वायुपुराणम्

अपरेऽह्नि शुचिर्भूत्वा गच्छेद्वै प्रेतपर्वते । ब्रह्मकुण्डे ततः स्नात्वा देवादींस्तर्पयेत्सुधीः ।। ४८.

दुसऱ्या दिवशी शुद्ध होऊन प्रेतपर्वतावर जावे; मग ब्रह्मकुंडात स्नान करून, ज्ञानी माणसाने देव आणि इतरांचे तर्पण करावे.

कुर्य्याच्छ्राद्धं सपिण्डानां प्रयतः प्रेतपर्वते। प्राचीनावीतिना भाव्यं दक्षिणाभिमुखः सुधीः ।। ४८.

मनापासून, आप्तांचे श्राद्ध प्रेतपर्वतावर करावे. प्राचीनावीत पद्धतीने, दक्षिणेकडे तोंड करून, एकाग्र मनाने हे करावे.

कव्यबालोऽनलः सोमो यमश्चैवार्य्यमा तथा। अग्निष्वात्ता बर्हिषदः सोमपाः पितृदेवताः ।। ४८.

कव्यबाल, अग्नी, सोम, यम, अर्यमान, अग्निष्वात्त, बर्हिषद आणि सोमपा हे पितरांचे देव आहेत.

आगच्छन्तु महाभागा युष्माभी रक्षितास्त्विह। मदीयाः पितरो ये च कुले जाताः सनाभयः ।। ४८.

हे महाभाग, माझ्या वंशातील आणि नातेवाईकांतील सर्व पितरांना, तुमच्या रक्षणाखाली, येथे येऊ द्या.

तेषां पिण्डप्रदानार्थमागतोऽस्मि गयामिमाम्। ते सर्वे तृप्तिमायान्तु श्राद्देनानेन शाश्वतीम् ।। ४८.

त्यांना पिंड द्यायच्या हेतूने मी या गया क्षेत्री आलो आहे. या श्राद्धामुळे सर्व पितरांना शाश्वत तृप्ती लाभो.

आचम्योक्ताव च पञ्चाङ्गं प्राणायामं प्रयत्नतः। पुनरावृत्तिरहितब्रह्मलोकाप्तिहेतवे ।। ४८.

पाणी घेऊन, पंचांग मंत्र म्हणून, नंतर काळजीपूर्वक प्राणायाम करावा, जेणेकरून पुन्हा जन्म न घेता ब्रह्मलोकाची प्राप्ती होईल.

एवञ्च विधिवच्छ्राद्धं कृत्वा पूर्वं यताक्रमम्। पितॄनावाह्य चाभ्यर्च्य मन्त्रैः पिण्डप्रदो भवेत् ।। ४८.

नियमाप्रमाणे, प्रथम श्राद्ध करून, मंत्रांनी पितरांना आमंत्रित व पूजन करून, मग पिंड द्यावा.

तीर्थे प्रेतशिलादौ च चरुणा सघृतेन वा । प्रक्षाल्य पूर्वं तत्स्थानं पञ्चगव्यैः पृथक्पृथक्। तैर्मन्त्रैरथ संपूज्य पञ्चगव्यैश्च देवताम् ।। ४८.

तीर्थस्थळी, प्रेतशिला किंवा साजूक तुपासह पिंड अर्पण करताना, त्या जागेला पंचगव्याने वेगवेगळे स्वच्छ करून, त्या पंचगव्याने आणि मंत्रांनी देवतेचे पूजन करावे.

यावत्तिला मनुष्यैश्च गृहीता पितृकर्मसु। गच्छन्ति तावदसुराः सिंहत्रस्ता यथा मृगाः ।। ४८.

जितके तिळ श्राद्धासाठी घेतले जातात, तितके असुर तेथून सिंहामुळे घाबरलेल्या हरणांसारखे पळून जातात.

अष्टकासु च वृद्धौ च गयायां च मृतेऽहनि । मातुः श्राद्धं पृथक्कुर्यादन्यत्र पतिना सह ।। ४८.

अष्टका, वृद्धी, गया किंवा मृत्यूनंतरच्या दिवशी, आईचे श्राद्ध वेगळे करावे, इतर वेळी पतीसह एकत्र करावे.

वृद्धिश्राद्धे तु मात्रादि गयायां पितृपूर्वकम्। पाद्यपूर्वं समारभ्य दक्षिणाग्रकुशैः क्रमात्। पित्रादीनां समास्तीर्य शेषं गृह्योक्तमाचरेत् ।। ४८.

वृद्धी श्राद्धात, गया येथे आईच्या वंशापासून सुरुवात करून, पितरांसाठी पायधुण्यापासून प्रारंभ करून, दक्षिणेकडे टोक असलेल्या कुशांनी पितरांची जागा मांडावी आणि उरलेली विधी घरातील नियमानुसार करावी.

दद्युः श्राद्धं सपिण्डानां तेषां दक्षिणभागतः। कुशानास्तीर्यं विधिना सकृद्दत्वा तिलोदकम् ।। ४८.

आप्तांचे श्राद्ध करताना, दक्षिणेकडे कुश पसरून, विधीप्रमाणे एकदाच तिळांचे पाणी अर्पण करावे.

गृहीत्वाञ्जलिना तेभ्यः पितृतीर्थेन यत्नतः। सक्तुना मुष्टिमात्रेण दद्यादक्षय्यपिण्डकम्। सम्बन्धिनस्तिलाद्भिश्च कुशेष्वावाहयेत्ततः ।। ४८.

