वायुपुराणम्

धर्मार्थी प्राप्नुयाद्धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात् । कामानवाप्नुयात्कामी मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात् ।। ४७.

जो धर्माची इच्छा करतो त्याला धर्म मिळतो; जो अर्थाची इच्छा करतो त्याला अर्थ मिळतो; जो कामाची इच्छा करतो त्याला काम मिळतो; आणि जो मोक्षाची इच्छा करतो त्याला मोक्ष मिळतो.

वन्ध्या च लभते पुत्रं वेदवेदाङ्गपारगम्। राजा विजयमाप्नोति शूद्रश्च सुखमाप्नुयात् ।। ४७.

जिच्या पोटी मूल होत नाही तिला वेद-वेदान्ग जाणणारा पुत्र मिळतो; राजा विजय मिळवतो; आणि शूद्र सुख अनुभवतो.

पुत्रार्थी लभते पुत्रानभ्यर्च्यादिगदाधरम्। मनसा प्रार्थितं सर्वं पूजाद्यैः प्राप्नुयाद्धरेः ।। ४७.

जो पुत्रासाठी इच्छितो, तो आदिगदाधराची पूजा करून पुत्र प्राप्त करतो; मनाने जे काही इच्छिले असेल ते सर्व हरीच्या पूजेद्वारे मिळते.

गयायात्रां प्रवक्ष्यामि श्रृणु नारद मुक्तिदाम्। निष्कृतिः श्राद्धकर्तॄणां ब्रह्मणा गीयते पुरा ।। ४८.

नारद, मी तुला गयायात्रेचे वर्णन करतो, जी मुक्ती देणारी आहे; श्राद्ध करणाऱ्यांसाठी ती प्रायश्चित्त आहे, असे ब्रह्मदेवाने पूर्वी सांगितले आहे.

उद्यतश्चेद्गयां गन्तुं श्राद्धं कृत्वा विधानतः। विधाय कार्पटीवेशं कृत्वा ग्रामं प्रदक्षिणम् ।। ४८.

जो गयेला जाण्याचा निर्धार करतो, त्याने विधिपूर्वक श्राद्ध करून, भिक्षुकाचा वेष धारण करावा आणि गावाची प्रदक्षिणा करावी.

ततो ग्रामान्तरं गत्वा श्राद्धशेषस्य भोजनम्। ततः प्रतिदिनं गच्छेत्प्रतिग्रहविवर्जितः ।। ४८.

त्यानंतर दुसऱ्या गावात जाऊन श्राद्धाचे उरलेले अन्न खावे; मग दररोज कोणतीही भेट न घेता पुढे जावे.

प्रतिग्रहादुपावृत्तः सन्तुष्टो नियतः शुचिः। अहङ्कारविमुक्तो यः स तीर्थफलमश्नुते ।। ४८.

जो भेट घेण्यापासून दूर राहतो, समाधानी, संयमी, शुद्ध आणि अहंकाररहित असतो, तो तीर्थयात्रेचे फळ मिळवतो.

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चापि सुसंयतम्। विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ।। ४८.

ज्याचे हात, पाय आणि मन पूर्णपणे संयमित आहेत, ज्याच्याकडे विद्या, तप आणि कीर्ती आहे, तो तीर्थयात्रेचे फळ मिळवतो.

ततो गयाप्रवेशे च पूर्वतोऽस्ति महानदी । तत्र तोयं समुत्पाट्य स्नातव्यं निर्मले जले ।। ४८.

मग गयेत प्रवेश करताना, पूर्वेकडे एक मोठी नदी आहे; तिथे पाणी काढून त्या शुद्ध पाण्यात स्नान करावे.

देवादींस्तर्पयित्वाथ श्राद्धं कृत्वा यथाविधिः । स्ववेदशाखागदितमर्घ्यावाहनवर्जितम् ।। ४८.

