वायुपुराणम्

उत्तरं मानसं गच्छेन्मन्त्रेण स्नानमाचरेत्। उत्तरे मानसे स्नानं करोम्यात्मविशुद्धये ।। ४९.

मग उत्तरेकडील मानसात जाऊन, 'मी उत्तरेकडील मानसात स्वतःच्या शुद्धीसाठी स्नान करतो' असा मंत्र म्हणत स्नान करावे.

सूर्य्यलोकादिसंसिद्धिसिद्धये पितृमुक्तये। देवादींस्तर्पयित्वाथ श्राद्धं कुर्यात् सपिण्डकम् ।। ४९.

सूर्यलोक वगैरे प्राप्तीसाठी, पितरांच्या मुक्तीसाठी, देवांना वगैरे तर्पण करून नंतर पिंडासह श्राद्ध करावे.

मानसं हि सरो ह्यत्र तस्मादुत्तरमानसम्। सूर्य्यं नत्वार्च्चयित्वाथ सूर्य्यलोकं नयेत्पितॄन् ।। ४९.

इथे मानस सरोवर आहे आणि त्याच्या पलीकडे उत्तरेकडील मानस आहे; तिथे सूर्याला वंदन व पूजा करून, पितरांना सूर्यलोकात नेले जाते.

नमो भगवते भर्त्रे सोमभौमज्ञरूपिणे। जीवभार्गवसौरेयराहुकेतुस्वरूपिणे ।। ४९.

सोम, भूम, ज्ञानरूप, जीव, भृगु, सूर्य, चंद्र, राहु आणि केतु यांच्या रूपात असणाऱ्या भगवंताला मी नमस्कार करतो.

उत्तरान्मानसान्मौनी व्रजेद्दक्षिणमानसम्। उदीचीतीर्थमित्युक्तं तत्रौदीच्यं विमुक्तिदम् । अत्र स्नातो दिवं याति स्वशरीरेण मानवः ।। ४९.

उत्तरेकडील मानसातून मौन धारण करणाऱ्याने दक्षिणेकडील मानसाकडे जावे; त्याला 'उदीचि तीर्थ' असे म्हणतात, ते मुक्ती देणारे आहे. इथे स्नान करणारा मनुष्य स्वतःच्या शरीरासह स्वर्गात जातो.

मध्ये कनखलं तीर्थं त्रिषुलोकेषु विश्रुतम्। स्नातः कनकवद्भाति नरो याति पवित्रताम् ।। ४९.

मध्यभागी कनखल नावाचे तीर्थ आहे, जे तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे; तिथे स्नान केल्यावर मनुष्य सोन्यासारखा तेजस्वी होतो आणि पावित्र्य प्राप्त करतो.

तस्य दक्षिणभागे च तीर्थं दक्षिणमानसम्। अतः कनखलं लोके ख्यातं तीर्थमनुत्तमम् ।। ४९.

त्याच्या दक्षिणेला दक्षिण मानस नावाचे तीर्थ आहे; म्हणून कनखल हे जगात श्रेष्ठ तीर्थ म्हणून ओळखले जाते.

दक्षिणे मानसे चैव तीर्थत्रयमुदाहृतम्। स्नात्वा तेषु विधानेन कुय्याच्छ्राद्धं पृथक्पृथक् ।। ४९.

दक्षिण मानसात तीन तीर्थांची नावे सांगितली आहेत; तिथे विधीपूर्वक स्नान करून, प्रत्येक ठिकाणी वेगळे श्राद्ध करावे.

दक्षिणे मानसे स्नानं करोम्यात्मविशुद्धये। सूर्य्यलोकादिसंसिद्धिसिद्धये पितृमुक्तये ।। ४९.

मी दक्षिण मानसात स्वतःच्या शुद्धीसाठी, सूर्यलोक वगैरे प्राप्तीसाठी आणि पितरांच्या मुक्तीसाठी स्नान करतो.

