वायुपुराणम्

गोप्रचारसमीपस्था आम्रा ब्रह्मप्रकल्पिताः। तेषां सेचनमात्रेण पितरो मोक्षगामिनः ।। ४९.

गायींच्या वाटेजवळ असलेली आंब्याची झाडे ब्रह्म्याने स्थापलेली आहेत. त्यांना फक्त पाणी घातल्याने पितरांना मुक्ती मिळते.

आम्रं ब्रह्मसरोद्भूतं ब्रह्मदेवमयं तरुम्। विष्णुरूपं प्रसिञ्चामि पितॄणां मुक्तिहेतवे ।। ४९.

ब्रह्मसरोवरातून उत्पन्न झालेल्या, ब्रह्मदेवमय आणि विष्णुरूप असलेल्या या आंब्याच्या झाडावर मी पाणी शिंपडतो, पितरांच्या मुक्तीसाठी.

एको मुनिः कुम्भकुशाग्रहस्त आम्रस्य मूले सलिलं ददामि। आम्रश्च तृप्ता एका क्रियाद्व्यर्थकरी प्रसिद्धा ।। ४९.

एकटा ऋषी, हातात कमंडलू आणि कुश घेऊन, आंब्याच्या मुळाशी पाणी अर्पण करतो. आंब्याचे झाड आणि तृप्त झालेला, दोघेही प्रसिद्ध आहेत; पण एक व्यर्थ केलेली कृतीही ओळखली जाते.

ततो यम बलिं दद्यान्मन्त्रेणानेन संयतः। यमराजधर्म्मराजौ निश्चलार्थं व्यवस्थितौ ।। ४९.

नंतर, या मंत्राने संयमाने यमाला बळी द्यावा. यम आणि धर्मराज हे दोघेही अचल हेतूने स्थिर आहेत.

ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि पुतॄणां मुक्तिहेतवे। ततः श्वानबलिं दद्यान्मन्त्रेणानेन नारद ।। ४९.

त्या दोघांना मी पितरांच्या मुक्तीसाठी बळी अर्पण करतो. त्यानंतर, हे नारद, या मंत्राने श्वानांना बळी द्यावा.

द्वौ श्वानौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ। ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि रक्षेतां पथि सर्व्वादा ।। ४९.

दोन श्वान, एक काळा आणि एक चितकबरा, वैवस्वताच्या वंशातील आहेत. त्या दोघांना मी बळी अर्पण करतो, जेणेकरून ते सदैव मार्गाची रक्षा करतील.

ततः काकबलिं दद्यान्मन्त्रेणानेन नारद। ऐन्द्रवारुणवायव्ययाम्या वै नैऋतास्तथा ।। ४९.

त्यानंतर, हे नारद, या मंत्राने कावळ्यांना बळी द्यावा; इंद्र, वरुण, वायू, यम आणि नैऋत यांच्या कावळ्यांना देखील.

वायसाः प्रतिगृह्णन्तु भूमौ पिण्डं समर्पितम्। फल्गुतीर्थे चतुर्थेऽह्नि स्नानादिकमथाचरेत् ।। ४९.

कावळ्यांनी भूमीवर अर्पण केलेला पिंड स्वीकारावा. चौथ्या दिवशी फाल्गुतीर्थावर स्नान व इतर विधी करावेत.

गयाशिरस्यथ श्राद्धं पादे कुर्य्यात्सपिण्डकम्। साक्षाद्गयाशिरस्तत्र फल्गुतीर्थाश्रितं कृतम् ।। ४९.

नंतर, गया शिरावर पायाजवळ पिंडसहित श्राद्ध करावे. फाल्गुतीर्थावर जे केले जाते, ते जणू गया शिरावरच केले असे मानले जाते.

नागाज्जनार्द्दनाद्ब्रह्मयूपाच्चोत्तरमानसात्। एतद्गयाशिरः प्रोक्तं फल्गुतीर्थं तदुच्यते ।। ४९.

नाग, जनार्दन, ब्रह्मयूप आणि उत्तरमानस या ठिकाणांपासून हेच गया शिर मानले जाते आणि तेच फाळ्गु तीर्थ म्हणून ओळखले जाते.

पितामहं समासाद्य यावदुत्तरमानसम्। फल्गुतीर्थन्तु विज्ञेयं देवानामपि दुर्लभम् ।। ४९.

पितामहापासून उत्तरमानसापर्यंत पोहोचल्यावर, फाळ्गु तीर्थ हे देवांनाही दुर्लभ आहे असे समजावे.

क्रौञ्चपादात्फल्गुतीर्थं यावत्साक्षाद्गयाशिरः। मुखं गयासुरस्यैतत्तस्माच्छ्राद्धमिहाक्षयम् ।। ४९.

क्रौंचाच्या पायापासून फाळ्गु तीर्थापर्यंत, आणि अगदी गया शिरापर्यंत, हेच गया सुराचे तोंड आहे; म्हणून इथे केलेले श्राद्ध कधीही नाश पावत नाही.

मुण्डपृष्ठान्नगाधस्तात्साक्षात्तत्फल्गुतीर्थ कम्। आद्यो गदाधरो देवो व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः ।। ४९.

मुंडपृष्ठाखाली, पर्वताच्या पायथ्याशी, हेच फाळ्गु तीर्थ आहे, जिथे गदाधर देव प्रथम प्रकट आणि अप्रकट रूपाने उभा आहे.

विष्ण्वादिपदरूपेण पितॄणां मुक्तिहेतवे। एतद्विष्णुपदं दिव्यं दर्शनात्पापनाशनम् ।। ४९.