पितरांसाठी अंजलीने पाणी घेऊन, काळजीपूर्वक पितृतीर्थाने, एक मूठ सत्तूचा अक्षय पिंड द्यावा. त्यानंतर तिळांनी नातेवाईकांना कुशांवर आमंत्रित करावे.

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपितृमानवाः। तृप्यन्तु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः ।। ४८.

ब्रह्मस्तंभापासून पुढे, देव, ऋषी, पितर, मानव, तसेच मातृ आणि मातामह यांच्या सर्व वंशातील पितर तृप्त व्हावेत.

अतीतकुलकोटीनां सप्तद्वीपनिवासिनाम्। आब्रह्मभुवनाल्लोकादिदमस्तु तिलोदकम् ।। ४८.

सप्तद्वीपात राहणाऱ्या, अनंत कुलातील जे जे गत झाले आहेत, ब्रह्मलोकापासून सर्व लोकांपर्यंत, हे तिळोदक त्यांच्यापर्यंत पोहोचो.

पिता पितामह श्चैव तथैव प्रपितामहः। माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही ।। ४८.

वडील, आजोबा, पणजोबा; आई, आजी, पणजी—हे सर्व.

मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहकादयः। तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ।। ४८.

मामाजी, त्यांचे वडील आणि मातृवंशातील पूर्वज—त्यांना मी दिलेला पिंड अक्षय राहो.

मुष्टिमात्रप्रमाणञ्च ह्यार्द्रामलकमात्रकम्। शमीफत्रप्रमाणं वा पिण्डं दद्याद्गयाशिरे। उद्धरेत्सप्तगोत्राणि कुलानि शतमुद्धरेत् ।। ४८.

गयाशिरावर एक मूठ, ओलसर आवळ्याएवढा किंवा शमीपानाएवढा पिंड द्यावा. त्यामुळे सात पिढ्या आणि शंभर कुटुंबे तारली जातात.

पितुर्मातुः स्वभार्याया भगिन्या दुहितुस्तथा। पितृष्वसुर्मातृष्वसुः सप्त गोत्राः प्रकीर्त्तिताः ।। ४८.

वडील, आई, पत्नी, बहीण, मुलगी, पितृसावत्र आणि मातृसावत्र—ही सात वंश सांगितली आहेत.

चतुर्विंशतिविंशश्च षोडश द्वादशैव हि। रुद्रादिवसवश्चैव कुलान्येकोत्तरं शतम् ।। ४८.

चोवीस, वीस, सोळा आणि बारा — तसेच रुद्र आणि वसु यांच्या कुळांची संख्या मिळून एकशेएक होते.

नावाहनं न दिग्बन्धो न दोषो दृष्टिसम्भवः। न कारुण्येन कर्त्तव्यं तीर्थश्राद्धं विचक्षणैः ।। ४८.

इथे आवाहन नाही, दिशा बांधण्याची गरज नाही, नुसत्या पाहण्याने काही दोष होत नाही; ज्ञानी लोकांनी केवळ दयेमुळे तीर्थश्राद्ध करू नये.

पिण्डासनं पिण्डदानं पुनः प्रत्यवनेजनम्। दक्षिणा चान्नसङ्कल्पं तीर्थश्राद्धेष्वयंविधिः ।। ४८.

पिंड ठेवण्याचे आसन, पिंडदान, पुन्हा शुद्धीकरण, दक्षिणा आणि अन्नाचा संकल्प — हेच तीर्थश्राद्धाचे नेमके विधी आहेत.

अस्मत्कुले मृता ये च गतिर्येषां न विद्यते। आवाहयिष्ये तान्सर्वान्दर्भपृष्ठे तिलोदकैः ।। ४८.

माझ्या कुळात जे मृत झाले आणि ज्यांचा मार्ग कोणालाही ठाऊक नाही, त्यांना मी सर्वांना कुशावर तिळाच्या पाण्याने आवाहन करतो.

बन्धुवर्गकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते। आवाहयिष्ये तान्त्सर्वान् दर्भपृष्ठे तिलोदकैः ।। ४८.

बंधूवर्गाच्या कुळात जे मृत झाले आणि ज्यांचा मार्ग कोणालाही ठाऊक नाही, त्यांना मी सर्वांना कुशावर तिळाच्या पाण्याने आवाहन करतो.

इत्येतैर्मन्त्रैः सजलैस्तिलैर्दर्भेषु ध्यानवान्। आवाह्याभ्यर्च्य तेभ्यश्च पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् ।। ४८.

हे मंत्र, पाणी आणि तीळ घेऊन, कुशांवर ध्यान करून, त्यांना आवाहन करून, पूजन करून, योग्य क्रमाने त्यांना पिंड द्यावा.

अस्मत्कुले मृता ये च गतिर्येषां न विद्यते। तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

माझ्या कुळात जे मृत झाले आणि ज्यांचा मार्ग कोणालाही ठाऊक नाही, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

मातामहकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते। तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

मातामहाच्या कुळात जे मृत झाले आणि ज्यांचा मार्ग कोणालाही ठाऊक नाही, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

बन्धुवर्गकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते। तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

बंधूवर्गाच्या कुळात जे मृत झाले आणि ज्यांचा मार्ग कोणालाही ठाऊक नाही, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.

अजातदन्ता ये केचिद्ये च गर्भे प्रपीडिताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४८.

जे अजून दात फुटले नाहीत, किंवा गर्भातच त्रासले गेले, त्यांच्या उध्दारासाठी मी हा पिंड अर्पण करतो.