वायुपुराणम्

गदामादाववष्टभ्य गयासुरशिरःशिलाम्। निश्चलार्थं स्थितो यस्मात्तस्मादादिगदाधरः ।। ४७.

सुरुवातीला गदाधराने गदा घेऊन गयासुराच्या डोक्यावरील शिला दाबली; ती शिला हलू नये म्हणून तो तिथे उभा राहिला, म्हणून त्याला आदिगदाधर म्हणतात.

शिलापर्वतरूपेण व्यक्त आदिगदाधरः । शिलासौ मुण्डपृष्ठाद्रिः प्रभासो नामपर्व्वतः ।। ४७.

आदिगदाधर हा शिला व पर्वताच्या रूपात प्रकट झाला आहे; ती शिला म्हणजे मुंडपृष्ठ पर्वत, ज्याला प्रभास असेही नाव आहे.

उद्यन्तो गीतनादश्च भस्मकूटो गिरिर्म्महान्। गृध्र कूटः प्रेतकूटश्चादिपालोऽरविन्दकः ।। ४७.

उदयन, गीतनाद, भस्मकूट हा महान पर्वत, गृध्रकूट, प्रेतकूट, आदिपाल आणि अरविंदक—

पञ्चलोकः सप्तलोको वैकुण्ठो लोहदण्डकः । क्रौञ्चपादोऽक्षयवटः फल्गुतीर्थं मधुश्रवाः ।। ४७.

पंचलोक, सप्तलोक, वैकुंठ, लोहदंडक, क्रौंचपाद, अक्षयवट, फाल्गुतीर्थ आणि मधुश्रवा—

दधिकुल्या मधुकुल्या देविका च महानदी। वैतरण्यादिरूपेण व्यक्त आदिगदाधरः ।। ४७.

दधिकुल्या, मधुकुल्या, देवीका ही महान नदी आणि वैतरणी—यांच्या रूपातही आदिगदाधर प्रकट झाला आहे.

विष्णोः पदं रुद्रपदं ब्रह्मणः पदमुत्तमम्। काश्यपस्य पदं दिव्यं द्वौ हस्तौ यत्र निर्गतौ ।। ४७.

विष्णूचे स्थान, रुद्राचे स्थान, ब्रह्माचे सर्वोच्च स्थान, कश्यपाचे दिव्य स्थान, जिथे दोन हात प्रकट झाले—

पञ्चाग्नीनां पदान्यत्र इन्द्रागस्त्यपदे परे। रवेश्च कार्त्तिकेयस्य क्रौञ्चमातङ्गयोरपि ।। ४७.

पंचाग्नींची स्थाने तिथे आहेत, तसेच इंद्र व अगस्त्याचे श्रेष्ठ स्थान, सूर्य, कार्तिकेय, क्रौंच आणि मातंग यांचीही स्थाने आहेत.

मुख्यलिङ्गानि सर्व्वाणि व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः। आद्यो गदाधरश्चैव व्यक्तः श्रीमान् गदाधरः ।। ४७.

सर्व प्रमुख लिंगे, प्रकट व अप्रकट, तिथे स्थिर आहेत; आद्य गदाधर, श्रीमंत गदाधर तिथे प्रकट आहे.

गायत्री चैव सावित्री सन्ध्या चैव सरस्वती । गयादित्यश्चोत्तरार्को दक्षिणार्कोऽपि नैमिषः ।। ४७.

गायत्री, सावित्री, संध्या, सरस्वती, गयादित्य, उत्तरार्क, दक्षिणार्क आणि नैमिष—

श्वेतार्को गणनाथश्च वसवोऽष्टौ मुनीश्वराः। रुद्राश्चैकादशैवाथ तथा सप्तर्षयोऽपरे ।। ४७.

श्वेतार्क, गणनाथ, आठ वसु, महान ऋषी, अकरा रुद्र आणि तसेच इतर सात ऋषी—

सोमनाथश्च सिद्धेशः कपर्द्दीशो विनायकः। नारायणो महालक्ष्मीर्ब्रह्मा श्रीपुरुषोत्तमः ।। ४७.

सोमनाथ, सिद्धेश, कपर्द्दिश, विनायक, नारायण, महालक्ष्मी, ब्रह्मा आणि श्रीपुरुषोत्तम—

मार्कण्डेयेशः कौटीशो ह्यङ्गिरेशः पितामहः। जनार्दनो मङ्गला च पुण्डरीकाक्ष उत्तमः ।। ४७.