विष्णू आणि इतर श्रेष्ठ स्थानांच्या रूपाने, पितरांच्या मुक्तीसाठी, हेच दिव्य विष्णुपद आहे, ज्याचे दर्शन केल्याने पाप नष्ट होते.

स्पर्शनात्पूजनाद्वापि पितॄणां दत्तमक्षयम्। श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वा कुलसाहस्रमात्मना ।। ४९.

इथे स्पर्श किंवा पूजा केल्याने पितरांना जे काही दिले जाते ते अक्षय होते; पिंडासह श्राद्ध करून माणूस स्वतःच्या हजारो कुलांचे उध्दार करतो.

नयेद्विप्णुपदं दिव्यमनन्तं शिवमव्ययम्। श्राद्धं कृत्वा रुद्रपदे नयेत्कुलशतं नरः ।। ४९.

तो आपल्या कुटुंबाला दिव्य, अनंत, मंगल आणि अविनाशी विष्णुपदाकडे नेतो; रुद्राच्या स्थळी श्राद्ध केल्यावर माणूस शंभर कुलांचे उध्दार करतो.

सहात्मना शिवपुरं तथा ब्रह्मपदे नरः। ब्रह्मलोकं कुलशतं समुद्धृत्य नयेत्पितॄन् ।। ४९.

स्वतःसह शिवपुरात, तसेच ब्रह्माच्या स्थळी, माणूस शंभर कुलांचे उध्दार करून पितरांना ब्रह्मलोकात नेतो.

कश्यपस्य पदे श्राद्धी ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन्। दक्षिणाग्निपदे श्राद्धी पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४९.

कश्यपाच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मलोकात नेतो; दक्षिणाग्नीच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मपुरात नेतो.

गार्हपत्यपदे श्राद्धी वाजपेयफलं लभेत्। श्राद्धं कृत्वाहवनीये अश्वमेधफलं लभेत् ।। ४९.

गार्हपत्याच्या स्थळी श्राद्ध केल्यास वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते; आहवनीयावर श्राद्ध केल्यास अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.

श्राद्धं कृत्वा सभ्यपदे ज्योतिष्टोमफलं लभेत् । आवसथ्यपदे श्राद्धी पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४९.

सभ्याच्या स्थळी श्राद्ध केल्यावर ज्योतिष्टोम यज्ञाचे फळ मिळते; आवसथ्याच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मपुरात नेतो.

श्राद्धं कृत्वा शक्रपदे इन्द्रलोकं नयेत्पितॄन्। अगस्त्यस्य पदे श्राद्धी पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४९.

शक्राच्या स्थळी श्राद्ध केल्यावर तो पितरांना इंद्रलोकात नेतो; अगस्त्याच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मपुरात नेतो.

क्रौञ्चमातङ्गयोः श्राद्धी ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन्। श्राद्धी सूर्य्यपदे पञ्च पापिनोऽर्क्कपुरं नयेत् ।। ४९.

क्रौंच आणि मातंग यांच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मलोकात नेतो; सूर्याच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पाच पाप्यांना अर्कपुरात नेतो.

कार्तिकेयपदे श्राद्धी शिवलोकं नयेत्पितॄन्। गणेशस्य पदे श्राद्धी रुद्रलोकं नयेत्पितॄन् ।। ४९.

कार्तिकेयाच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना शिवलोकात नेतो; गणेशाच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना रुद्रलोकात नेतो.

गजकर्णतर्पणकृन्निर्मलं स्वर्नयेत्पितॄन्। अन्येषाञ्च पदे श्राद्धी पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४९.

गजकर्णाला तर्पण देणारा पितरांना निर्मळ स्वर्गात नेतो; आणि इतरांच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मपुरात नेतो.

सर्व्वेषां काश्यपं श्रेष्ठं विष्णो रुद्रस्य वै पदम्। ब्रह्मणश्च पदं चापि श्रेष्ठं तत्र प्रकीर्त्तितम् ।। ४९.

सर्वांमध्ये कश्यपाचे स्थान श्रेष्ठ आहे, तसेच विष्णू, रुद्र आणि ब्रह्मा यांची स्थानेही तेथे सर्वोच्च मानली आहेत.

प्रारम्भे च समाप्तौ च तेषामन्यतमं स्मृतम्। श्रेयस्करं भवेत्तत्र श्राद्धकर्त्तुश्च नारद ।। ४९.

सुरुवातीला किंवा शेवटी, यापैकी कोणतेही स्थान आठवले तरी, तेथे श्राद्ध करणाऱ्याला उत्तम फल मिळते, हे नारद.

कश्यपस्य पदे दिव्ये भारद्वाजो मुनिः पुरा। श्राद्धं कृत्वोद्यतो दातुं पित्रादिभ्यश्च पिण्डकम् ।। ४९.

पूर्वी कश्यपाच्या दिव्य स्थळी भारद्वाज ऋषीने श्राद्ध करून, पितरांसह इतरांना पिंड द्यायला सिद्ध झाला होता.

शुक्लकृष्णौ ततो हस्तौ पदमुद्भिद्य निर्गतौ। दृष्ट्वा हस्तद्वयं तत्र मुनिः संशयमागतः ।। ४९.

त्या पवित्र स्थळी एक पांढरा आणि एक काळा असे दोन हात बाहेर आले. ते दोन हात पाहून तो ऋषी संभ्रमात पडला.

ततः स्वमातरं शान्तां पप्रच्छ स महामुनिः। कश्यपस्य पदे दिव्ये शुक्ले कृष्णेऽथ वा करे ।। ४९.

मग त्या महान ऋषीने आपल्या शांत आईला विचारले, 'कश्यपाच्या त्या दिव्य स्थळी हा पांढरा आणि काळा हात कुणाचा आहे?'