वायुपुराणम्

मयागत्यमतङ्गेऽस्मिन्पितॄणां निष्कृतिः कृता। पूर्व्वं हि ब्रह्मतीर्थं च कूपे श्राद्धादि कारयेत् ।। ४९.

या मतंग ठिकाणी येऊन मी माझ्या पितरांसाठी प्रायश्चित्त केलं. पूर्वी ब्रह्मतीर्थाजवळ विहिरीत श्राद्ध वगैरे विधी करावेत.

तत्कूपयूपयोर्म्मध्ये सर्व्वांस्तारयते पितॄन्। धर्म्मं धर्म्मेश्वरं नत्वा महाबोधितरुं नमेत् ।। ४९.

त्या विहिरीच्या आणि तिच्या वाटेच्या मध्ये, जो काही विधी करतो, तो सर्व पितरांना तारतो. धर्माला आणि धर्माचे अधिपती यांना वंदन करून, त्या महान बोधिवृक्षालाही नमस्कार करावा.

नमस्तेऽश्वत्थराजाय ब्रह्मविष्णुशिवात्मने। बोधिद्रमाय कर्तॄणां पितॄणां तारणाय च ।। ४९.

अश्वत्थाच्या राजाला, जो ब्रह्मा, विष्णु आणि शिव यांचा अंश आहे, त्याला नमस्कार. बोधिवृक्षाला, जो कर्ते आणि पितर यांना तारतो, त्यालाही वंदन.

येऽस्मत्कुले मातृवंशे बान्धवा दुर्गतिं गताः। त्वद्दर्शनात्स्पर्शनाच्च स्वर्गतिं यान्तु शाश्वतीम् ।। ४९.

माझ्या मातृकुळातील जे नातेवाईक दुर्दशेला गेले आहेत, त्यांनी तुझं दर्शन किंवा स्पर्श केल्यावर त्यांना शाश्वत कल्याण लाभो.

ऋणत्रयं मया दत्तं गयामागत्य वृक्षराट्। त्वत्प्रसादान्महापापाद्विमुक्तोऽहं भवार्णवात् ।। ४९.

हे वृक्षराजा, मी गया येथे येऊन ऋणत्रयाचे फड दिले आहेत. तुझ्या कृपेने मी मोठ्या पापांतून आणि संसाराच्या समुद्रातून मुक्त झालो आहे.

तृतीये ब्रह्मसरसि स्नात्वा श्राद्धं सपिण्डकम्। कृत्वा सर्व्वप्रमाणेन मन्त्रेण विधिवत्सुतः ।। ४९.

तिसऱ्या ब्रह्मसरोवरात स्नान करून, योग्य मंत्राने आणि विधीने, पिंडसहित श्राद्ध करून, पुत्राने सर्व विधी नीट पार पाडावे.

स्नानं करोमि तीर्थेऽस्मिन् ऋणत्रयविमुक्तये। तत्कूपयूपयोर्मध्ये ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ।। ४९.

या पवित्र ठिकाणी मी ऋणत्रयातून मुक्त होण्यासाठी स्नान करतो. त्या विहिरीच्या आणि तिच्या वाटेच्या मध्ये, पितरांना ब्रह्मलोकात नेले जाते.

यागं कृत्वोत्थियो यूपो ब्रह्मणा यूप इत्यसौ। कृत्वा ब्रह्मसरःश्राद्धं सर्व्वांस्तारयते पितॄन् ।। ४९.

यज्ञ केल्यानंतर, तो यूप स्तंभ ब्रह्म्याने 'यूप' असे नाव दिले आहे. ब्रह्मसरोवरात श्राद्ध केल्यावर, सर्व पितरांना तारले जाते.

यूपं प्रदक्षिणीकृत्य वाजपेयफलं लभेत्। ब्रह्माणं च नमस्कृत्य ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ।। ४९.

यूपाची प्रदक्षिणा केल्यावर वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते. ब्रह्माला वंदन करून, पितरांना ब्रह्मलोकात नेले जाते.