मग देव आणि इतरांचे तर्पण करून, योग्य पद्धतीने श्राद्ध करावे; आपल्या वेदशाखेनुसार अर्घ्य द्यावे, पण आवाहन करू नये.

अपरेऽह्नि शुचिर्भूत्वा गच्छेद्वै प्रेतपर्वते । ब्रह्मकुण्डे ततः स्नात्वा देवादींस्तर्पयेत्सुधीः ।। ४८.

दुसऱ्या दिवशी शुद्ध होऊन प्रेतपर्वतावर जावे; मग ब्रह्मकुंडात स्नान करून, ज्ञानी माणसाने देव आणि इतरांचे तर्पण करावे.

कुर्य्याच्छ्राद्धं सपिण्डानां प्रयतः प्रेतपर्वते। प्राचीनावीतिना भाव्यं दक्षिणाभिमुखः सुधीः ।। ४८.

मनापासून, आप्तांचे श्राद्ध प्रेतपर्वतावर करावे. प्राचीनावीत पद्धतीने, दक्षिणेकडे तोंड करून, एकाग्र मनाने हे करावे.

कव्यबालोऽनलः सोमो यमश्चैवार्य्यमा तथा। अग्निष्वात्ता बर्हिषदः सोमपाः पितृदेवताः ।। ४८.

कव्यबाल, अग्नी, सोम, यम, अर्यमान, अग्निष्वात्त, बर्हिषद आणि सोमपा हे पितरांचे देव आहेत.

आगच्छन्तु महाभागा युष्माभी रक्षितास्त्विह। मदीयाः पितरो ये च कुले जाताः सनाभयः ।। ४८.

हे महाभाग, माझ्या वंशातील आणि नातेवाईकांतील सर्व पितरांना, तुमच्या रक्षणाखाली, येथे येऊ द्या.

तेषां पिण्डप्रदानार्थमागतोऽस्मि गयामिमाम्। ते सर्वे तृप्तिमायान्तु श्राद्देनानेन शाश्वतीम् ।। ४८.

त्यांना पिंड द्यायच्या हेतूने मी या गया क्षेत्री आलो आहे. या श्राद्धामुळे सर्व पितरांना शाश्वत तृप्ती लाभो.

आचम्योक्ताव च पञ्चाङ्गं प्राणायामं प्रयत्नतः। पुनरावृत्तिरहितब्रह्मलोकाप्तिहेतवे ।। ४८.

पाणी घेऊन, पंचांग मंत्र म्हणून, नंतर काळजीपूर्वक प्राणायाम करावा, जेणेकरून पुन्हा जन्म न घेता ब्रह्मलोकाची प्राप्ती होईल.

एवञ्च विधिवच्छ्राद्धं कृत्वा पूर्वं यताक्रमम्। पितॄनावाह्य चाभ्यर्च्य मन्त्रैः पिण्डप्रदो भवेत् ।। ४८.

नियमाप्रमाणे, प्रथम श्राद्ध करून, मंत्रांनी पितरांना आमंत्रित व पूजन करून, मग पिंड द्यावा.

तीर्थे प्रेतशिलादौ च चरुणा सघृतेन वा । प्रक्षाल्य पूर्वं तत्स्थानं पञ्चगव्यैः पृथक्पृथक्। तैर्मन्त्रैरथ संपूज्य पञ्चगव्यैश्च देवताम् ।। ४८.

तीर्थस्थळी, प्रेतशिला किंवा साजूक तुपासह पिंड अर्पण करताना, त्या जागेला पंचगव्याने वेगवेगळे स्वच्छ करून, त्या पंचगव्याने आणि मंत्रांनी देवतेचे पूजन करावे.

यावत्तिला मनुष्यैश्च गृहीता पितृकर्मसु। गच्छन्ति तावदसुराः सिंहत्रस्ता यथा मृगाः ।। ४८.

जितके तिळ श्राद्धासाठी घेतले जातात, तितके असुर तेथून सिंहामुळे घाबरलेल्या हरणांसारखे पळून जातात.

