वायुपुराणम्

वृद्धिश्राद्धे तु मात्रादि गयायां पितृपूर्वकम्। पाद्यपूर्वं समारभ्य दक्षिणाग्रकुशैः क्रमात्। पित्रादीनां समास्तीर्य शेषं गृह्योक्तमाचरेत् ।। ४८.

वृद्धी श्राद्धात, गया येथे आईच्या वंशापासून सुरुवात करून, पितरांसाठी पायधुण्यापासून प्रारंभ करून, दक्षिणेकडे टोक असलेल्या कुशांनी पितरांची जागा मांडावी आणि उरलेली विधी घरातील नियमानुसार करावी.

दद्युः श्राद्धं सपिण्डानां तेषां दक्षिणभागतः। कुशानास्तीर्यं विधिना सकृद्दत्वा तिलोदकम् ।। ४८.

आप्तांचे श्राद्ध करताना, दक्षिणेकडे कुश पसरून, विधीप्रमाणे एकदाच तिळांचे पाणी अर्पण करावे.

गृहीत्वाञ्जलिना तेभ्यः पितृतीर्थेन यत्नतः। सक्तुना मुष्टिमात्रेण दद्यादक्षय्यपिण्डकम्। सम्बन्धिनस्तिलाद्भिश्च कुशेष्वावाहयेत्ततः ।। ४८.

पितरांसाठी अंजलीने पाणी घेऊन, काळजीपूर्वक पितृतीर्थाने, एक मूठ सत्तूचा अक्षय पिंड द्यावा. त्यानंतर तिळांनी नातेवाईकांना कुशांवर आमंत्रित करावे.

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपितृमानवाः। तृप्यन्तु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः ।। ४८.

ब्रह्मस्तंभापासून पुढे, देव, ऋषी, पितर, मानव, तसेच मातृ आणि मातामह यांच्या सर्व वंशातील पितर तृप्त व्हावेत.

अतीतकुलकोटीनां सप्तद्वीपनिवासिनाम्। आब्रह्मभुवनाल्लोकादिदमस्तु तिलोदकम् ।। ४८.

सप्तद्वीपात राहणाऱ्या, अनंत कुलातील जे जे गत झाले आहेत, ब्रह्मलोकापासून सर्व लोकांपर्यंत, हे तिळोदक त्यांच्यापर्यंत पोहोचो.

पिता पितामह श्चैव तथैव प्रपितामहः। माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही ।। ४८.

वडील, आजोबा, पणजोबा; आई, आजी, पणजी—हे सर्व.

मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहकादयः। तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ।। ४८.

मामाजी, त्यांचे वडील आणि मातृवंशातील पूर्वज—त्यांना मी दिलेला पिंड अक्षय राहो.

मुष्टिमात्रप्रमाणञ्च ह्यार्द्रामलकमात्रकम्। शमीफत्रप्रमाणं वा पिण्डं दद्याद्गयाशिरे। उद्धरेत्सप्तगोत्राणि कुलानि शतमुद्धरेत् ।। ४८.

गयाशिरावर एक मूठ, ओलसर आवळ्याएवढा किंवा शमीपानाएवढा पिंड द्यावा. त्यामुळे सात पिढ्या आणि शंभर कुटुंबे तारली जातात.

पितुर्मातुः स्वभार्याया भगिन्या दुहितुस्तथा। पितृष्वसुर्मातृष्वसुः सप्त गोत्राः प्रकीर्त्तिताः ।। ४८.

वडील, आई, पत्नी, बहीण, मुलगी, पितृसावत्र आणि मातृसावत्र—ही सात वंश सांगितली आहेत.

चतुर्विंशतिविंशश्च षोडश द्वादशैव हि। रुद्रादिवसवश्चैव कुलान्येकोत्तरं शतम् ।। ४८.

चोवीस, वीस, सोळा आणि बारा — तसेच रुद्र आणि वसु यांच्या कुळांची संख्या मिळून एकशेएक होते.

नावाहनं न दिग्बन्धो न दोषो दृष्टिसम्भवः। न कारुण्येन कर्त्तव्यं तीर्थश्राद्धं विचक्षणैः ।। ४८.

इथे आवाहन नाही, दिशा बांधण्याची गरज नाही, नुसत्या पाहण्याने काही दोष होत नाही; ज्ञानी लोकांनी केवळ दयेमुळे तीर्थश्राद्ध करू नये.

पिण्डासनं पिण्डदानं पुनः प्रत्यवनेजनम्। दक्षिणा चान्नसङ्कल्पं तीर्थश्राद्धेष्वयंविधिः ।। ४८.

