वायुपुराणम्

नमामि सूर्य्यं तृप्त्यर्थं पितॄणां तारणाय च। पुत्रपौत्रधनैश्वर्य्यायायुरारोग्य वृद्धये ।। ४९.

पितरांच्या तृप्तीसाठी, त्यांच्या तारण्यासाठी, पुत्र, नातू, संपत्ती, ऐश्वर्य, दीर्घायुष्य, आरोग्य आणि वृद्धीसाठी मी सूर्याला नमस्कार करतो.

अनेन स्नानपूजादि कृत्वा श्राद्धं सपिण्डकम्। कृत्वा नत्वा च मौन्यर्कमिमं मन्त्रमुदीरयेत् ।। ४९.

स्नान, पूजा वगैरे करून, पिंडासह श्राद्ध करून, मौन धारण केलेल्या सूर्याला वंदन करून हा मंत्र म्हणावा.

फल्गुतीर्थं व्रजेत्तस्मात् सर्व्वतीर्थोत्तमोत्तमम्। मुक्तिर्भवति कर्त्तॄणां पितॄणां श्राद्धतः सदा ।। ४९.

त्यानंतर फळ्गु तीर्थाकडे जावे, जे सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ आहे; तिथे श्राद्ध केल्याने कर्त्याला आणि त्याच्या पितरांना नेहमीच मुक्ती मिळते.

ब्रह्मणा प्रार्थितो विष्णुः फल्गुको ह्यभवत्पुरा। दक्षिणाग्नौ हुतं तत्र तद्रजः फल्गुतीर्थकम् ।। ४९.

ब्रह्मदेवांच्या विनंतीवरून विष्णूंनी पूर्वी फलगू रूप घेतलं होतं. दक्षिण अग्नीत जे काही अर्पण केलं गेलं, तेच फलगू तीर्थ म्हणून ओळखलं जातं.

तस्मिन्फलति फल्ग्वा गौः कामधेनुर्जलं मही। दृष्टेरन्तर्गतं यस्मात्फल्गुतीर्थं न निष्फलम् ।। ४९.

त्या फलगू ठिकाणी कामधेनू गाय पाणी आणि माती देते. कारण ते सर्व डोळ्यांना दिसत नाही, म्हणूनच फलगू तीर्थ कधीच निष्फळ राहत नाही.

तीर्थानि यानि सर्व्वाणि भुवनेष्वखिलेष्वपि। तानि स्नातुं समायान्ति फल्गुतीर्थं सुरैः सह ।। ४९.

सर्व जगातली तीर्थस्थळं आणि देवतासुद्धा स्नानासाठी फलगू तीर्थात एकत्र येतात.

गङ्गा पादोदकं विष्णोः फल्गुर्ह्यादिगदाधरः। स्वयं हि द्रवरूपेण तस्माद्गङ्गाधिकं विदुः ।। ४९.

गंगेचं पाणी म्हणजे विष्णूच्या पायाचं पाणी आहे. पण फलगू, जो गदाधर आहे, तो स्वतः तिथे द्रवरूपाने प्रकटतो, म्हणून फलगू तीर्थ गंगेपेक्षा श्रेष्ठ मानलं जातं.

अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत्। नासौ तत्फलमाप्नोति फल्गुतीर्थे यदाप्नुयात् ।। ४९.

जो माणूस हजार वेळा हजार अश्वमेध यज्ञ करतो, त्यालाही फलगू तीर्थात मिळणारे पुण्य मिळत नाही.

फल्गुतीर्थे विष्णुजले करोमि स्नानमादृतः। पितॄणां विष्णुलोकाय भुक्तिमुक्तिप्रसिद्धये ।। ४९.

मी भक्तीभावाने फलगू तीर्थात विष्णूच्या पाण्यात स्नान करतो, जेणेकरून माझ्या पितरांना विष्णू लोक मिळावा आणि त्यांना सुख व मोक्ष प्राप्त व्हावा.

फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा तर्पणं श्राद्धमाचरेत्। सपिण्डकं स्वसूत्रोक्तं नमेदथ पितामहम् ।। ४९.

फलगू तीर्थात स्नान केल्यावर माणसाने तर्पण व श्राद्ध, आपल्या परंपरेप्रमाणे पिंडदान करावं आणि नंतर पितरांना वंदन करावं.

नमः शिवाय देवाय ईशाय पुरुषाय वै। अघोरवामदेवाय सद्योजाताय शम्भवे ।। ४९.

शिव, देव, ईश्वर, पुरुष, अघोर, वामदेव, सद्योजात आणि शंभू यांना नमस्कार.

फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम्। आत्मानं तारयेत्सद्यो दश पूर्वान्दशापरान् ।। ४९.

फलगू तीर्थात स्नान करून गदाधर देवाचं दर्शन घेतल्यावर माणूस स्वतःला आणि दहा पिढ्या मागच्या-पुढच्या लोकांना त्वरित तारतो.

नत्वा गदाधरं देवं मन्त्रेणानेन पूजयेत् । ओं नमो वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च ।। ४९.

गदाधर देवाला वंदन करून या मंत्राने पूजा करावी – 'ॐ नमो वासुदेवाय, नमः संकर्षणाय'.

प्रद्युम्नायानिरुद्धाय श्रीधराय च विष्णवे । पञ्चतीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ।। ४९.

प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, श्रीधर आणि विष्णू यांना नमस्कार करून, पाच तीर्थांत स्नान केल्यावर माणूस आपल्या पितरांना ब्रह्मलोकात नेतो.

अमृतैः पञ्चभिः स्नानं पुष्पवस्त्राद्यलंकृतम्। न कुर्य्याद्यो गदापाणेस्तस्य श्राद्धमसार्थकम् ।। ४९.

जो माणूस गदापाणीला पाच अमृतांनी, फुलं आणि वस्त्रांनी सजवून स्नान घालत नाही, त्याचं श्राद्ध निष्फळ होतं.

नागकूटाद्गृध्रकूटाद्युपादुत्तरमानसात्। एतद्गयाशिरः प्रोक्तं फल्गुतीर्थन्तदुच्यते ।। ४९.

नागकूट आणि गृध्रकूट येथून मानस सरोवराच्या उत्तरेकडील काठापर्यंतचा भाग 'गयाशिर' म्हणून ओळखला जातो, आणि तोच फलगू तीर्थ आहे.

मुण्डपृष्ठनगाधस्तात्फल्गुतीर्थमनुत्तमम्। अत्र श्राद्धादिना सर्व्वे पितरो मोक्षमाप्नुयुः ।। ४९.

मुंडपृष्ठ नगराच्या खाली सर्वोच्च फलगू तीर्थ आहे. इथे श्राद्ध वगैरे विधी केल्यावर सर्व पितरांना मोक्ष मिळतो.

प्रथमेऽह्नि विधिः प्रोक्तो द्वितीये दिवसे व्रजेत्। धर्म्मारण्यं तत्र धर्म्मो यस्माद्यज्ञमकारयत् ।। ४९.

पहिल्या दिवशीचा विधी सांगितला आहे. दुसऱ्या दिवशी धर्मारण्यात जावं, कारण तिथे धर्माने यज्ञ केला होता.

गमनाद्ब्रह्मलोकाप्तिर्भवत्येव हि नारद। मतङ्ग वाप्यां यः स्नात्वा तर्पणं श्राद्धमाचरेत् ।। ४९.

नारद, तिथे गेल्यावर नक्कीच ब्रह्मलोक मिळतो. जो माणूस मतंग सरोवरात स्नान करून तर्पण व श्राद्ध करतो, त्याला हे फळ मिळतं.

गत्वा नत्वा मतङ्गेशमिमं मन्त्रमुदीरयेत्। प्रमाणं देवताः सन्तु लोकपालाश्च साक्षिणः ।। ४९.

मतंगेशाकडे जाऊन वंदन करून हा मंत्र म्हणावा – 'देवतांचा आणि लोकपालांचा साक्षी असो.'

