वायुपुराणम्

नमः शिवाय देवाय ईशाय पुरुषाय वै। अघोरवामदेवाय सद्योजाताय शम्भवे ।। ४९.

शिव, देव, ईश्वर, पुरुष, अघोर, वामदेव, सद्योजात आणि शंभू यांना नमस्कार.

फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम्। आत्मानं तारयेत्सद्यो दश पूर्वान्दशापरान् ।। ४९.

फलगू तीर्थात स्नान करून गदाधर देवाचं दर्शन घेतल्यावर माणूस स्वतःला आणि दहा पिढ्या मागच्या-पुढच्या लोकांना त्वरित तारतो.

नत्वा गदाधरं देवं मन्त्रेणानेन पूजयेत् । ओं नमो वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च ।। ४९.

गदाधर देवाला वंदन करून या मंत्राने पूजा करावी – 'ॐ नमो वासुदेवाय, नमः संकर्षणाय'.

प्रद्युम्नायानिरुद्धाय श्रीधराय च विष्णवे । पञ्चतीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ।। ४९.

प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, श्रीधर आणि विष्णू यांना नमस्कार करून, पाच तीर्थांत स्नान केल्यावर माणूस आपल्या पितरांना ब्रह्मलोकात नेतो.

अमृतैः पञ्चभिः स्नानं पुष्पवस्त्राद्यलंकृतम्। न कुर्य्याद्यो गदापाणेस्तस्य श्राद्धमसार्थकम् ।। ४९.

जो माणूस गदापाणीला पाच अमृतांनी, फुलं आणि वस्त्रांनी सजवून स्नान घालत नाही, त्याचं श्राद्ध निष्फळ होतं.

नागकूटाद्गृध्रकूटाद्युपादुत्तरमानसात्। एतद्गयाशिरः प्रोक्तं फल्गुतीर्थन्तदुच्यते ।। ४९.

नागकूट आणि गृध्रकूट येथून मानस सरोवराच्या उत्तरेकडील काठापर्यंतचा भाग 'गयाशिर' म्हणून ओळखला जातो, आणि तोच फलगू तीर्थ आहे.

मुण्डपृष्ठनगाधस्तात्फल्गुतीर्थमनुत्तमम्। अत्र श्राद्धादिना सर्व्वे पितरो मोक्षमाप्नुयुः ।। ४९.

मुंडपृष्ठ नगराच्या खाली सर्वोच्च फलगू तीर्थ आहे. इथे श्राद्ध वगैरे विधी केल्यावर सर्व पितरांना मोक्ष मिळतो.

प्रथमेऽह्नि विधिः प्रोक्तो द्वितीये दिवसे व्रजेत्। धर्म्मारण्यं तत्र धर्म्मो यस्माद्यज्ञमकारयत् ।। ४९.

पहिल्या दिवशीचा विधी सांगितला आहे. दुसऱ्या दिवशी धर्मारण्यात जावं, कारण तिथे धर्माने यज्ञ केला होता.

गमनाद्ब्रह्मलोकाप्तिर्भवत्येव हि नारद। मतङ्ग वाप्यां यः स्नात्वा तर्पणं श्राद्धमाचरेत् ।। ४९.

नारद, तिथे गेल्यावर नक्कीच ब्रह्मलोक मिळतो. जो माणूस मतंग सरोवरात स्नान करून तर्पण व श्राद्ध करतो, त्याला हे फळ मिळतं.

गत्वा नत्वा मतङ्गेशमिमं मन्त्रमुदीरयेत्। प्रमाणं देवताः सन्तु लोकपालाश्च साक्षिणः ।। ४९.

मतंगेशाकडे जाऊन वंदन करून हा मंत्र म्हणावा – 'देवतांचा आणि लोकपालांचा साक्षी असो.'

मयागत्यमतङ्गेऽस्मिन्पितॄणां निष्कृतिः कृता। पूर्व्वं हि ब्रह्मतीर्थं च कूपे श्राद्धादि कारयेत् ।। ४९.