पिंड ठेवण्याचे आसन, पिंडदान, पुन्हा शुद्धीकरण, दक्षिणा आणि अन्नाचा संकल्प — हेच तीर्थश्राद्धाचे नेमके विधी आहेत.

अस्मत्कुले मृता ये च गतिर्येषां न विद्यते। आवाहयिष्ये तान्सर्वान्दर्भपृष्ठे तिलोदकैः ।। ४८.

माझ्या कुळात जे मृत झाले आणि ज्यांचा मार्ग कोणालाही ठाऊक नाही, त्यांना मी सर्वांना कुशावर तिळाच्या पाण्याने आवाहन करतो.

बन्धुवर्गकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते। आवाहयिष्ये तान्त्सर्वान् दर्भपृष्ठे तिलोदकैः ।। ४८.

बंधूवर्गाच्या कुळात जे मृत झाले आणि ज्यांचा मार्ग कोणालाही ठाऊक नाही, त्यांना मी सर्वांना कुशावर तिळाच्या पाण्याने आवाहन करतो.

इत्येतैर्मन्त्रैः सजलैस्तिलैर्दर्भेषु ध्यानवान्। आवाह्याभ्यर्च्य तेभ्यश्च पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् ।। ४८.

हे मंत्र, पाणी आणि तीळ घेऊन, कुशांवर ध्यान करून, त्यांना आवाहन करून, पूजन करून, योग्य क्रमाने त्यांना पिंड द्यावा.

अस्मत्कुले मृता ये च गतिर्येषां न विद्यते। तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

माझ्या कुळात जे मृत झाले आणि ज्यांचा मार्ग कोणालाही ठाऊक नाही, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

मातामहकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते। तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

मातामहाच्या कुळात जे मृत झाले आणि ज्यांचा मार्ग कोणालाही ठाऊक नाही, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

बन्धुवर्गकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते। तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

बंधूवर्गाच्या कुळात जे मृत झाले आणि ज्यांचा मार्ग कोणालाही ठाऊक नाही, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

अजातदन्ता ये केचिद्ये च गर्भे प्रपीडिताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे अजून दात फुटले नाहीत, किंवा गर्भातच त्रासले गेले, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

अग्निदग्धाश्च ये केचिन्नाग्निदग्धास्तथा परे। विद्युच्चोरहता ये च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे अग्नीने जळाले, किंवा जे जळाले नाहीत, तसेच विजेने किंवा चोरांनी मारले गेले, त्यांना मी हा पिंड अर्पण करतो.

दावदाहे मृता ये च सिंहव्याग्रहताश्च ये। दंष्ट्रिभिः श्रृङ्गिभिर्वापि तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे जंगलातील आगीत मरण पावले, सिंह, वाघ, किंवा दात असलेल्या किंवा शिंग असलेल्या प्राण्यांनी मारले, त्यांना मी हा पिंड अर्पण करतो.

उद्बन्धनमृता ये च विषशस्त्रहताश्च ये। आत्मापघातिनो ये च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे गळफास लावून मरण पावले, विषाने किंवा शस्त्राने मारले गेले, किंवा स्वतःच आयुष्य संपवले, त्यांना मी हा पिंड अर्पण करतो.

अरण्ये वर्त्मनि वने क्षुधया तृषया हताः। भूतप्रेतपिशाचाद्यैस्तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे अरण्यात, वाटेत किंवा जंगलात, उपासमारीने, तहानेने, किंवा भूत, प्रेत, पिशाच्च यांच्यामुळे मरण पावले, त्यांना मी हा पिंड अर्पण करतो.

रौरवे चान्धतामिस्रे कालसूत्रे च ये गताः। तेषामुद्धरणार्ताय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे रौरव, अंधतमिस्र किंवा काळसूत्र या ठिकाणी गेले, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

असिपत्रवने घोरे कुम्भीपाकेषु ये गताः। तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे भयंकर असिपत्रवन किंवा कुंभिपाक या ठिकाणी गेले, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

अनेकयातनासंस्थाः प्रेतलोकञ्च ये गताः। तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे अनेक यातना भोगत आहेत, किंवा प्रेतलोकात गेले आहेत, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

अनेकयातनासंस्था ये नीता यमकिङ्करैः। तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे अनेक यातना भोगत आहेत, यमाच्या दूतांनी नेले गेले, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

नरकेषु समस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

सर्व नरकांत आणि यातनांत अडकलेल्या जीवांना सोडवण्यासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

पशुयोनि गता येच पक्षिकीटसरीसृपाः। अथवा वृक्षयोनिस्थास्तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे प्राणीयोनीत गेले आहेत, पक्षी, कीटक, सरपटणारे किंवा झाडांच्या गर्भात असलेले आहेत, त्यांच्यासाठीही मी हा पिंड अर्पण करतो.