अष्टकासु च वृद्धौ च गयायां च मृतेऽहनि । मातुः श्राद्धं पृथक्कुर्यादन्यत्र पतिना सह ।। ४८.

अष्टका, वृद्धी, गया किंवा मृत्यूनंतरच्या दिवशी, आईचे श्राद्ध वेगळे करावे, इतर वेळी पतीसह एकत्र करावे.

वृद्धिश्राद्धे तु मात्रादि गयायां पितृपूर्वकम्। पाद्यपूर्वं समारभ्य दक्षिणाग्रकुशैः क्रमात्। पित्रादीनां समास्तीर्य शेषं गृह्योक्तमाचरेत् ।। ४८.

वृद्धी श्राद्धात, गया येथे आईच्या वंशापासून सुरुवात करून, पितरांसाठी पायधुण्यापासून प्रारंभ करून, दक्षिणेकडे टोक असलेल्या कुशांनी पितरांची जागा मांडावी आणि उरलेली विधी घरातील नियमानुसार करावी.

दद्युः श्राद्धं सपिण्डानां तेषां दक्षिणभागतः। कुशानास्तीर्यं विधिना सकृद्दत्वा तिलोदकम् ।। ४८.

आप्तांचे श्राद्ध करताना, दक्षिणेकडे कुश पसरून, विधीप्रमाणे एकदाच तिळांचे पाणी अर्पण करावे.

गृहीत्वाञ्जलिना तेभ्यः पितृतीर्थेन यत्नतः। सक्तुना मुष्टिमात्रेण दद्यादक्षय्यपिण्डकम्। सम्बन्धिनस्तिलाद्भिश्च कुशेष्वावाहयेत्ततः ।। ४८.

पितरांसाठी अंजलीने पाणी घेऊन, काळजीपूर्वक पितृतीर्थाने, एक मूठ सत्तूचा अक्षय पिंड द्यावा. त्यानंतर तिळांनी नातेवाईकांना कुशांवर आमंत्रित करावे.

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपितृमानवाः। तृप्यन्तु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः ।। ४८.

ब्रह्मस्तंभापासून पुढे, देव, ऋषी, पितर, मानव, तसेच मातृ आणि मातामह यांच्या सर्व वंशातील पितर तृप्त व्हावेत.

अतीतकुलकोटीनां सप्तद्वीपनिवासिनाम्। आब्रह्मभुवनाल्लोकादिदमस्तु तिलोदकम् ।। ४८.

सप्तद्वीपात राहणाऱ्या, अनंत कुलातील जे जे गत झाले आहेत, ब्रह्मलोकापासून सर्व लोकांपर्यंत, हे तिळोदक त्यांच्यापर्यंत पोहोचो.

पिता पितामह श्चैव तथैव प्रपितामहः। माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही ।। ४८.

वडील, आजोबा, पणजोबा; आई, आजी, पणजी—हे सर्व.

मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहकादयः। तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ।। ४८.

मामाजी, त्यांचे वडील आणि मातृवंशातील पूर्वज—त्यांना मी दिलेला पिंड अक्षय राहो.

मुष्टिमात्रप्रमाणञ्च ह्यार्द्रामलकमात्रकम्। शमीफत्रप्रमाणं वा पिण्डं दद्याद्गयाशिरे। उद्धरेत्सप्तगोत्राणि कुलानि शतमुद्धरेत् ।। ४८.

गयाशिरावर एक मूठ, ओलसर आवळ्याएवढा किंवा शमीपानाएवढा पिंड द्यावा. त्यामुळे सात पिढ्या आणि शंभर कुटुंबे तारली जातात.

पितुर्मातुः स्वभार्याया भगिन्या दुहितुस्तथा। पितृष्वसुर्मातृष्वसुः सप्त गोत्राः प्रकीर्त्तिताः ।। ४८.

वडील, आई, पत्नी, बहीण, मुलगी, पितृसावत्र आणि मातृसावत्र—ही सात वंश सांगितली आहेत.