वायुपुराणम्

ब्रह्माणं कारणं केचित् केचित् प्राहुः प्रजापतिम्। केचिच्छिवं परत्वेन प्राहुर्विष्णुं तथाऽपरे। अविज्ञानेन संसक्ताः सक्ता रत्यादिचेतसा ।। ५.

काही जण ब्रह्माला कारण मानतात, काही प्रजापतीला म्हणतात; काहींना शिव श्रेष्ठ वाटतो, तर काहींना विष्णू. अज्ञानामुळे, सुखासारख्या गोष्टींमध्ये मन गुंतलेले असल्याने ते बांधले गेले आहेत.

तत्त्वं कालञ्च देशञ्च कार्याण्यावेक्ष्य तत्त्वतः। कारणञ्च स्मृता ह्येता नानार्थेष्विह देवताः ।। ५.

तत्त्व, काळ, जागा आणि परिणाम यांचा खरा विचार केला, तर कारण लक्षात येते; म्हणून येथे देवता वेगवेगळ्या अर्थांनी ओळखल्या जातात.

एकं निन्दति यस्तेषां सर्वानेन स निन्दति। एकं प्रशसमानस्तु सर्वानेव प्रशंसति। एकं यो वेत्ति पुरुषं तमाहुर्ब्रह्मवादिनम् ।। ५.

जो कोणी त्यांच्यातील एखाद्याची निंदा करतो, तो सर्वांचीच निंदा करतो; जो एखाद्याची स्तुती करतो, तो सर्वांचीच स्तुती करतो; आणि जो एक पुरुष ओळखतो, त्याला ब्रह्मज्ञानी म्हणतात.

अद्वेषस्तु सदा कार्यो देवतासु विजानता। न शक्यमीश्वरं ज्ञातुमैश्वर्येण व्यवस्थितम् ।। ५.

देवतांना ओळखणाऱ्याने नेहमी द्वेष टाळावा; कारण जे प्रभुत्वात स्थित आहे असे ईश्वर पूर्णपणे जाणता येत नाही.

एकात्मा स त्रिधा भूत्वा संमोहयति यः प्रजाः। एतेषाञ्च त्रयाणान्तु विचरन्त्यन्तरं जनाः ।। ५.

तो एक आत्मा असूनही, तीन रूपे घेऊन, जीवांना मोहात टाकतो; आणि या तिघांमध्ये लोक भेदभाव करीत राहतात.

जिज्ञासन्तः परीक्षन्तः सक्ता रूपाविचेतसः। इदं परमिदं नेति वदन्ति भिन्नदर्शिनः ।। ५.

जाणून घेण्याची इच्छा असणारे, तपासणारे, रूपात गुंतलेले आणि गोंधळलेले, वेगवेगळ्या मतांचे लोक 'हे श्रेष्ठ आहे, ते नाही' असे म्हणतात.

यातुधानान् विशन्त्येताः पिशाचांश्चैव तान्नरान् । एकत्वेन पृथक्त्वेन स्वयम्भूर्व्यवतिष्ठते ।। ५.

हे यातुधान आणि पिशाच्च, तसेच त्या माणसांमध्ये प्रवेश करतात; एकतेत आणि वेगळेपणात, स्वयंभू तिथेच आहे.

गुणमात्रात्मिकाभिस्तु तनुभिर्मोहयन् प्रजाः। तेष्वेकं यजते यस्तु स तदा यजते त्रयम् ।। ५.

फक्त गुणांनी बनलेल्या देहांनी जीवांना मोहात टाकून, जो कोणी त्यांच्यातील एकाची पूजा करतो, तो त्या वेळी तिघांचीच पूजा करतो.

तस्माद्देवास्त्रयो ह्येते नैरन्तर्ये व्यवस्थिताः। तस्मात् पृथक्त्वमेकत्वसङ्ख्या सङ्ख्यागतागतम्। एकत्वं वा बहुत्वं वा तेषु को ज्ञातुमर्हति ।। ५.

म्हणून हे तिघे देव नेहमी एकत्र असतात; म्हणून एकपणा आणि वेगळेपणा यांची मोजणी येत-जात असते; त्यांच्यात कोण एकपणा किंवा अनेकपणा जाणू शकतो?

यस्मात् सृष्ट्वानुगृह्णीते ग्रसते चैव ते प्रजाः । गुणात्मकत्वात्र्त्रैकाल्ये तस्मादेकः स उच्यते ।। ५.

