वायुपुराणम्

सोमनाथश्च सिद्धेशः कपर्द्दीशो विनायकः। नारायणो महालक्ष्मीर्ब्रह्मा श्रीपुरुषोत्तमः ।। ४७.

सोमनाथ, सिद्धेश, कपर्द्दिश, विनायक, नारायण, महालक्ष्मी, ब्रह्मा आणि श्रीपुरुषोत्तम—

मार्कण्डेयेशः कौटीशो ह्यङ्गिरेशः पितामहः। जनार्दनो मङ्गला च पुण्डरीकाक्ष उत्तमः ।। ४७.

मार्कंडेयेश, कौटीश, अंगिरेश, पितामह, जनार्दन, मंगला आणि उत्तम पुंडरीकाक्ष—

इत्यादिव्यक्तरूपेण स्थितश्चादिगदाधरः। हेतिर्यो राक्षसस्तस्मिन्हते विष्णुः पुरं गतः ।। ४७.

अशा आणि इतर प्रकट रूपांतही आदिगदाधर तिथे वास करतो; तिथे जेव्हा हेती नावाचा राक्षस मारला गेला, तेव्हा विष्णू आपल्या लोकात परतला.

ब्रह्मणा सह रुद्राद्यैः कारिते निश्चलेऽसुरे । तुष्टावाद्यगदापाणिं वेधा हर्षेण निर्वृतः ।। ४७.

ब्रह्मा, रुद्र आणि इतरांसह त्या राक्षसाला स्थिर केल्यावर, सृष्टीकर्त्याने आनंदाने आद्य गदाधराचे स्तुती केली.

ब्रह्मोवाच।। गदाधरं व्यपगतकालकल्मषं गयागतं विदितगुणं गुणातिगम्। गुहागतं गिरिवरगौरगेहगं गणार्च्चितं वरदमहं नमामि ।। ४७.

ब्रह्मा म्हणाले: 'कालाचा दोष नसलेला, गयेला आलेला, गुणज्ञ, गुणांपलीकडे असलेला, गुहेत राहणारा, महान पर्वताच्या निवासात वसणारा, गणांनी पूजलेला, वर देणारा, अशा गदाधराला मी नमस्कार करतो.'

अहःश्रियं त्रिदशगणादिसुश्रियं भवश्रियं दितिभवदारणश्रियम्। कलिश्रियं कलिमलमर्दनश्रियं गदाधरं नौमि तमाश्रितश्रियम् । ४७.

मी त्या गदाधराला वंदन करतो, ज्याची कीर्ती दिवसात, देवांच्या समुदायात, समृद्धीत, दैत्यांच्या नाशात, दुष्टांचा संहार करण्यात, कलियुगात, पापांचा नाश करण्यात आणि सर्व वैभवाचा आधार असण्यात प्रकट होते.

दृढादॄढं परिवृढगाढसंस्तुतं कामाद्भुतं सुदृढमरूढिरूढिगम्। तमाढ्यगं दृढदुरिताद्यढौकितं स्वढौकृतं दृढतरगोत्रसूक्तिभम् ।। ४७.

तो अत्यंत दृढ, प्रचंड बलवान, मोठ्या प्रमाणात गौरवलेला, इच्छा पूर्ण करण्यात अद्भुत, नेहमीच स्थिर, सतत उन्नती करणारा, संपन्न, खोल पापांचा नाश करणारा, स्वतःच स्थिर झालेला आणि ज्याच्या कुळाची स्तुती प्रभावी स्तोत्रांनी केली जाते, अशा त्या प्रभूला मी वंदन करतो.

विदेहकं करणकलाविवर्जितं विजन्मकं दिवकरवेदिभूषितम्। गदाधरं ध्वनिमुखवर्जितं परं नमाम्यहं सतत मनादिमीश्वरं हरिम् ।। ४७.

मी नेहमी त्या हरिला वंदन करतो, जो देहाच्या पलीकडे आहे, कर्मकौशल्यांपासून मुक्त आहे, ज्याचा जन्म अलौकिक आहे, सूर्याच्या वेदीने शोभलेला आहे, गदा धारण करणारा आहे, शब्दाच्या पलीकडे आहे आणि सनातन आहे.

मनोऽतिगं मतिगतिवर्जितं परं सदाद्वयं स्तुतिशिरसि संस्तुतं बुधैः। चिदात्मकं कलिगतकारणातिगं गदाधरं हृदयगतं नमामि तम् ।। ४७.

मी त्या गदाधराला वंदन करतो, जो मनाच्या पलीकडे आहे, बुद्धीच्या गतीपासून दूर आहे, नेहमी अद्वैत आहे, ज्याची स्तुती ज्ञानीजन श्रेष्ठ स्तोत्रांनी करतात, ज्याचे स्वरूप चैतन्य आहे, जो कलियुगातील कारणांपेक्षा श्रेष्ठ आहे आणि जो हृदयात वास करतो.

