वायुपुराणम्

पिण्डपात्रे तिलान्क्षिप्त्वा पूरयित्वा शुभोदकैः। परिषिच्य त्रिधा सर्वान् प्रणिपत्य समापयेत् ।। ४८.

पिंडाच्या पात्रात तीळ टाकून, ते शुद्ध पाण्याने भरून, तीनदा पाणी शिंपडावे, सर्वांना वाकून नमस्कार करून विधी पूर्ण करावा.

पितॄन्विसृज्य चाचम्य साक्षिणः श्रावयेत्सुरान् । साक्षिणः सन्तु मे देवा ब्रह्मेशानादयस्तथा। मया गयां समासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता ।। ४८.

पितरांना निरोप देऊन, आचमन करून, देवांना साक्षी ठेवावी—'ब्रह्मा, ईशान वगैरे देव माझे साक्षी असोत; मी गया येथे येऊन पितरांचे कर्तव्य पूर्ण केले आहे.' असे म्हणावे.

आगतोऽस्मि गयां देव पितृकार्य्ये गदाधर। त्वमेव साक्षी भगवन्ननृणोऽहमृणत्रयात् ।। ४८.

'देवा, मी पितरांच्या कार्यासाठी गया येथे आलो आहे, गदाधर, तूच माझा साक्षी आहेस, मी तीन ऋणांतून मुक्त झालो आहे.'

सर्व्वस्थानेषु चैवं स्यात् पिण्डदानन्तु नारद। प्रेतपर्व्वतमारभ्य कुर्य्यात्तीर्थेषु च क्रमात् ।। ४८.

सर्व ठिकाणी, नारद, पिंडदान असेच करावे; प्रेतपर्वतापासून सुरुवात करून, नंतर तीर्थस्थळी योग्य क्रमाने करावे.

तिलमिश्रांस्ततः सक्तून्निःक्षिपेत्प्रेतपर्व्वते। अपसव्येन देवर्षे दक्षिणाभिमुखेन च ।। ४८.

मग प्रेतपर्वतावर तीळ मिसळलेले सत्तू ठेवावे, उजव्या बाजूने फिरून, दक्षिणेकडे तोंड करून, हे देवरषे.

ये केचित्प्रेतरूपेण वर्त्तन्ते पितरो मम। ते सर्व्वे तृप्तिमायान्तु सक्तुभिस्तिलमिश्रितैः ।। ४८.

माझ्या सर्व पूर्वजांना, जे सध्या प्रेतरूपात आहेत, सत्त्व आणि तीळ मिसळलेल्या पिठाच्या नैवेद्याने पूर्ण तृप्ती लाभो.

आब्रह्मस्तम्बपर्य्यन्तं यत्किञ्चित्सचराचरम्। मया दत्तेन तोयेन तृप्तिमायान्तु सर्व्वशः ।। ४८.

ब्रह्मापासून गवताच्या पात्यापर्यंत, ज्या सर्व सजीव आणि निर्जीव गोष्टी आहेत, त्या मी अर्पण केलेल्या पाण्याने पूर्ण तृप्त होवोत.

प्रेतत्वाच्च विमुक्ताः स्युः पितरस्तस्य नारद। प्रेतत्वं तस्य माहात्म्यात्कुले चापि न जायते ।। ४८.

नारद, या विधीमुळे त्याचे पितर प्रेतावस्थेतून मुक्त होतात; त्याच्या पुण्यामुळे त्याच्या कुळात ही अवस्था पुन्हा येत नाही.

नाम्ना प्रेतशिला ख्याता गयाशिरसि मुक्तये। तीर्थमन्त्रादिरूपेण स्थित श्चादिगदाधरः ।। ४८.

गयाच्या शिखरावर 'प्रेतशिला' नावाने प्रसिद्ध असलेली शिला मुक्तीसाठी ओळखली जाते, आणि गदाधर तिथे तीर्थ, मंत्र इत्यादी रूपात वास करतो.

आदौ तु पञ्चतीर्थेषु चोत्तरे मानसे विधिः। आचम्य कुशहस्तेन शिरश्चाभ्युक्ष्य वारिणा ।। ४९.