कारण तो या सर्व जीवांना निर्माण करतो, पालन करतो आणि पुन्हा गिळतो; गुणांच्या एकतेमुळे त्याला एकच म्हणतात.

रुद्रं ब्रह्‌माणमिन्द्रञ्च लोक पालान् ऋषीन् दनून्। देवं तमेकं बहुधा प्राहुर्नारायणं द्विजाः ।। ५.

रुद्र, ब्रह्मा, इंद्र, लोकपाल, ऋषी आणि दानव — हे सर्व अनेक रूपांनी एकच देव आहे असे द्विज नारायणाला म्हणतात.

प्राजापत्या तनुर्या च तनुर्या चैव वैष्णवी। मन्वन्तरे च कल्पे च आवर्त्तन्ते पुनः पुनः ।। ५.

प्रजापतीचे रूप आणि विष्णूचे रूप, प्रत्येक मन्वंतरात आणि कल्पात, पुन्हा पुन्हा फिरतात.

तेजसा यशसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च । जायन्ते तत्समाश्चैव तानपीह निबोधत ।। ५.

तेज, कीर्ती, बुध्दी, ऐक्य आणि बळ यामुळे, ते त्यासारखेच जन्म घेतात; त्यांच्याविषयी येथे ऐका.

राजस्या ब्राह्मणोंऽशेन मरीचिः कश्यपोऽभवत्। तामस्यास्तस्य चांशेन कालात्मा रुद्र उच्यते । सात्त्विक्याः पुरुषांशेन यज्ञे विष्णुरभूत्तदा ।। ५.

राजस गुणातून ब्रह्माच्या अंशाने मरीची आणि कश्यप जन्मले; तामस गुणातून त्याच्या अंशाने काळरूप रुद्र झाला; सात्त्विक गुणातून पुरुषाच्या अंशाने यज्ञात विष्णू प्रकट झाला.

त्रिषु कालेषु तस्यैता ब्रह्मणस्तनवोंऽशजाः। कालो भूत्वा पुनश्चासौ रुद्रः संहरते प्रजाः ।। ५.

तीन काळात, ब्रह्माच्या या रूपांचा जन्म त्याच्या अंशातून होतो; पुन्हा काळरूप होऊन रुद्र जीवांचा संहार करतो.

सम्प्राप्ते चैव कल्पान्ते सप्तरश्मिर्द्दिवाकरः। भूत्वा संवर्त्तकादित्यो लोकांस्त्रीन् स तदादहत् ।। ५.

कल्पाचा अंत आला की, सात किरणांचा सूर्य संहारक आदित्य होतो आणि त्या वेळी तीनही लोक जाळतो.

विष्णुः प्रजानुगृह्णाति नामरुपविपर्यये । तस्यान्तस्यामवस्थायां तत्तदुत्पत्तिकारणम् ।। ५.

नाव आणि रूप बदलत असतानाही, विष्णू जीवांचे पालन करतो; त्या अंतिम अवस्थेत, प्रत्येक आपापल्या उत्पत्तीचे कारण असतो.

सत्त्वोद्रिक्ता तु या प्रोक्ता ब्रह्मणः पौरुषी तनुः। तस्यांशेन विजज्ञे स इह स्वायम्भुवेऽन्तरे। आकूत्यां मनसो देव उत्पन्नः प्रथमे विभुः ।. ५.

सत्त्वगुणाने परिपूर्ण अशी जी ब्रह्माची पौरुषी मूर्ती सांगितली आहे, तिच्या अंशातून तो येथे स्वयंभुव मन्वंतरात जन्मास आला. मनूच्या आकूती या कन्येतून, प्रथम देवता म्हणून तो महान देव प्रकट झाला.

ततः पुनः स वै देवो प्राप्ते स्वारोचिषेऽन्तरे। तुषितायां समुत्पन्नो ह्यतीतस्तुषितैः सह ।। ५.

नंतर, स्वारोचिष मन्वंतर येताच, तो देव तुषिता या स्त्रीत जन्मास आला आणि गत तुषित देवतांसह प्रकट झाला.

औत्तमे चान्तरे चैव तुषितस्तु विदुः स वै। वशवर्त्तिभिरुत्पन्नो वशवर्त्ती हरिः पुनः ।। ५.

