वायुपुराणम्

जनार्दनो भस्मकूटे तस्य हस्ते तु पिण्डदः। आत्मनोऽप्यथवान्येषां सव्येनापि तिलैर्विना। जीवतां दधिसंमिश्रं सर्वे ते विष्णुलोकगाः ।। ४६.

भस्माच्या ढिगावर जनार्दन स्वतः हातात पिंड घेऊन उभा असतो; जिवंत असताना, स्वतःसाठी किंवा दुसऱ्यांसाठी, तिळांशिवाय जरी, दही मिसळून पिंड दिल्यास, सर्वजण विष्णुलोकात जातात.

यस्तु पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन। यदुद्दिश्य त्वया देयस्तस्मिन्पिण्डो मृते प्रभो ।। ४६.

हे जनार्दन, मी दिलेला हा पिंड तुझ्या हातात आहे; तू ज्या हेतूने पिंड द्यायचा ठरवतोस, तो पिंड मृत व्यक्तीसाठी द्यावा.

एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन। अन्तकाले गते मह्यं त्वया देयो गयाशिरे ।। ४६.

हे जनार्दन, मी दिलेला हा पिंड तुझ्या हातात आहे; माझ्या शेवटच्या काळी, तू हा पिंड गायाशिरावर माझ्यासाठी द्यावा.

जनार्दन नमस्तुभ्यं नमस्ते पितृमोक्षद। पितृपते नमस्तेऽस्तु नमस्ते पितृरूपिणे ।। ४६.

जनार्दन, तुला नमस्कार; पितरांना मुक्त करणाऱ्या तुला नमस्कार; पितरांचे अधिपती, तुला नमस्कार; पितरांच्या रूपात असणाऱ्या तुला नमस्कार.

गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः। तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयात् ।। ४६.

गयेमध्ये जनार्दन स्वतः पितरांच्या रूपात प्रकटतो; तेथे पुंडरीकाक्षाचे दर्शन घेतल्याने, मनुष्य ऋणांच्या तिन्ही बंधनांतून मुक्त होतो.

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष ऋणत्रयविमोचक। लक्ष्मीकान्त नमस्तेऽस्तु पितॄणां मोक्षदो भव ।। ४६.

पुंडरीकाक्ष, तिन्ही ऋणांतून मुक्त करणाऱ्या तुला नमस्कार; लक्ष्मीचे प्रिय, तुला नमस्कार; पितरांना मोक्ष दे, अशी प्रार्थना.

वामजानु सुसंपात्य नत्वा भीमो जनार्दनम्। श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वा भ्रातृभिर्ब्रह्मलोकभाक्। पितृभिः सह धर्मात्मा कुलानाञ्च शतेन च ।। ४६.

भीमाने डावं गुडघं टेकून जनार्दनाला वंदन केले, आणि भावांसह श्राद्ध व सपिंड विधी केला; धर्मात्मा भीम आपल्या पितरांसह आणि शेकडो कुलांसह ब्रह्मलोकात गेला.

शिलायां व्यक्तरूपेण व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः। लक्ष्मीशो विभुधैः सार्द्धं तस्माद्देवमयी शिला ।। ४६.

त्या शिळेवर लक्ष्मीचे स्वामी प्रकट स्वरूपात, प्रकट व अप्रकट अशा दोन्ही स्वरूपांनी, देवांसह स्थित आहेत; म्हणून ती शिळा दैवी आहे.

.नारद उवाच।। कथं व्यक्तस्वरूपेण स्थितश्चादिगदाधरः। कथं व्यक्तस्वरूपेण व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः ।। ४७.

नारद म्हणाले: आदिगदाधारी प्रकट स्वरूपात कसा उभा राहिला? प्रकट व अप्रकट अशा दोन्ही स्वरूपांनी तो कसा स्थिर झाला?

कथं गदा समुत्पन्ना यथा ह्यादिगदाधरः। गदालोलं कथं चासीत् सर्व्वपापक्षयङ्करम् ।। ४७.

गदा कशी उत्पन्न झाली, आणि आदिगदाधारी कसा निर्माण झाला? सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या गदेत त्याला कसा आसक्तपणा आला?

सनत्कुमार उवाच।। गदो नामासुरो ह्यासीद्वज्राद्वज्रतरो दृढः। तपसा दारुणेनासौ ब्रह्मलब्धवरः पुरा। प्रार्थितो ब्रह्मणे प्रादात्स्वशरीरास्थि दुस्त्यजम् ।। ४७.

सनत्कुमार म्हणाले: गदा नावाचा एक असुर होता, जो वज्रापेक्षा अधिक कठीण आणि बलवान होता; त्याने कठोर तप करून ब्रह्माकडून वर मिळवला, आणि ब्रह्माने मागितल्यावर त्याने स्वतःचे कठीण अस्थी ब्रह्माला दिले.

ब्रह्मोक्तो विश्वकर्म्मापि गदां चक्रेऽद्भुतां तदा। तदस्थि वज्रनिष्पेषैः कुन्दैः स्वर्गे ह्यधारयत् ।। ४७.

ब्रह्माने विश्वकर्म्याला सांगितले, आणि त्याने त्या वेळी अद्भुत अशी गदा तयार केली; ती अस्थी वज्राच्या घावांनी आणि नांगरांनी स्वर्गात बनवली गेली.