सर्वप्रथम, पंचतीर्थांमध्ये आणि नंतर उत्तरेकडील मानसात, विधीप्रमाणे, पवित्रता साधण्यासाठी पाणी पिऊन, कुशाच्या हाताने डोक्यावर पाणी शिंपडावे.

उत्तरं मानसं गच्छेन्मन्त्रेण स्नानमाचरेत्। उत्तरे मानसे स्नानं करोम्यात्मविशुद्धये ।। ४९.

मग उत्तरेकडील मानसात जाऊन, 'मी उत्तरेकडील मानसात स्वतःच्या शुद्धीसाठी स्नान करतो' असा मंत्र म्हणत स्नान करावे.

सूर्य्यलोकादिसंसिद्धिसिद्धये पितृमुक्तये। देवादींस्तर्पयित्वाथ श्राद्धं कुर्यात् सपिण्डकम् ।। ४९.

सूर्यलोक वगैरे प्राप्तीसाठी, पितरांच्या मुक्तीसाठी, देवांना वगैरे तर्पण करून नंतर पिंडासह श्राद्ध करावे.

मानसं हि सरो ह्यत्र तस्मादुत्तरमानसम्। सूर्य्यं नत्वार्च्चयित्वाथ सूर्य्यलोकं नयेत्पितॄन् ।। ४९.

इथे मानस सरोवर आहे आणि त्याच्या पलीकडे उत्तरेकडील मानस आहे; तिथे सूर्याला वंदन व पूजा करून, पितरांना सूर्यलोकात नेले जाते.

नमो भगवते भर्त्रे सोमभौमज्ञरूपिणे। जीवभार्गवसौरेयराहुकेतुस्वरूपिणे ।। ४९.

सोम, भूम, ज्ञानरूप, जीव, भृगु, सूर्य, चंद्र, राहु आणि केतु यांच्या रूपात असणाऱ्या भगवंताला मी नमस्कार करतो.

उत्तरान्मानसान्मौनी व्रजेद्दक्षिणमानसम्। उदीचीतीर्थमित्युक्तं तत्रौदीच्यं विमुक्तिदम् । अत्र स्नातो दिवं याति स्वशरीरेण मानवः ।। ४९.

उत्तरेकडील मानसातून मौन धारण करणाऱ्याने दक्षिणेकडील मानसाकडे जावे; त्याला 'उदीचि तीर्थ' असे म्हणतात, ते मुक्ती देणारे आहे. इथे स्नान करणारा मनुष्य स्वतःच्या शरीरासह स्वर्गात जातो.

मध्ये कनखलं तीर्थं त्रिषुलोकेषु विश्रुतम्। स्नातः कनकवद्भाति नरो याति पवित्रताम् ।। ४९.

मध्यभागी कनखल नावाचे तीर्थ आहे, जे तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे; तिथे स्नान केल्यावर मनुष्य सोन्यासारखा तेजस्वी होतो आणि पावित्र्य प्राप्त करतो.

तस्य दक्षिणभागे च तीर्थं दक्षिणमानसम्। अतः कनखलं लोके ख्यातं तीर्थमनुत्तमम् ।। ४९.

त्याच्या दक्षिणेला दक्षिण मानस नावाचे तीर्थ आहे; म्हणून कनखल हे जगात श्रेष्ठ तीर्थ म्हणून ओळखले जाते.

दक्षिणे मानसे चैव तीर्थत्रयमुदाहृतम्। स्नात्वा तेषु विधानेन कुय्याच्छ्राद्धं पृथक्पृथक् ।। ४९.

दक्षिण मानसात तीन तीर्थांची नावे सांगितली आहेत; तिथे विधीपूर्वक स्नान करून, प्रत्येक ठिकाणी वेगळे श्राद्ध करावे.

दक्षिणे मानसे स्नानं करोम्यात्मविशुद्धये। सूर्य्यलोकादिसंसिद्धिसिद्धये पितृमुक्तये ।। ४९.

मी दक्षिण मानसात स्वतःच्या शुद्धीसाठी, सूर्यलोक वगैरे प्राप्तीसाठी आणि पितरांच्या मुक्तीसाठी स्नान करतो.