नमोऽस्तु ब्रह्मणेऽजाय जगज्जन्मादिरूपिणे । भक्तानाञ्च पितॄणाञ्च तारकाय नमो नमः ।। ४९.

ब्रह्मा, जो अजन्मा आहे, जगाचा आदिस्वरूप आहे, त्याला नमस्कार. भक्त आणि पितर यांना तारणाऱ्या त्या ब्रह्माला पुन्हा पुन्हा वंदन.

गोप्रचारसमीपस्था आम्रा ब्रह्मप्रकल्पिताः। तेषां सेचनमात्रेण पितरो मोक्षगामिनः ।। ४९.

गायींच्या वाटेजवळ असलेली आंब्याची झाडे ब्रह्म्याने स्थापलेली आहेत. त्यांना फक्त पाणी घातल्याने पितरांना मुक्ती मिळते.

आम्रं ब्रह्मसरोद्भूतं ब्रह्मदेवमयं तरुम्। विष्णुरूपं प्रसिञ्चामि पितॄणां मुक्तिहेतवे ।। ४९.

ब्रह्मसरोवरातून उत्पन्न झालेल्या, ब्रह्मदेवमय आणि विष्णुरूप असलेल्या या आंब्याच्या झाडावर मी पाणी शिंपडतो, पितरांच्या मुक्तीसाठी.

एको मुनिः कुम्भकुशाग्रहस्त आम्रस्य मूले सलिलं ददामि। आम्रश्च तृप्ता एका क्रियाद्व्यर्थकरी प्रसिद्धा ।। ४९.

एकटा ऋषी, हातात कमंडलू आणि कुश घेऊन, आंब्याच्या मुळाशी पाणी अर्पण करतो. आंब्याचे झाड आणि तृप्त झालेला, दोघेही प्रसिद्ध आहेत; पण एक व्यर्थ केलेली कृतीही ओळखली जाते.

ततो यम बलिं दद्यान्मन्त्रेणानेन संयतः। यमराजधर्म्मराजौ निश्चलार्थं व्यवस्थितौ ।। ४९.

नंतर, या मंत्राने संयमाने यमाला बळी द्यावा. यम आणि धर्मराज हे दोघेही अचल हेतूने स्थिर आहेत.

ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि पुतॄणां मुक्तिहेतवे। ततः श्वानबलिं दद्यान्मन्त्रेणानेन नारद ।। ४९.

त्या दोघांना मी पितरांच्या मुक्तीसाठी बळी अर्पण करतो. त्यानंतर, हे नारद, या मंत्राने श्वानांना बळी द्यावा.

द्वौ श्वानौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ। ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि रक्षेतां पथि सर्व्वादा ।। ४९.

दोन श्वान, एक काळा आणि एक चितकबरा, वैवस्वताच्या वंशातील आहेत. त्या दोघांना मी बळी अर्पण करतो, जेणेकरून ते सदैव मार्गाची रक्षा करतील.

ततः काकबलिं दद्यान्मन्त्रेणानेन नारद। ऐन्द्रवारुणवायव्ययाम्या वै नैऋतास्तथा ।। ४९.

त्यानंतर, हे नारद, या मंत्राने कावळ्यांना बळी द्यावा; इंद्र, वरुण, वायू, यम आणि नैऋत यांच्या कावळ्यांना देखील.

वायसाः प्रतिगृह्णन्तु भूमौ पिण्डं समर्पितम्। फल्गुतीर्थे चतुर्थेऽह्नि स्नानादिकमथाचरेत् ।। ४९.

कावळ्यांनी भूमीवर अर्पण केलेला पिंड स्वीकारावा. चौथ्या दिवशी फाल्गुतीर्थावर स्नान व इतर विधी करावेत.

गयाशिरस्यथ श्राद्धं पादे कुर्य्यात्सपिण्डकम्। साक्षाद्गयाशिरस्तत्र फल्गुतीर्थाश्रितं कृतम् ।। ४९.

नंतर, गया शिरावर पायाजवळ पिंडसहित श्राद्ध करावे. फाल्गुतीर्थावर जे केले जाते, ते जणू गया शिरावरच केले असे मानले जाते.