मार्कंडेयेश, कौटीश, अंगिरेश, पितामह, जनार्दन, मंगला आणि उत्तम पुंडरीकाक्ष—

इत्यादिव्यक्तरूपेण स्थितश्चादिगदाधरः। हेतिर्यो राक्षसस्तस्मिन्हते विष्णुः पुरं गतः ।। ४७.

अशा आणि इतर प्रकट रूपांतही आदिगदाधर तिथे वास करतो; तिथे जेव्हा हेती नावाचा राक्षस मारला गेला, तेव्हा विष्णू आपल्या लोकात परतला.

ब्रह्मणा सह रुद्राद्यैः कारिते निश्चलेऽसुरे । तुष्टावाद्यगदापाणिं वेधा हर्षेण निर्वृतः ।। ४७.

ब्रह्मा, रुद्र आणि इतरांसह त्या राक्षसाला स्थिर केल्यावर, सृष्टीकर्त्याने आनंदाने आद्य गदाधराचे स्तुती केली.

ब्रह्मोवाच।। गदाधरं व्यपगतकालकल्मषं गयागतं विदितगुणं गुणातिगम्। गुहागतं गिरिवरगौरगेहगं गणार्च्चितं वरदमहं नमामि ।। ४७.

ब्रह्मा म्हणाले: 'कालाचा दोष नसलेला, गयेला आलेला, गुणज्ञ, गुणांपलीकडे असलेला, गुहेत राहणारा, महान पर्वताच्या निवासात वसणारा, गणांनी पूजलेला, वर देणारा, अशा गदाधराला मी नमस्कार करतो.'

अहःश्रियं त्रिदशगणादिसुश्रियं भवश्रियं दितिभवदारणश्रियम्। कलिश्रियं कलिमलमर्दनश्रियं गदाधरं नौमि तमाश्रितश्रियम् । ४७.

मी त्या गदाधराला वंदन करतो, ज्याची कीर्ती दिवसात, देवांच्या समुदायात, समृद्धीत, दैत्यांच्या नाशात, दुष्टांचा संहार करण्यात, कलियुगात, पापांचा नाश करण्यात आणि सर्व वैभवाचा आधार असण्यात प्रकट होते.

दृढादॄढं परिवृढगाढसंस्तुतं कामाद्भुतं सुदृढमरूढिरूढिगम्। तमाढ्यगं दृढदुरिताद्यढौकितं स्वढौकृतं दृढतरगोत्रसूक्तिभम् ।। ४७.

तो अत्यंत दृढ, प्रचंड बलवान, मोठ्या प्रमाणात गौरवलेला, इच्छा पूर्ण करण्यात अद्भुत, नेहमीच स्थिर, सतत उन्नती करणारा, संपन्न, खोल पापांचा नाश करणारा, स्वतःच स्थिर झालेला आणि ज्याच्या कुळाची स्तुती प्रभावी स्तोत्रांनी केली जाते, अशा त्या प्रभूला मी वंदन करतो.

विदेहकं करणकलाविवर्जितं विजन्मकं दिवकरवेदिभूषितम्। गदाधरं ध्वनिमुखवर्जितं परं नमाम्यहं सतत मनादिमीश्वरं हरिम् ।। ४७.

मी नेहमी त्या हरिला वंदन करतो, जो देहाच्या पलीकडे आहे, कर्मकौशल्यांपासून मुक्त आहे, ज्याचा जन्म अलौकिक आहे, सूर्याच्या वेदीने शोभलेला आहे, गदा धारण करणारा आहे, शब्दाच्या पलीकडे आहे आणि सनातन आहे.

मनोऽतिगं मतिगतिवर्जितं परं सदाद्वयं स्तुतिशिरसि संस्तुतं बुधैः। चिदात्मकं कलिगतकारणातिगं गदाधरं हृदयगतं नमामि तम् ।। ४७.

मी त्या गदाधराला वंदन करतो, जो मनाच्या पलीकडे आहे, बुद्धीच्या गतीपासून दूर आहे, नेहमी अद्वैत आहे, ज्याची स्तुती ज्ञानीजन श्रेष्ठ स्तोत्रांनी करतात, ज्याचे स्वरूप चैतन्य आहे, जो कलियुगातील कारणांपेक्षा श्रेष्ठ आहे आणि जो हृदयात वास करतो.

सनत्कुमार उवाच।। देवैः सार्द्धं ब्रह्मणैवं स्तुतश्चादिगदाधरः । ऊचे वरं वृणीष्व त्वं वरं ब्रह्मा तमब्रवीत् ।। ४७.

