनी ओढलेल्या विमानात बसून ब्रह्मलोकाला गेले.

रामो रुद्रपदे श्राद्धे पिण्डदानाय चोद्यतः। पिता दशरथः स्वर्गात्प्रसार्य्य करमागतः ।। ४९.

रामाने रुद्राच्या स्थळी श्राद्ध करताना पिंड द्यावा असा आग्रह झाला. त्याचे वडील दशरथ स्वर्गातून हात पुढे करून प्रकट झाले.

नादात्पिण्डं करे रामो ददौ रुद्रपदे ततः। शास्त्रार्थातिक्रमाद्भीतं रामं दशरथोऽब्रवीत् ।। ४९.

रामाने पिंड वडिलांच्या हातात न ठेवता रुद्राच्या स्थळी अर्पण केला. शास्त्राचा अर्थ भंगल्यामुळे घाबरलेल्या रामाला दशरथ म्हणाले,

तारितोऽहं त्वया पुत्र रुद्रलोकमवाप्नुयाम्। हस्ते पिण्डप्रदानेन स्वर्गतिर्न हि मे भवेत् ।। ४९.

‘मुला, तू मला तारलेस; मी रुद्रलोकाला जाऊ दे. हातात पिंड दिल्यास मला स्वर्गमार्ग मिळणार नाही.’

त्वञ्च राज्यं चिरं कृत्वा पालयित्वा द्विजान्प्रजाः। यज्ञान्सदक्षिणान्कृत्वा विष्णुलोकं व्रजिष्यसि ।। ४९.

‘तू दीर्घकाळ राज्य करून, ब्राह्मण आणि प्रजेला रक्षण करून, यज्ञ योग्य दक्षिणेसह केल्यावर, विष्णुलोकाला जाशील.’

पुर्य्ययोध्याजनैः सार्द्धं कृमिकीटादिभिः सह। इत्युक्त्वासौ दशरथो रुद्रलोकं परं ययौ ।। ४९.

अयोध्येतील लोकांसह, किडे-मुंग्या आणि इतरांसह, असे सांगून दशरथ परम रुद्रलोकाला गेले.

भीष्मो विष्णुपदे श्रेष्ठे आहूय पितरं स्वकम्। श्राद्धं कृत्वोद्यतो दातुं पित्रादिभ्यश्च पिण्डकम् ।। ४९.

भीष्माने उत्तम विष्णुपदी आपल्या वडिलांना बोलावले. श्राद्ध करून पितरांसह पिंड अर्पण करण्यासाठी सज्ज झाला.