ब्रह्महत्यादिपापौघ यातनाया विमुक्तये। दिवाकर करोमीह स्नानं दक्षिणमानसे ।। ४९.

हे दिवाकर, ब्रह्महत्येसारख्या मोठ्या पापांच्या यातनांपासून मुक्तीसाठी मी इथे दक्षिण मानसात स्नान करतो.

नमामि सूर्य्यं तृप्त्यर्थं पितॄणां तारणाय च। पुत्रपौत्रधनैश्वर्य्यायायुरारोग्य वृद्धये ।। ४९.

पितरांच्या तृप्तीसाठी, त्यांच्या तारण्यासाठी, पुत्र, नातू, संपत्ती, ऐश्वर्य, दीर्घायुष्य, आरोग्य आणि वृद्धीसाठी मी सूर्याला नमस्कार करतो.

अनेन स्नानपूजादि कृत्वा श्राद्धं सपिण्डकम्। कृत्वा नत्वा च मौन्यर्कमिमं मन्त्रमुदीरयेत् ।। ४९.

स्नान, पूजा वगैरे करून, पिंडासह श्राद्ध करून, मौन धारण केलेल्या सूर्याला वंदन करून हा मंत्र म्हणावा.

फल्गुतीर्थं व्रजेत्तस्मात् सर्व्वतीर्थोत्तमोत्तमम्। मुक्तिर्भवति कर्त्तॄणां पितॄणां श्राद्धतः सदा ।। ४९.

त्यानंतर फळ्गु तीर्थाकडे जावे, जे सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ आहे; तिथे श्राद्ध केल्याने कर्त्याला आणि त्याच्या पितरांना नेहमीच मुक्ती मिळते.

ब्रह्मणा प्रार्थितो विष्णुः फल्गुको ह्यभवत्पुरा। दक्षिणाग्नौ हुतं तत्र तद्रजः फल्गुतीर्थकम् ।। ४९.

ब्रह्मदेवांच्या विनंतीवरून विष्णूंनी पूर्वी फलगू रूप घेतलं होतं. दक्षिण अग्नीत जे काही अर्पण केलं गेलं, तेच फलगू तीर्थ म्हणून ओळखलं जातं.

तस्मिन्फलति फल्ग्वा गौः कामधेनुर्जलं मही। दृष्टेरन्तर्गतं यस्मात्फल्गुतीर्थं न निष्फलम् ।। ४९.

त्या फलगू ठिकाणी कामधेनू गाय पाणी आणि माती देते. कारण ते सर्व डोळ्यांना दिसत नाही, म्हणूनच फलगू तीर्थ कधीच निष्फळ राहत नाही.

तीर्थानि यानि सर्व्वाणि भुवनेष्वखिलेष्वपि। तानि स्नातुं समायान्ति फल्गुतीर्थं सुरैः सह ।। ४९.

सर्व जगातली तीर्थस्थळं आणि देवतासुद्धा स्नानासाठी फलगू तीर्थात एकत्र येतात.

गङ्गा पादोदकं विष्णोः फल्गुर्ह्यादिगदाधरः। स्वयं हि द्रवरूपेण तस्माद्गङ्गाधिकं विदुः ।। ४९.

गंगेचं पाणी म्हणजे विष्णूच्या पायाचं पाणी आहे. पण फलगू, जो गदाधर आहे, तो स्वतः तिथे द्रवरूपाने प्रकटतो, म्हणून फलगू तीर्थ गंगेपेक्षा श्रेष्ठ मानलं जातं.

अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत्। नासौ तत्फलमाप्नोति फल्गुतीर्थे यदाप्नुयात् ।। ४९.

जो माणूस हजार वेळा हजार अश्वमेध यज्ञ करतो, त्यालाही फलगू तीर्थात मिळणारे पुण्य मिळत नाही.

फल्गुतीर्थे विष्णुजले करोमि स्नानमादृतः। पितॄणां विष्णुलोकाय भुक्तिमुक्तिप्रसिद्धये ।। ४९.

मी भक्तीभावाने फलगू तीर्थात विष्णूच्या पाण्यात स्नान करतो, जेणेकरून माझ्या पितरांना विष्णू लोक मिळावा आणि त्यांना सुख व मोक्ष प्राप्त व्हावा.