वायुपुराणम्

सनत्कुमार उवाच।। गदो नामासुरो ह्यासीद्वज्राद्वज्रतरो दृढः। तपसा दारुणेनासौ ब्रह्मलब्धवरः पुरा। प्रार्थितो ब्रह्मणे प्रादात्स्वशरीरास्थि दुस्त्यजम् ।। ४७.

सनत्कुमार म्हणाले: गदा नावाचा एक असुर होता, जो वज्रापेक्षा अधिक कठीण आणि बलवान होता; त्याने कठोर तप करून ब्रह्माकडून वर मिळवला, आणि ब्रह्माने मागितल्यावर त्याने स्वतःचे कठीण अस्थी ब्रह्माला दिले.

ब्रह्मोक्तो विश्वकर्म्मापि गदां चक्रेऽद्भुतां तदा। तदस्थि वज्रनिष्पेषैः कुन्दैः स्वर्गे ह्यधारयत् ।। ४७.

ब्रह्माने विश्वकर्म्याला सांगितले, आणि त्याने त्या वेळी अद्भुत अशी गदा तयार केली; ती अस्थी वज्राच्या घावांनी आणि नांगरांनी स्वर्गात बनवली गेली.

अथ कालेन महता मनौ स्वायम्भुवे क्वचित। हेती रक्षो ब्रह्मपुत्रः तपस्तेपे सुदारुणम् ।। ४७.

नंतर, मोठ्या काळानंतर, स्वायंभुव मनुच्या काळात, हेती नावाचा ब्रह्माचा राक्षसपुत्र एका ठिकाणी अत्यंत कठोर तप करीत होता.

दिव्यवर्षसहस्राणां शतं वायुमभक्षयत्। उन्मुखश्चोर्द्ध्वबाहुश्च पादाङ्गुष्ठभरेण ह ।। ४७.

त्याने एक लाख दिव्य वर्षे केवळ वायूवर उपजीविका केली, तोंड वर करून, हात वर ठेवून, फक्त अंगठ्याच्या आधाराने उभा राहिला.

एकेनातिष्ठदव्यग्रः शीर्णपर्णानिलाशनः। ब्रह्मादींस्तपसा तुष्टान्वरं वव्रे वरप्रदान् ।। ४७.

तो एक पायावर, हालचाल न करता, केवळ सुकलेली पाने आणि वायू खाऊन उभा राहिला; त्याच्या तपाने ब्रह्मा व इतर देवता प्रसन्न झाले, आणि त्यांनी वर मागायला सांगितले.

देवैर्दैत्यैश्च शस्त्रैर्विविधैर्मनुजादिभिः। कृष्णेशानादिचक्राद्यैरवध्यः स्यां महाबलः ।। ४७.

त्याने मागितले: 'मी देव, दैत्य, सर्व प्रकारची शस्त्रे, माणसे, कृष्ण, शंकर आणि आदिचक्रधारी यांच्यापासून अवध्य आणि अतिशय बलवान होऊ दे.'

तथेत्युक्त्वान्तर्हितास्ते हेतिर्देवानथाजयत्। इन्द्रत्वमकरोद्धेतिर्भीता ब्रह्महरादयः ।। ४७.

त्यांनी 'तसेच होवो' असे म्हणून अदृश्य झाले; मग हेतीने देवांना जिंकले आणि इंद्रपद मिळवले, त्यामुळे ब्रह्मा, शंकर व इतर भयभीत झाले.

हरिं ते शरणं जग्मुरूचुर्हेतिं जहीति तान् । ऊचे हरिरवध्योऽयं हेतिर्देवासुरैः सुराः ।। ४७.

ते सर्वांनी हरिचरणी शरण गेली आणि म्हणाली, 'हे अस्त्र, यांना सोड.' तेव्हा हरि म्हणाले, 'हे अस्त्र, हे देवांनो, हे अस्त्र देव किंवा दैत्य यांच्याने जिंकता येणार नाही.'

महास्त्रं मे प्रयच्छध्वं हेतिं हन्मि हि येन तम्। इत्युक्तास्ते ततो देवा गदां तां हरये ददुः ।। ४७.

'मला असे एखादे मोठे अस्त्र द्या, ज्याने मी हे अस्त्र नष्ट करू शकेन,' असे हरि म्हणाले. तेव्हा देवांनी ती गदा हरिला दिली.

दधार तां गदामादौ देवैरुक्तो गदाधरः । गदया हेतिमाहत्य देवैः स त्रिदिवं ययौ ।। ४७.