या मतंग ठिकाणी येऊन मी माझ्या पितरांसाठी प्रायश्चित्त केलं. पूर्वी ब्रह्मतीर्थाजवळ विहिरीत श्राद्ध वगैरे विधी करावेत.

तत्कूपयूपयोर्म्मध्ये सर्व्वांस्तारयते पितॄन्। धर्म्मं धर्म्मेश्वरं नत्वा महाबोधितरुं नमेत् ।। ४९.

त्या विहिरीच्या आणि तिच्या वाटेच्या मध्ये, जो काही विधी करतो, तो सर्व पितरांना तारतो. धर्माला आणि धर्माचे अधिपती यांना वंदन करून, त्या महान बोधिवृक्षालाही नमस्कार करावा.

नमस्तेऽश्वत्थराजाय ब्रह्मविष्णुशिवात्मने। बोधिद्रमाय कर्तॄणां पितॄणां तारणाय च ।। ४९.

अश्वत्थाच्या राजाला, जो ब्रह्मा, विष्णु आणि शिव यांचा अंश आहे, त्याला नमस्कार. बोधिवृक्षाला, जो कर्ते आणि पितर यांना तारतो, त्यालाही वंदन.

येऽस्मत्कुले मातृवंशे बान्धवा दुर्गतिं गताः। त्वद्दर्शनात्स्पर्शनाच्च स्वर्गतिं यान्तु शाश्वतीम् ।। ४९.

माझ्या मातृकुळातील जे नातेवाईक दुर्दशेला गेले आहेत, त्यांनी तुझं दर्शन किंवा स्पर्श केल्यावर त्यांना शाश्वत कल्याण लाभो.

ऋणत्रयं मया दत्तं गयामागत्य वृक्षराट्। त्वत्प्रसादान्महापापाद्विमुक्तोऽहं भवार्णवात् ।। ४९.

हे वृक्षराजा, मी गया येथे येऊन ऋणत्रयाचे फड दिले आहेत. तुझ्या कृपेने मी मोठ्या पापांतून आणि संसाराच्या समुद्रातून मुक्त झालो आहे.

तृतीये ब्रह्मसरसि स्नात्वा श्राद्धं सपिण्डकम्। कृत्वा सर्व्वप्रमाणेन मन्त्रेण विधिवत्सुतः ।। ४९.

तिसऱ्या ब्रह्मसरोवरात स्नान करून, योग्य मंत्राने आणि विधीने, पिंडसहित श्राद्ध करून, पुत्राने सर्व विधी नीट पार पाडावे.

स्नानं करोमि तीर्थेऽस्मिन् ऋणत्रयविमुक्तये। तत्कूपयूपयोर्मध्ये ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ।। ४९.

या पवित्र ठिकाणी मी ऋणत्रयातून मुक्त होण्यासाठी स्नान करतो. त्या विहिरीच्या आणि तिच्या वाटेच्या मध्ये, पितरांना ब्रह्मलोकात नेले जाते.

यागं कृत्वोत्थियो यूपो ब्रह्मणा यूप इत्यसौ। कृत्वा ब्रह्मसरःश्राद्धं सर्व्वांस्तारयते पितॄन् ।। ४९.

यज्ञ केल्यानंतर, तो यूप स्तंभ ब्रह्म्याने 'यूप' असे नाव दिले आहे. ब्रह्मसरोवरात श्राद्ध केल्यावर, सर्व पितरांना तारले जाते.

यूपं प्रदक्षिणीकृत्य वाजपेयफलं लभेत्। ब्रह्माणं च नमस्कृत्य ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ।। ४९.

यूपाची प्रदक्षिणा केल्यावर वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते. ब्रह्माला वंदन करून, पितरांना ब्रह्मलोकात नेले जाते.

नमोऽस्तु ब्रह्मणेऽजाय जगज्जन्मादिरूपिणे । भक्तानाञ्च पितॄणाञ्च तारकाय नमो नमः ।। ४९.