नागाज्जनार्द्दनाद्ब्रह्मयूपाच्चोत्तरमानसात्। एतद्गयाशिरः प्रोक्तं फल्गुतीर्थं तदुच्यते ।। ४९.

नाग, जनार्दन, ब्रह्मयूप आणि उत्तरमानस या ठिकाणांपासून हेच गया शिर मानले जाते आणि तेच फाळ्गु तीर्थ म्हणून ओळखले जाते.

पितामहं समासाद्य यावदुत्तरमानसम्। फल्गुतीर्थन्तु विज्ञेयं देवानामपि दुर्लभम् ।। ४९.

पितामहापासून उत्तरमानसापर्यंत पोहोचल्यावर, फाळ्गु तीर्थ हे देवांनाही दुर्लभ आहे असे समजावे.

क्रौञ्चपादात्फल्गुतीर्थं यावत्साक्षाद्गयाशिरः। मुखं गयासुरस्यैतत्तस्माच्छ्राद्धमिहाक्षयम् ।। ४९.

क्रौंचाच्या पायापासून फाळ्गु तीर्थापर्यंत, आणि अगदी गया शिरापर्यंत, हेच गया सुराचे तोंड आहे; म्हणून इथे केलेले श्राद्ध कधीही नाश पावत नाही.

मुण्डपृष्ठान्नगाधस्तात्साक्षात्तत्फल्गुतीर्थ कम्। आद्यो गदाधरो देवो व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः ।। ४९.

मुंडपृष्ठाखाली, पर्वताच्या पायथ्याशी, हेच फाळ्गु तीर्थ आहे, जिथे गदाधर देव प्रथम प्रकट आणि अप्रकट रूपाने उभा आहे.

विष्ण्वादिपदरूपेण पितॄणां मुक्तिहेतवे। एतद्विष्णुपदं दिव्यं दर्शनात्पापनाशनम् ।। ४९.

विष्णू आणि इतर श्रेष्ठ स्थानांच्या रूपाने, पितरांच्या मुक्तीसाठी, हेच दिव्य विष्णुपद आहे, ज्याचे दर्शन केल्याने पाप नष्ट होते.

स्पर्शनात्पूजनाद्वापि पितॄणां दत्तमक्षयम्। श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वा कुलसाहस्रमात्मना ।। ४९.

इथे स्पर्श किंवा पूजा केल्याने पितरांना जे काही दिले जाते ते अक्षय होते; पिंडासह श्राद्ध करून माणूस स्वतःच्या हजारो कुलांचे उध्दार करतो.

नयेद्विप्णुपदं दिव्यमनन्तं शिवमव्ययम्। श्राद्धं कृत्वा रुद्रपदे नयेत्कुलशतं नरः ।। ४९.

तो आपल्या कुटुंबाला दिव्य, अनंत, मंगल आणि अविनाशी विष्णुपदाकडे नेतो; रुद्राच्या स्थळी श्राद्ध केल्यावर माणूस शंभर कुलांचे उध्दार करतो.

सहात्मना शिवपुरं तथा ब्रह्मपदे नरः। ब्रह्मलोकं कुलशतं समुद्धृत्य नयेत्पितॄन् ।। ४९.

स्वतःसह शिवपुरात, तसेच ब्रह्माच्या स्थळी, माणूस शंभर कुलांचे उध्दार करून पितरांना ब्रह्मलोकात नेतो.

कश्यपस्य पदे श्राद्धी ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन्। दक्षिणाग्निपदे श्राद्धी पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४९.

कश्यपाच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मलोकात नेतो; दक्षिणाग्नीच्या स्थळी श्राद्ध करणारा पितरांना ब्रह्मपुरात नेतो.

गार्हपत्यपदे श्राद्धी वाजपेयफलं लभेत्। श्राद्धं कृत्वाहवनीये अश्वमेधफलं लभेत् ।। ४९.

गार्हपत्याच्या स्थळी श्राद्ध केल्यास वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते; आहवनीयावर श्राद्ध केल्यास अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.