ब्रह्महत्यादिपापौघ यातनाया विमुक्तये। दिवाकर करोमीह स्नानं दक्षिणमानसे ।। ४९.

हे दिवाकर, ब्रह्महत्येसारख्या मोठ्या पापांच्या यातनांपासून मुक्तीसाठी मी इथे दक्षिण मानसात स्नान करतो.

नमामि सूर्य्यं तृप्त्यर्थं पितॄणां तारणाय च। पुत्रपौत्रधनैश्वर्य्यायायुरारोग्य वृद्धये ।। ४९.

पितरांच्या तृप्तीसाठी, त्यांच्या तारण्यासाठी, पुत्र, नातू, संपत्ती, ऐश्वर्य, दीर्घायुष्य, आरोग्य आणि वृद्धीसाठी मी सूर्याला नमस्कार करतो.

अनेन स्नानपूजादि कृत्वा श्राद्धं सपिण्डकम्। कृत्वा नत्वा च मौन्यर्कमिमं मन्त्रमुदीरयेत् ।। ४९.

स्नान, पूजा वगैरे करून, पिंडासह श्राद्ध करून, मौन धारण केलेल्या सूर्याला वंदन करून हा मंत्र म्हणावा.

फल्गुतीर्थं व्रजेत्तस्मात् सर्व्वतीर्थोत्तमोत्तमम्। मुक्तिर्भवति कर्त्तॄणां पितॄणां श्राद्धतः सदा ।। ४९.

त्यानंतर फळ्गु तीर्थाकडे जावे, जे सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ आहे; तिथे श्राद्ध केल्याने कर्त्याला आणि त्याच्या पितरांना नेहमीच मुक्ती मिळते.

ब्रह्मणा प्रार्थितो विष्णुः फल्गुको ह्यभवत्पुरा। दक्षिणाग्नौ हुतं तत्र तद्रजः फल्गुतीर्थकम् ।। ४९.

ब्रह्मदेवांच्या विनंतीवरून विष्णूंनी पूर्वी फलगू रूप घेतलं होतं. दक्षिण अग्नीत जे काही अर्पण केलं गेलं, तेच फलगू तीर्थ म्हणून ओळखलं जातं.

तस्मिन्फलति फल्ग्वा गौः कामधेनुर्जलं मही। दृष्टेरन्तर्गतं यस्मात्फल्गुतीर्थं न निष्फलम् ।। ४९.

त्या फलगू ठिकाणी कामधेनू गाय पाणी आणि माती देते. कारण ते सर्व डोळ्यांना दिसत नाही, म्हणूनच फलगू तीर्थ कधीच निष्फळ राहत नाही.

तीर्थानि यानि सर्व्वाणि भुवनेष्वखिलेष्वपि। तानि स्नातुं समायान्ति फल्गुतीर्थं सुरैः सह ।। ४९.

सर्व जगातली तीर्थस्थळं आणि देवतासुद्धा स्नानासाठी फलगू तीर्थात एकत्र येतात.

गङ्गा पादोदकं विष्णोः फल्गुर्ह्यादिगदाधरः। स्वयं हि द्रवरूपेण तस्माद्गङ्गाधिकं विदुः ।। ४९.

गंगेचं पाणी म्हणजे विष्णूच्या पायाचं पाणी आहे. पण फलगू, जो गदाधर आहे, तो स्वतः तिथे द्रवरूपाने प्रकटतो, म्हणून फलगू तीर्थ गंगेपेक्षा श्रेष्ठ मानलं जातं.

अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत्। नासौ तत्फलमाप्नोति फल्गुतीर्थे यदाप्नुयात् ।। ४९.

जो माणूस हजार वेळा हजार अश्वमेध यज्ञ करतो, त्यालाही फलगू तीर्थात मिळणारे पुण्य मिळत नाही.

फल्गुतीर्थे विष्णुजले करोमि स्नानमादृतः। पितॄणां विष्णुलोकाय भुक्तिमुक्तिप्रसिद्धये ।। ४९.