देवांनी सांगितल्याप्रमाणे गदा धरून गदाधराने ती गदा घेतली, त्या गदाने अस्त्राचा नाश केला आणि मग देवांसह स्वर्गात गेला.

गदामादाववष्टभ्य गयासुरशिरःशिलाम्। निश्चलार्थं स्थितो यस्मात्तस्मादादिगदाधरः ।। ४७.

सुरुवातीला गदाधराने गदा घेऊन गयासुराच्या डोक्यावरील शिला दाबली; ती शिला हलू नये म्हणून तो तिथे उभा राहिला, म्हणून त्याला आदिगदाधर म्हणतात.

शिलापर्वतरूपेण व्यक्त आदिगदाधरः । शिलासौ मुण्डपृष्ठाद्रिः प्रभासो नामपर्व्वतः ।। ४७.

आदिगदाधर हा शिला व पर्वताच्या रूपात प्रकट झाला आहे; ती शिला म्हणजे मुंडपृष्ठ पर्वत, ज्याला प्रभास असेही नाव आहे.

उद्यन्तो गीतनादश्च भस्मकूटो गिरिर्म्महान्। गृध्र कूटः प्रेतकूटश्चादिपालोऽरविन्दकः ।। ४७.

उदयन, गीतनाद, भस्मकूट हा महान पर्वत, गृध्रकूट, प्रेतकूट, आदिपाल आणि अरविंदक—

पञ्चलोकः सप्तलोको वैकुण्ठो लोहदण्डकः । क्रौञ्चपादोऽक्षयवटः फल्गुतीर्थं मधुश्रवाः ।। ४७.

पंचलोक, सप्तलोक, वैकुंठ, लोहदंडक, क्रौंचपाद, अक्षयवट, फाल्गुतीर्थ आणि मधुश्रवा—

दधिकुल्या मधुकुल्या देविका च महानदी। वैतरण्यादिरूपेण व्यक्त आदिगदाधरः ।। ४७.

दधिकुल्या, मधुकुल्या, देवीका ही महान नदी आणि वैतरणी—यांच्या रूपातही आदिगदाधर प्रकट झाला आहे.

विष्णोः पदं रुद्रपदं ब्रह्मणः पदमुत्तमम्। काश्यपस्य पदं दिव्यं द्वौ हस्तौ यत्र निर्गतौ ।। ४७.

विष्णूचे स्थान, रुद्राचे स्थान, ब्रह्माचे सर्वोच्च स्थान, कश्यपाचे दिव्य स्थान, जिथे दोन हात प्रकट झाले—

पञ्चाग्नीनां पदान्यत्र इन्द्रागस्त्यपदे परे। रवेश्च कार्त्तिकेयस्य क्रौञ्चमातङ्गयोरपि ।। ४७.

पंचाग्नींची स्थाने तिथे आहेत, तसेच इंद्र व अगस्त्याचे श्रेष्ठ स्थान, सूर्य, कार्तिकेय, क्रौंच आणि मातंग यांचीही स्थाने आहेत.

मुख्यलिङ्गानि सर्व्वाणि व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः। आद्यो गदाधरश्चैव व्यक्तः श्रीमान् गदाधरः ।। ४७.

सर्व प्रमुख लिंगे, प्रकट व अप्रकट, तिथे स्थिर आहेत; आद्य गदाधर, श्रीमंत गदाधर तिथे प्रकट आहे.

गायत्री चैव सावित्री सन्ध्या चैव सरस्वती । गयादित्यश्चोत्तरार्को दक्षिणार्कोऽपि नैमिषः ।। ४७.

गायत्री, सावित्री, संध्या, सरस्वती, गयादित्य, उत्तरार्क, दक्षिणार्क आणि नैमिष—

श्वेतार्को गणनाथश्च वसवोऽष्टौ मुनीश्वराः। रुद्राश्चैकादशैवाथ तथा सप्तर्षयोऽपरे ।। ४७.

श्वेतार्क, गणनाथ, आठ वसु, महान ऋषी, अकरा रुद्र आणि तसेच इतर सात ऋषी—

सोमनाथश्च सिद्धेशः कपर्द्दीशो विनायकः। नारायणो महालक्ष्मीर्ब्रह्मा श्रीपुरुषोत्तमः ।। ४७.

सोमनाथ, सिद्धेश, कपर्द्दिश, विनायक, नारायण, महालक्ष्मी, ब्रह्मा आणि श्रीपुरुषोत्तम—

मार्कण्डेयेशः कौटीशो ह्यङ्गिरेशः पितामहः। जनार्दनो मङ्गला च पुण्डरीकाक्ष उत्तमः ।। ४७.