सनत्कुमार म्हणाले: ब्रह्मा आणि देवांनी अशा प्रकारे आदिगदाधराची स्तुती केली. त्याने म्हणाले, 'वर माग.' तेव्हा ब्रह्माने त्याला उत्तर दिले.

शिलायां देवरूपिण्यां न तिष्ठामस्त्वया विना। स्थास्यामोऽत्र त्वया सार्द्धं नित्यं व्यक्तादिरूपिणा ।। ४७.

तुझ्याशिवाय आम्ही त्या दैवी स्वरूपाच्या शिळेत राहू शकणार नाही; आम्ही येथे तुझ्यासोबत, नेहमी प्रकट आणि आदिस्वरूपात राहू.

एवमस्तु श्रिया सार्द्धं स्थितश्चादिगदाधरः। लोकानां रक्षणार्थाय जगतां मुक्तिहेतवे। सुव्यक्तः पुण्डरीकाक्षो जनार्दन इति श्रुतः ।। ४७.

तसेच होवो. आदिगदाधर श्रीसह तेथेच राहिला, लोकांचे रक्षण करण्यासाठी आणि जगाच्या मुक्तीसाठी, तो सुव्यक्त पुंडरीकाक्ष, जनार्दन म्हणून प्रसिद्ध झाला.

वेदैरगम्या या मूर्त्तिरादिभूता सनातनी। सुव्यक्ता श्वेतकल्पे सा भविष्यति तथा पुनः। वाराहकल्पे ह्यव्यक्ता व्यक्तिमप्यगमत्पुरा ।। ४७.

जी मूर्ती सनातन आणि आदिभूत आहे, वेदांनी न गाठता येणारी आहे, ती श्वेतकल्पात प्रकट होईल आणि पुन्हा भविष्यातही; वाराहकल्पात ती अप्रकट होती, पण पूर्वी तिने प्रकट स्वरूप धारण केले होते.

सन्तारणाय लोकानां देवानां रक्षणाय च। गयाशिरसि सुव्यक्तो भविष्यति न संशयः ।। ४७.

लोकांच्या तारण्यासाठी आणि देवांचे रक्षण करण्यासाठी, तो गायाच्या शिखरावर प्रकट होईल, यात शंका नाही.

ये द्रक्ष्यन्ति सदा भक्त्या देवमादिगदाधरम्। कुष्ठरोगादिनिर्म्मुक्ता यास्यन्ति हरिमन्दिरम् ।। ४७.

जे नेहमी भक्तीने आदिगदाधर देवाचे दर्शन घेतात, ते कुष्ठरोग व इतर आजारांपासून मुक्त होतील आणि हरिच्या धामात जातील.

ये द्रक्ष्यन्ति सदा भक्त्या देवमादिगदाधरम्। ते प्राप्स्यन्ति धनं धान्यमायुरारोग्यमेव च ।। ४७.

जे नेहमी भक्तीने आदिगदाधर देवाचे दर्शन घेतात, त्यांना धन, धान्य, दीर्घायुष्य आणि आरोग्य मिळेल.

कलत्रपुत्रपौत्रादिगुणकीर्त्तिसुखानि च। श्रद्धया ये नमस्यन्ति राज्यं ब्रह्मपुरं तथा। भुक्त्वा व्रजेयुः सततं पुण्यपुञ्जफलं नराः ।। ४७.

जे श्रद्धेने पूजा करतात, त्यांना पत्नी, मुले, नातवंडे, सद्गुण, कीर्ती आणि सुख मिळेल; त्यांना राज्य आणि ब्रह्माचे नगरही मिळेल, आणि पुण्यफळ भोगून ते पुढे जातील.

गन्धदानेन गन्धाढ्यः सौभाग्यं पुष्पदानतः। धूपदानेन राज्याप्तिर्दीपाद्दीप्तिर्भविष्यति ।। ४७.

गंध अर्पण केल्याने गंधसंपत्ती मिळते; फुले अर्पण केल्याने सौभाग्य मिळते; धूप दिल्याने राज्यसंपत्ती मिळते; दिवा लावल्याने तेज मिळते.

ध्वजदानात्पापहानिर्यात्राकृद्ब्रह्मलोकभाक्। श्राद्धपिण्डप्रदो यस्तु विष्णुं नेष्यति वै पितॄन् ।। ४७.

ध्वज अर्पण केल्याने पाप नष्ट होते; यात्रा करणारा ब्रह्मलोक प्राप्त करतो; जो श्राद्ध व पिंड अर्पण करतो, तो विष्णूकडे पितरांना नेतो.