सनत्कुमार उवाच।। देवैः सार्द्धं ब्रह्मणैवं स्तुतश्चादिगदाधरः । ऊचे वरं वृणीष्व त्वं वरं ब्रह्मा तमब्रवीत् ।। ४७.

सनत्कुमार म्हणाले: ब्रह्मा आणि देवांनी अशा प्रकारे आदिगदाधराची स्तुती केली. त्याने म्हणाले, 'वर माग.' तेव्हा ब्रह्माने त्याला उत्तर दिले.

शिलायां देवरूपिण्यां न तिष्ठामस्त्वया विना। स्थास्यामोऽत्र त्वया सार्द्धं नित्यं व्यक्तादिरूपिणा ।। ४७.

तुझ्याशिवाय आम्ही त्या दैवी स्वरूपाच्या शिळेत राहू शकणार नाही; आम्ही येथे तुझ्यासोबत, नेहमी प्रकट आणि आदिस्वरूपात राहू.

एवमस्तु श्रिया सार्द्धं स्थितश्चादिगदाधरः। लोकानां रक्षणार्थाय जगतां मुक्तिहेतवे। सुव्यक्तः पुण्डरीकाक्षो जनार्दन इति श्रुतः ।। ४७.

तसेच होवो. आदिगदाधर श्रीसह तेथेच राहिला, लोकांचे रक्षण करण्यासाठी आणि जगाच्या मुक्तीसाठी, तो सुव्यक्त पुंडरीकाक्ष, जनार्दन म्हणून प्रसिद्ध झाला.

वेदैरगम्या या मूर्त्तिरादिभूता सनातनी। सुव्यक्ता श्वेतकल्पे सा भविष्यति तथा पुनः। वाराहकल्पे ह्यव्यक्ता व्यक्तिमप्यगमत्पुरा ।। ४७.

जी मूर्ती सनातन आणि आदिभूत आहे, वेदांनी न गाठता येणारी आहे, ती श्वेतकल्पात प्रकट होईल आणि पुन्हा भविष्यातही; वाराहकल्पात ती अप्रकट होती, पण पूर्वी तिने प्रकट स्वरूप धारण केले होते.

सन्तारणाय लोकानां देवानां रक्षणाय च। गयाशिरसि सुव्यक्तो भविष्यति न संशयः ।। ४७.

लोकांच्या तारण्यासाठी आणि देवांचे रक्षण करण्यासाठी, तो गायाच्या शिखरावर प्रकट होईल, यात शंका नाही.

ये द्रक्ष्यन्ति सदा भक्त्या देवमादिगदाधरम्। कुष्ठरोगादिनिर्म्मुक्ता यास्यन्ति हरिमन्दिरम् ।। ४७.

जे नेहमी भक्तीने आदिगदाधर देवाचे दर्शन घेतात, ते कुष्ठरोग व इतर आजारांपासून मुक्त होतील आणि हरिच्या धामात जातील.

ये द्रक्ष्यन्ति सदा भक्त्या देवमादिगदाधरम्। ते प्राप्स्यन्ति धनं धान्यमायुरारोग्यमेव च ।। ४७.

जे नेहमी भक्तीने आदिगदाधर देवाचे दर्शन घेतात, त्यांना धन, धान्य, दीर्घायुष्य आणि आरोग्य मिळेल.

कलत्रपुत्रपौत्रादिगुणकीर्त्तिसुखानि च। श्रद्धया ये नमस्यन्ति राज्यं ब्रह्मपुरं तथा। भुक्त्वा व्रजेयुः सततं पुण्यपुञ्जफलं नराः ।। ४७.

जे श्रद्धेने पूजा करतात, त्यांना पत्नी, मुले, नातवंडे, सद्गुण, कीर्ती आणि सुख मिळेल; त्यांना राज्य आणि ब्रह्माचे नगरही मिळेल, आणि पुण्यफळ भोगून ते पुढे जातील.

गन्धदानेन गन्धाढ्यः सौभाग्यं पुष्पदानतः। धूपदानेन राज्याप्तिर्दीपाद्दीप्तिर्भविष्यति ।। ४७.

गंध अर्पण केल्याने गंधसंपत्ती मिळते; फुले अर्पण केल्याने सौभाग्य मिळते; धूप दिल्याने राज्यसंपत्ती मिळते; दिवा लावल्याने तेज मिळते.

ध्वजदानात्पापहानिर्यात्राकृद्ब्रह्मलोकभाक्। श्राद्धपिण्डप्रदो यस्तु विष्णुं नेष्यति वै पितॄन् ।। ४७.