मार्कंडेयेश, कौटीश, अंगिरेश, पितामह, जनार्दन, मंगला आणि उत्तम पुंडरीकाक्ष—

इत्यादिव्यक्तरूपेण स्थितश्चादिगदाधरः। हेतिर्यो राक्षसस्तस्मिन्हते विष्णुः पुरं गतः ।। ४७.

अशा आणि इतर प्रकट रूपांतही आदिगदाधर तिथे वास करतो; तिथे जेव्हा हेती नावाचा राक्षस मारला गेला, तेव्हा विष्णू आपल्या लोकात परतला.

ब्रह्मणा सह रुद्राद्यैः कारिते निश्चलेऽसुरे । तुष्टावाद्यगदापाणिं वेधा हर्षेण निर्वृतः ।। ४७.

ब्रह्मा, रुद्र आणि इतरांसह त्या राक्षसाला स्थिर केल्यावर, सृष्टीकर्त्याने आनंदाने आद्य गदाधराचे स्तुती केली.

ब्रह्मोवाच।। गदाधरं व्यपगतकालकल्मषं गयागतं विदितगुणं गुणातिगम्। गुहागतं गिरिवरगौरगेहगं गणार्च्चितं वरदमहं नमामि ।। ४७.

ब्रह्मा म्हणाले: 'कालाचा दोष नसलेला, गयेला आलेला, गुणज्ञ, गुणांपलीकडे असलेला, गुहेत राहणारा, महान पर्वताच्या निवासात वसणारा, गणांनी पूजलेला, वर देणारा, अशा गदाधराला मी नमस्कार करतो.'

अहःश्रियं त्रिदशगणादिसुश्रियं भवश्रियं दितिभवदारणश्रियम्। कलिश्रियं कलिमलमर्दनश्रियं गदाधरं नौमि तमाश्रितश्रियम् । ४७.

मी त्या गदाधराला वंदन करतो, ज्याची कीर्ती दिवसात, देवांच्या समुदायात, समृद्धीत, दैत्यांच्या नाशात, दुष्टांचा संहार करण्यात, कलियुगात, पापांचा नाश करण्यात आणि सर्व वैभवाचा आधार असण्यात प्रकट होते.

दृढादॄढं परिवृढगाढसंस्तुतं कामाद्भुतं सुदृढमरूढिरूढिगम्। तमाढ्यगं दृढदुरिताद्यढौकितं स्वढौकृतं दृढतरगोत्रसूक्तिभम् ।। ४७.

तो अत्यंत दृढ, प्रचंड बलवान, मोठ्या प्रमाणात गौरवलेला, इच्छा पूर्ण करण्यात अद्भुत, नेहमीच स्थिर, सतत उन्नती करणारा, संपन्न, खोल पापांचा नाश करणारा, स्वतःच स्थिर झालेला आणि ज्याच्या कुळाची स्तुती प्रभावी स्तोत्रांनी केली जाते, अशा त्या प्रभूला मी वंदन करतो.

विदेहकं करणकलाविवर्जितं विजन्मकं दिवकरवेदिभूषितम्। गदाधरं ध्वनिमुखवर्जितं परं नमाम्यहं सतत मनादिमीश्वरं हरिम् ।। ४७.

मी नेहमी त्या हरिला वंदन करतो, जो देहाच्या पलीकडे आहे, कर्मकौशल्यांपासून मुक्त आहे, ज्याचा जन्म अलौकिक आहे, सूर्याच्या वेदीने शोभलेला आहे, गदा धारण करणारा आहे, शब्दाच्या पलीकडे आहे आणि सनातन आहे.

मनोऽतिगं मतिगतिवर्जितं परं सदाद्वयं स्तुतिशिरसि संस्तुतं बुधैः। चिदात्मकं कलिगतकारणातिगं गदाधरं हृदयगतं नमामि तम् ।। ४७.

मी त्या गदाधराला वंदन करतो, जो मनाच्या पलीकडे आहे, बुद्धीच्या गतीपासून दूर आहे, नेहमी अद्वैत आहे, ज्याची स्तुती ज्ञानीजन श्रेष्ठ स्तोत्रांनी करतात, ज्याचे स्वरूप चैतन्य आहे, जो कलियुगातील कारणांपेक्षा श्रेष्ठ आहे आणि जो हृदयात वास करतो.