वायुपुराणम्

नावाहनं न दिग्बन्धो न दोषो दृष्टिसम्भवः। न कारुण्येन कर्त्तव्यं तीर्थश्राद्धं विचक्षणैः ।। ४८.

इथे आवाहन नाही, दिशा बांधण्याची गरज नाही, नुसत्या पाहण्याने काही दोष होत नाही; ज्ञानी लोकांनी केवळ दयेमुळे तीर्थश्राद्ध करू नये.

पिण्डासनं पिण्डदानं पुनः प्रत्यवनेजनम्। दक्षिणा चान्नसङ्कल्पं तीर्थश्राद्धेष्वयंविधिः ।। ४८.

पिंड ठेवण्याचे आसन, पिंडदान, पुन्हा शुद्धीकरण, दक्षिणा आणि अन्नाचा संकल्प — हेच तीर्थश्राद्धाचे नेमके विधी आहेत.

अस्मत्कुले मृता ये च गतिर्येषां न विद्यते। आवाहयिष्ये तान्सर्वान्दर्भपृष्ठे तिलोदकैः ।। ४८.

माझ्या कुळात जे मृत झाले आणि ज्यांचा मार्ग कोणालाही ठाऊक नाही, त्यांना मी सर्वांना कुशावर तिळाच्या पाण्याने आवाहन करतो.

बन्धुवर्गकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते। आवाहयिष्ये तान्त्सर्वान् दर्भपृष्ठे तिलोदकैः ।। ४८.

बंधूवर्गाच्या कुळात जे मृत झाले आणि ज्यांचा मार्ग कोणालाही ठाऊक नाही, त्यांना मी सर्वांना कुशावर तिळाच्या पाण्याने आवाहन करतो.

इत्येतैर्मन्त्रैः सजलैस्तिलैर्दर्भेषु ध्यानवान्। आवाह्याभ्यर्च्य तेभ्यश्च पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् ।। ४८.

हे मंत्र, पाणी आणि तीळ घेऊन, कुशांवर ध्यान करून, त्यांना आवाहन करून, पूजन करून, योग्य क्रमाने त्यांना पिंड द्यावा.

अस्मत्कुले मृता ये च गतिर्येषां न विद्यते। तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

माझ्या कुळात जे मृत झाले आणि ज्यांचा मार्ग कोणालाही ठाऊक नाही, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

मातामहकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते। तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

मातामहाच्या कुळात जे मृत झाले आणि ज्यांचा मार्ग कोणालाही ठाऊक नाही, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

बन्धुवर्गकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते। तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

बंधूवर्गाच्या कुळात जे मृत झाले आणि ज्यांचा मार्ग कोणालाही ठाऊक नाही, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

अजातदन्ता ये केचिद्ये च गर्भे प्रपीडिताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे अजून दात फुटले नाहीत, किंवा गर्भातच त्रासले गेले, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

अग्निदग्धाश्च ये केचिन्नाग्निदग्धास्तथा परे। विद्युच्चोरहता ये च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे अग्नीने जळाले, किंवा जे जळाले नाहीत, तसेच विजेने किंवा चोरांनी मारले गेले, त्यांना मी हा पिंड अर्पण करतो.

दावदाहे मृता ये च सिंहव्याग्रहताश्च ये। दंष्ट्रिभिः श्रृङ्गिभिर्वापि तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे जंगलातील आगीत मरण पावले, सिंह, वाघ, किंवा दात असलेल्या किंवा शिंग असलेल्या प्राण्यांनी मारले, त्यांना मी हा पिंड अर्पण करतो.

उद्बन्धनमृता ये च विषशस्त्रहताश्च ये। आत्मापघातिनो ये च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे गळफास लावून मरण पावले, विषाने किंवा शस्त्राने मारले गेले, किंवा स्वतःच आयुष्य संपवले, त्यांना मी हा पिंड अर्पण करतो.

अरण्ये वर्त्मनि वने क्षुधया तृषया हताः। भूतप्रेतपिशाचाद्यैस्तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे अरण्यात, वाटेत किंवा जंगलात, उपासमारीने, तहानेने, किंवा भूत, प्रेत, पिशाच्च यांच्यामुळे मरण पावले, त्यांना मी हा पिंड अर्पण करतो.