मयागत्यमतङ्गेऽस्मिन्पितॄणां निष्कृतिः कृता। पूर्व्वं हि ब्रह्मतीर्थं च कूपे श्राद्धादि कारयेत् ।। ४९.

या मतंग ठिकाणी येऊन मी माझ्या पितरांसाठी प्रायश्चित्त केलं. पूर्वी ब्रह्मतीर्थाजवळ विहिरीत श्राद्ध वगैरे विधी करावेत.

तत्कूपयूपयोर्म्मध्ये सर्व्वांस्तारयते पितॄन्। धर्म्मं धर्म्मेश्वरं नत्वा महाबोधितरुं नमेत् ।। ४९.

त्या विहिरीच्या आणि तिच्या वाटेच्या मध्ये, जो काही विधी करतो, तो सर्व पितरांना तारतो. धर्माला आणि धर्माचे अधिपती यांना वंदन करून, त्या महान बोधिवृक्षालाही नमस्कार करावा.

नमस्तेऽश्वत्थराजाय ब्रह्मविष्णुशिवात्मने। बोधिद्रमाय कर्तॄणां पितॄणां तारणाय च ।। ४९.

अश्वत्थाच्या राजाला, जो ब्रह्मा, विष्णु आणि शिव यांचा अंश आहे, त्याला नमस्कार. बोधिवृक्षाला, जो कर्ते आणि पितर यांना तारतो, त्यालाही वंदन.

येऽस्मत्कुले मातृवंशे बान्धवा दुर्गतिं गताः। त्वद्दर्शनात्स्पर्शनाच्च स्वर्गतिं यान्तु शाश्वतीम् ।। ४९.

माझ्या मातृकुळातील जे नातेवाईक दुर्दशेला गेले आहेत, त्यांनी तुझं दर्शन किंवा स्पर्श केल्यावर त्यांना शाश्वत कल्याण लाभो.

ऋणत्रयं मया दत्तं गयामागत्य वृक्षराट्। त्वत्प्रसादान्महापापाद्विमुक्तोऽहं भवार्णवात् ।। ४९.

हे वृक्षराजा, मी गया येथे येऊन ऋणत्रयाचे फड दिले आहेत. तुझ्या कृपेने मी मोठ्या पापांतून आणि संसाराच्या समुद्रातून मुक्त झालो आहे.

तृतीये ब्रह्मसरसि स्नात्वा श्राद्धं सपिण्डकम्। कृत्वा सर्व्वप्रमाणेन मन्त्रेण विधिवत्सुतः ।। ४९.

तिसऱ्या ब्रह्मसरोवरात स्नान करून, योग्य मंत्राने आणि विधीने, पिंडसहित श्राद्ध करून, पुत्राने सर्व विधी नीट पार पाडावे.

स्नानं करोमि तीर्थेऽस्मिन् ऋणत्रयविमुक्तये। तत्कूपयूपयोर्मध्ये ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ।। ४९.

या पवित्र ठिकाणी मी ऋणत्रयातून मुक्त होण्यासाठी स्नान करतो. त्या विहिरीच्या आणि तिच्या वाटेच्या मध्ये, पितरांना ब्रह्मलोकात नेले जाते.

यागं कृत्वोत्थियो यूपो ब्रह्मणा यूप इत्यसौ। कृत्वा ब्रह्मसरःश्राद्धं सर्व्वांस्तारयते पितॄन् ।। ४९.

यज्ञ केल्यानंतर, तो यूप स्तंभ ब्रह्म्याने 'यूप' असे नाव दिले आहे. ब्रह्मसरोवरात श्राद्ध केल्यावर, सर्व पितरांना तारले जाते.

यूपं प्रदक्षिणीकृत्य वाजपेयफलं लभेत्। ब्रह्माणं च नमस्कृत्य ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ।। ४९.

यूपाची प्रदक्षिणा केल्यावर वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते. ब्रह्माला वंदन करून, पितरांना ब्रह्मलोकात नेले जाते.