ध्वज अर्पण केल्याने पाप नष्ट होते; यात्रा करणारा ब्रह्मलोक प्राप्त करतो; जो श्राद्ध व पिंड अर्पण करतो, तो विष्णूकडे पितरांना नेतो.

श्रद्धया ये नमस्यन्ति सतोत्रेणादिगदाधरम्। स्तोष्यन्ति च समभ्यर्च्य पितॄन्नेष्यन्ति माधवम्। शिवोऽपि परया प्रीत्या तुष्टावादिगदाधरम् ।। ४७.

जे श्रद्धेने आणि सत्य स्तोत्रांनी आदिगदाधराची पूजा करतात, आणि नंतर त्याची स्तुती करतात, ते पितरांना माधवाकडे नेतात; शिवानेही अत्यंत प्रेमाने आदिगदाधराची स्तुती केली.

अव्यक्तरूपो यो देवो मुण्डपृष्ठादिरूपतः । फल्गुतीर्थादिरूपेण नमाम्यादिगदाधरम् ।। ४७.

ज्याचे रूप अप्रकट आहे, जो मुंडपृष्ठ व इतर रूपांत, फाल्गुतीर्थ वगैरे स्वरूपात प्रकट होतो, त्या आदिगदाधराला मी वंदन करतो.

व्यक्ताव्यक्तस्वरूपेण पदरूपेण संस्थितः। मुखलिङ्गादिरूपेण नमाम्यादिगदाधरम् ।। ४७.

जो व्यक्त आणि अव्यक्त अशा दोन्ही स्वरूपांत, पादरूपात, मुखलिंग वगैरे रूपांत स्थित आहे, त्या आदिगदाधराला मी वंदन करतो.

अव्यक्तरूपो यो देवो जनार्दनस्वरूपतः। मुण्डपृष्ठे स्वयं जातो नामाम्यादिगदा धरम् ।। ४७.

ज्याचे रूप अप्रकट आहे, जो जनार्दनस्वरूप आहे, आणि स्वतः मुंडपृष्ठ येथे प्रकट झाला, त्या आदिगदाधराला मी वंदन करतो.

शिलायां देवरूपिण्यां स्थितं ब्रह्मादिभिः सुरैः। पूजितं सत्कृतं देवैस्तं नमामि गदाधरम् ।। ४७.

मी त्या गदाधराला वंदन करतो, जो देवस्वरूप शिलेमध्ये विराजमान आहे, ज्याची ब्रह्मा आणि इतर देवांनी मोठ्या भक्तीने पूजा केली आहे.

यं च दृष्ट्वा ततः स्पृष्ट्वा पूजयित्वा प्रणम्य च । श्राद्धादौ ब्रह्मलोकाप्तिर्नमाम्यादिगदाधरम् ।। ४७.

ज्याला पाहून, स्पर्श करून, पूजून आणि वंदन करून, श्राद्धाच्या आरंभी ब्रह्मलोकाची प्राप्ती होते, त्या आदिगदाधराला मी वंदन करतो.

महदादेश्च जगतो व्यक्तस्यैकं हि कारणम्। अव्यक्तज्ञानरूपं तं नमाम्यादिगदाधरम् ।। ४७.

महत्त्वाच्या तत्त्वांपासून सृष्टीचे एकमेव कारण जो आहे, आणि ज्याचे स्वरूप अव्यक्त ज्ञान आहे, त्या आदिगदाधराला मी वंदन करतो.

देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम्। जाग्रत्स्वप्नविनिर्मुक्तं नमाम्यादिगदाधरम् ।। ४७.

जो देह, इंद्रिय, मन, बुद्धी, प्राण आणि अहंकार यांपासून मुक्त आहे, जागृती आणि स्वप्न या अवस्थांना न लागणारा आहे, त्या आदिगदाधराला मी वंदन करतो.

नित्यानित्यविनिर्मुक्तं सत्यमानन्दमव्ययम्। तुरीयं ज्योतिरात्मानं नमाम्यादिगदाधरम् ।। ४७.

जो नित्य आणि अनित्य या दोन्हीपासून मुक्त आहे, सत्य, आनंद, अविनाशी, चतुर्थ अवस्था आणि तेजस्वी आत्मा आहे, त्या आदिगदाधराला मी वंदन करतो.

एवं स्तुतो महेशेन प्रीतो ह्यादिगदाधरः। स्थितो देवः शिलायां स ब्रह्माद्यैर्दैवतैः सह ।। ४७.

म्हणून महेशाने स्तुती केल्यावर आदिगदाधर प्रसन्न झाला आणि तो देव ब्रह्मा व इतर देवांसह त्या शिलेवर स्थिर राहिला.