ब्रह्मा, जो अजन्मा आहे, जगाचा आदिस्वरूप आहे, त्याला नमस्कार. भक्त आणि पितर यांना तारणाऱ्या त्या ब्रह्माला पुन्हा पुन्हा वंदन.

गोप्रचारसमीपस्था आम्रा ब्रह्मप्रकल्पिताः। तेषां सेचनमात्रेण पितरो मोक्षगामिनः ।। ४९.

गायींच्या वाटेजवळ असलेली आंब्याची झाडे ब्रह्म्याने स्थापलेली आहेत. त्यांना फक्त पाणी घातल्याने पितरांना मुक्ती मिळते.

आम्रं ब्रह्मसरोद्भूतं ब्रह्मदेवमयं तरुम्। विष्णुरूपं प्रसिञ्चामि पितॄणां मुक्तिहेतवे ।। ४९.

ब्रह्मसरोवरातून उत्पन्न झालेल्या, ब्रह्मदेवमय आणि विष्णुरूप असलेल्या या आंब्याच्या झाडावर मी पाणी शिंपडतो, पितरांच्या मुक्तीसाठी.

एको मुनिः कुम्भकुशाग्रहस्त आम्रस्य मूले सलिलं ददामि। आम्रश्च तृप्ता एका क्रियाद्व्यर्थकरी प्रसिद्धा ।। ४९.

एकटा ऋषी, हातात कमंडलू आणि कुश घेऊन, आंब्याच्या मुळाशी पाणी अर्पण करतो. आंब्याचे झाड आणि तृप्त झालेला, दोघेही प्रसिद्ध आहेत; पण एक व्यर्थ केलेली कृतीही ओळखली जाते.

ततो यम बलिं दद्यान्मन्त्रेणानेन संयतः। यमराजधर्म्मराजौ निश्चलार्थं व्यवस्थितौ ।। ४९.

नंतर, या मंत्राने संयमाने यमाला बळी द्यावा. यम आणि धर्मराज हे दोघेही अचल हेतूने स्थिर आहेत.

ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि पुतॄणां मुक्तिहेतवे। ततः श्वानबलिं दद्यान्मन्त्रेणानेन नारद ।। ४९.

त्या दोघांना मी पितरांच्या मुक्तीसाठी बळी अर्पण करतो. त्यानंतर, हे नारद, या मंत्राने श्वानांना बळी द्यावा.

द्वौ श्वानौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ। ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि रक्षेतां पथि सर्व्वादा ।। ४९.

दोन श्वान, एक काळा आणि एक चितकबरा, वैवस्वताच्या वंशातील आहेत. त्या दोघांना मी बळी अर्पण करतो, जेणेकरून ते सदैव मार्गाची रक्षा करतील.

ततः काकबलिं दद्यान्मन्त्रेणानेन नारद। ऐन्द्रवारुणवायव्ययाम्या वै नैऋतास्तथा ।। ४९.

त्यानंतर, हे नारद, या मंत्राने कावळ्यांना बळी द्यावा; इंद्र, वरुण, वायू, यम आणि नैऋत यांच्या कावळ्यांना देखील.

वायसाः प्रतिगृह्णन्तु भूमौ पिण्डं समर्पितम्। फल्गुतीर्थे चतुर्थेऽह्नि स्नानादिकमथाचरेत् ।। ४९.

कावळ्यांनी भूमीवर अर्पण केलेला पिंड स्वीकारावा. चौथ्या दिवशी फाल्गुतीर्थावर स्नान व इतर विधी करावेत.

गयाशिरस्यथ श्राद्धं पादे कुर्य्यात्सपिण्डकम्। साक्षाद्गयाशिरस्तत्र फल्गुतीर्थाश्रितं कृतम् ।। ४९.

नंतर, गया शिरावर पायाजवळ पिंडसहित श्राद्ध करावे. फाल्गुतीर्थावर जे केले जाते, ते जणू गया शिरावरच केले असे मानले जाते.