उत्तम मन्वंतरातही, तो तुषित नावाने ओळखला जातो, वशवर्ती देवतांमध्ये जन्म घेतो; पुन्हा हरि वशवर्ती म्हणून प्रकट झाला.

सत्यायामभवत्सत्यः सत्यैः सह सुरोत्तमैः। तामसस्यान्तरे चापि सम्प्राप्ते पुनरेव हि। भार्यायां हरिभिः सार्द्धं हरिरेव बभूव ह ।। ५.

सत्या या स्त्रीत, तो सत्य नावाने, उत्तम सत्यांसह प्रकट झाला; आणि तामस मन्वंतर येताच, पुन्हा आपल्या पत्नीमध्ये, हरि देवतांसह हरि स्वतः जन्मास आला.

चारिष्णवेऽन्तरे चापि हरिर्दवः पुनस्तु सः। वैकुण्ठायामसौ जज्ञे ह्याभूतरजसैः सह। वैकुण्ठः स पुनर्द्देवः सम्प्राप्ते चाक्षुषेऽन्तरे ।। ५.

चारिष्णव मन्वंतरातही, हरि देव नावाने जन्मास आला; वैकुण्ठा या स्त्रीत, आभूतरजसांसह तो प्रकट झाला; आणि चाक्षुष मन्वंतर येताच, तो देव पुन्हा वैकुण्ठ झाला.

धर्मो नारायणः साध्यः साध्यैः सह सुरैरभूत् । स तु नारायणः साध्यः प्राप्ते वैवस्वतेऽन्तरे ।। ५.

धर्म, नारायण आणि साध्य, साध्य देवतांसह आणि इतर देवतांसह प्रकट झाले; आणि तो नारायण साध्य, वैवस्वत मन्वंतर येताच प्रकट झाला.

मारीचात् कश्यपाद्विष्णुरदित्यां सम्बमूव ह। त्रिस्त्रिः क्रमैरिमान् लोकान् जित्वा विष्णुरुरुक्रमम् ।। ५.

मारीच आणि कश्यप यांच्या योगे, विष्णू अदितीत जन्मास आला; मोठ्या पावलांनी चालणारा विष्णू, या तिन्ही लोकांचा विजय करून गेला.

प्रत्यपादयदिन्द्राय देवेभ्यश्चैव स प्रभुः। इत्येतासतनवस्तस्य व्यतीताः सप्त सप्तसु। मन्वन्तरेष्वतीतेषु याभिः संरक्षिताः प्रजाः ।। ५.

त्याने ते सर्व इंद्राला आणि इतर देवतांना परत दिले; अशा प्रकारे, त्याच्या या सात मूर्ती सात गेलेल्या मन्वंतरांत प्रकट झाल्या, ज्यांनी सर्व प्रजांचे रक्षण केले.

तस्माद्विष्टमिदं सर्वं वामनेनेह जायता। तस्मात्स वै स्मृतो विष्णुर्विशेर्धातोः प्रवेशनात् ।। ५.

म्हणून, वामनाच्या जन्माने हे सर्व जग व्यापले गेले आहे; म्हणून त्याला 'विष्णू' असे म्हणतात, कारण 'विश्' या धातूपासून, म्हणजे प्रवेश करणारा.

इत्येते ब्रह्मणश्चैव वामनस्य महात्मनः। एकत्वञ्च पृथक्त्वञ्च विशिष्टत्वञ्च कीर्त्तितम् ।। ५.

अशा प्रकारे, ब्रह्मा आणि महान वामन यांच्या एकत्व, वेगळेपण आणि विशेषत्वाचे वर्णन झाले आहे.

देवतानामिहांशेन जायन्ते यास्तु देवताः। तासान्तास्तेजसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च। जायन्ते तत्समाश्चैव ता वै तेषामनुग्रहात् ।। ५.

देवतांच्या अंशाने येथे जन्म घेणाऱ्या देवता, त्यांच्यातील जे तेज, बुध्दी, विद्या आणि बळ यामध्ये समान असतात, ते त्यांच्या कृपेने जन्म घेतात.

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छघ्वं विष्णोस्तेजोंऽशसम्भवम् ।। ५.

ज्या कोणत्याही सत्त्वात सामर्थ्य, सौंदर्य किंवा पराक्रम आहे, ते सर्व विष्णूच्या तेजाच्या अंशातून उत्पन्न झालेले समजावे.