मी भक्तीभावाने फलगू तीर्थात विष्णूच्या पाण्यात स्नान करतो, जेणेकरून माझ्या पितरांना विष्णू लोक मिळावा आणि त्यांना सुख व मोक्ष प्राप्त व्हावा.

फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा तर्पणं श्राद्धमाचरेत्। सपिण्डकं स्वसूत्रोक्तं नमेदथ पितामहम् ।। ४९.

फलगू तीर्थात स्नान केल्यावर माणसाने तर्पण व श्राद्ध, आपल्या परंपरेप्रमाणे पिंडदान करावं आणि नंतर पितरांना वंदन करावं.

नमः शिवाय देवाय ईशाय पुरुषाय वै। अघोरवामदेवाय सद्योजाताय शम्भवे ।। ४९.

शिव, देव, ईश्वर, पुरुष, अघोर, वामदेव, सद्योजात आणि शंभू यांना नमस्कार.

फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम्। आत्मानं तारयेत्सद्यो दश पूर्वान्दशापरान् ।। ४९.

फलगू तीर्थात स्नान करून गदाधर देवाचं दर्शन घेतल्यावर माणूस स्वतःला आणि दहा पिढ्या मागच्या-पुढच्या लोकांना त्वरित तारतो.

नत्वा गदाधरं देवं मन्त्रेणानेन पूजयेत् । ओं नमो वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च ।। ४९.

गदाधर देवाला वंदन करून या मंत्राने पूजा करावी – 'ॐ नमो वासुदेवाय, नमः संकर्षणाय'.

प्रद्युम्नायानिरुद्धाय श्रीधराय च विष्णवे । पञ्चतीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ।। ४९.

प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, श्रीधर आणि विष्णू यांना नमस्कार करून, पाच तीर्थांत स्नान केल्यावर माणूस आपल्या पितरांना ब्रह्मलोकात नेतो.

अमृतैः पञ्चभिः स्नानं पुष्पवस्त्राद्यलंकृतम्। न कुर्य्याद्यो गदापाणेस्तस्य श्राद्धमसार्थकम् ।। ४९.

जो माणूस गदापाणीला पाच अमृतांनी, फुलं आणि वस्त्रांनी सजवून स्नान घालत नाही, त्याचं श्राद्ध निष्फळ होतं.

नागकूटाद्गृध्रकूटाद्युपादुत्तरमानसात्। एतद्गयाशिरः प्रोक्तं फल्गुतीर्थन्तदुच्यते ।। ४९.

नागकूट आणि गृध्रकूट येथून मानस सरोवराच्या उत्तरेकडील काठापर्यंतचा भाग 'गयाशिर' म्हणून ओळखला जातो, आणि तोच फलगू तीर्थ आहे.

मुण्डपृष्ठनगाधस्तात्फल्गुतीर्थमनुत्तमम्। अत्र श्राद्धादिना सर्व्वे पितरो मोक्षमाप्नुयुः ।। ४९.

मुंडपृष्ठ नगराच्या खाली सर्वोच्च फलगू तीर्थ आहे. इथे श्राद्ध वगैरे विधी केल्यावर सर्व पितरांना मोक्ष मिळतो.

प्रथमेऽह्नि विधिः प्रोक्तो द्वितीये दिवसे व्रजेत्। धर्म्मारण्यं तत्र धर्म्मो यस्माद्यज्ञमकारयत् ।। ४९.

पहिल्या दिवशीचा विधी सांगितला आहे. दुसऱ्या दिवशी धर्मारण्यात जावं, कारण तिथे धर्माने यज्ञ केला होता.

गमनाद्ब्रह्मलोकाप्तिर्भवत्येव हि नारद। मतङ्ग वाप्यां यः स्नात्वा तर्पणं श्राद्धमाचरेत् ।। ४९.

नारद, तिथे गेल्यावर नक्कीच ब्रह्मलोक मिळतो. जो माणूस मतंग सरोवरात स्नान करून तर्पण व श्राद्ध करतो, त्याला हे फळ मिळतं.