रौरवे चान्धतामिस्रे कालसूत्रे च ये गताः। तेषामुद्धरणार्ताय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे रौरव, अंधतमिस्र किंवा काळसूत्र या ठिकाणी गेले, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

असिपत्रवने घोरे कुम्भीपाकेषु ये गताः। तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे भयंकर असिपत्रवन किंवा कुंभिपाक या ठिकाणी गेले, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

अनेकयातनासंस्थाः प्रेतलोकञ्च ये गताः। तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे अनेक यातना भोगत आहेत, किंवा प्रेतलोकात गेले आहेत, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

अनेकयातनासंस्था ये नीता यमकिङ्करैः। तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे अनेक यातना भोगत आहेत, यमाच्या दूतांनी नेले गेले, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

नरकेषु समस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

सर्व नरकांत आणि यातनांत अडकलेल्या जीवांना सोडवण्यासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

पशुयोनि गता येच पक्षिकीटसरीसृपाः। अथवा वृक्षयोनिस्थास्तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे प्राणीयोनीत गेले आहेत, पक्षी, कीटक, सरपटणारे किंवा झाडांच्या गर्भात असलेले आहेत, त्यांच्यासाठीही मी हा पिंड अर्पण करतो.

जात्यन्तरसहस्रेषु भ्रमन्तः स्वेन कर्म्मणा। मानुष्यं दुर्ल्लभं येषां तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

स्वतःच्या कर्मामुळे हजारो जन्मांत भटकणारे आणि ज्यांना माणूस जन्म मिळणं कठीण आहे, अशांसाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

दिव्यन्तरिक्षभूमिष्ठाः पितरो बान्धवादयः। मृता असंस्कृता ये च तेब्यः पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

स्वर्ग, आकाश किंवा पृथ्वीवर असलेले पितर, नातेवाईक आणि इतर, तसेच जे विधीविना गेले आहेत, त्यांच्यासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

ये केचित्प्रेतरूपेण वर्त्तन्ते पितरो मम। ते सर्व्वे तृप्तिमायान्तु पिण्डेनानेन सर्व्वदा ।। ४८.

माझे जे पितर प्रेतरूपात आहेत, ते सर्व नेहमी या पिंडामुळे तृप्त व्हावेत.

येऽबान्धवा बान्धवा वा येऽन्यजन्मनि बान्धवाः। तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ।। ४८.

कोणी नातेवाईक असो वा नसोत, किंवा मागच्या जन्मी नातेवाईक असले तरी, मी दिलेला पिंड त्यांच्यासाठी कधीही संपणार नाही असा असो.

पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे च ये मृताः। गुरुश्वशुरबन्धूनां ये चान्ये बान्धवा मृताः ।। ४८.

माझ्या वडिलांच्या कुळात, आईच्या कुळात, गुरू, सासरे आणि इतर जे नातेवाईक गेले आहेत—

ये मे कुले लुप्तपिण्डाः पुत्रदारविवर्जिताः। क्रियालोपगता ये च जात्यन्धाः पङ्गवस्तथा ।। ४८.

माझ्या कुळात जे पिंड वंचित आहेत, ज्यांना मुलं किंवा पत्नी नाही, जे विधीपासून वंचित आहेत, किंवा जन्मतः आंधळे, अपंग आहेत—

विरूपा आमगर्भाश्च ज्ञाताज्ञाताः कुले मम। तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ।। ४८.

जे विकृत, गर्भातच गेले, ओळखीचे किंवा अनोळखी, माझ्या कुळातले आहेत, त्यांच्यासाठी मी दिलेला पिंड कधीही संपणार नाही असा असो.

आ ब्रह्मणो ये पितृवंशजाता मातुस्तथा वंशभवा मदीयाः। कुलद्वये ये मम दासभूता भृत्या स्तथैवाश्रितसेवकाश्च ।। ४८.

ब्रह्मदेवापर्यंतच्या पितृवंशात, आईच्या वंशात, दोन्ही कुलांतील माझे दास, नोकर, सेवक आणि आश्रित यांच्यासाठी—

मित्राणि शिष्याः पशवश्च वृक्षा दृष्टा ह्यदृष्टाश्च कृतोपकाराः। जन्मान्तरे ये मम सङ्गताश्च तेभ्यः स्वधा पिण्डमहं ददामि ।। ४८.

मित्र, शिष्य, जनावरे, झाडे—दिसलेले किंवा न दिसलेले, उपकार करणारे, आणि मागच्या जन्मी माझ्याशी संबंध आलेले—त्यांच्यासाठी मी 'स्वधा' म्हणत पिंड अर्पण करतो.

एतैश्च सर्व्वमन्त्रैस्तु स्त्रीलिङ्गान्तं समूह्य च। पिण्डान्दद्याद्यथापूर्व्वं स्त्रीणां मात्रादिकक्रमात् ।। ४८.

या सर्व मंत्रांनी, स्त्रीलिंगाच्या रूपांनाही धरून, पूर्वीप्रमाणेच स्त्रियांसाठी आईपासून पुढे योग्य क्रमाने पिंड द्यावा.