अथ कालेन महता मनौ स्वायम्भुवे क्वचित। हेती रक्षो ब्रह्मपुत्रः तपस्तेपे सुदारुणम् ।। ४७.

नंतर, मोठ्या काळानंतर, स्वायंभुव मनुच्या काळात, हेती नावाचा ब्रह्माचा राक्षसपुत्र एका ठिकाणी अत्यंत कठोर तप करीत होता.

दिव्यवर्षसहस्राणां शतं वायुमभक्षयत्। उन्मुखश्चोर्द्ध्वबाहुश्च पादाङ्गुष्ठभरेण ह ।। ४७.

त्याने एक लाख दिव्य वर्षे केवळ वायूवर उपजीविका केली, तोंड वर करून, हात वर ठेवून, फक्त अंगठ्याच्या आधाराने उभा राहिला.

एकेनातिष्ठदव्यग्रः शीर्णपर्णानिलाशनः। ब्रह्मादींस्तपसा तुष्टान्वरं वव्रे वरप्रदान् ।। ४७.

तो एक पायावर, हालचाल न करता, केवळ सुकलेली पाने आणि वायू खाऊन उभा राहिला; त्याच्या तपाने ब्रह्मा व इतर देवता प्रसन्न झाले, आणि त्यांनी वर मागायला सांगितले.

देवैर्दैत्यैश्च शस्त्रैर्विविधैर्मनुजादिभिः। कृष्णेशानादिचक्राद्यैरवध्यः स्यां महाबलः ।। ४७.

त्याने मागितले: 'मी देव, दैत्य, सर्व प्रकारची शस्त्रे, माणसे, कृष्ण, शंकर आणि आदिचक्रधारी यांच्यापासून अवध्य आणि अतिशय बलवान होऊ दे.'

तथेत्युक्त्वान्तर्हितास्ते हेतिर्देवानथाजयत्। इन्द्रत्वमकरोद्धेतिर्भीता ब्रह्महरादयः ।। ४७.

त्यांनी 'तसेच होवो' असे म्हणून अदृश्य झाले; मग हेतीने देवांना जिंकले आणि इंद्रपद मिळवले, त्यामुळे ब्रह्मा, शंकर व इतर भयभीत झाले.

हरिं ते शरणं जग्मुरूचुर्हेतिं जहीति तान् । ऊचे हरिरवध्योऽयं हेतिर्देवासुरैः सुराः ।। ४७.

ते सर्वांनी हरिचरणी शरण गेली आणि म्हणाली, 'हे अस्त्र, यांना सोड.' तेव्हा हरि म्हणाले, 'हे अस्त्र, हे देवांनो, हे अस्त्र देव किंवा दैत्य यांच्याने जिंकता येणार नाही.'

महास्त्रं मे प्रयच्छध्वं हेतिं हन्मि हि येन तम्। इत्युक्तास्ते ततो देवा गदां तां हरये ददुः ।। ४७.

'मला असे एखादे मोठे अस्त्र द्या, ज्याने मी हे अस्त्र नष्ट करू शकेन,' असे हरि म्हणाले. तेव्हा देवांनी ती गदा हरिला दिली.

दधार तां गदामादौ देवैरुक्तो गदाधरः । गदया हेतिमाहत्य देवैः स त्रिदिवं ययौ ।। ४७.

देवांनी सांगितल्याप्रमाणे गदा धरून गदाधराने ती गदा घेतली, त्या गदाने अस्त्राचा नाश केला आणि मग देवांसह स्वर्गात गेला.

गदामादाववष्टभ्य गयासुरशिरःशिलाम्। निश्चलार्थं स्थितो यस्मात्तस्मादादिगदाधरः ।। ४७.

सुरुवातीला गदाधराने गदा घेऊन गयासुराच्या डोक्यावरील शिला दाबली; ती शिला हलू नये म्हणून तो तिथे उभा राहिला, म्हणून त्याला आदिगदाधर म्हणतात.

शिलापर्वतरूपेण व्यक्त आदिगदाधरः । शिलासौ मुण्डपृष्ठाद्रिः प्रभासो नामपर्व्वतः ।। ४७.

आदिगदाधर हा शिला व पर्वताच्या रूपात प्रकट झाला आहे; ती शिला म्हणजे मुंडपृष्ठ पर्वत, ज्याला प्रभास असेही नाव आहे.

उद्यन्तो गीतनादश्च भस्मकूटो गिरिर्म्महान्। गृध्र कूटः प्रेतकूटश्चादिपालोऽरविन्दकः ।। ४७.

उदयन, गीतनाद, भस्मकूट हा महान पर्वत, गृध्रकूट, प्रेतकूट, आदिपाल आणि अरविंदक—

पञ्चलोकः सप्तलोको वैकुण्ठो लोहदण्डकः । क्रौञ्चपादोऽक्षयवटः फल्गुतीर्थं मधुश्रवाः ।। ४७.

पंचलोक, सप्तलोक, वैकुंठ, लोहदंडक, क्रौंचपाद, अक्षयवट, फाल्गुतीर्थ आणि मधुश्रवा—

दधिकुल्या मधुकुल्या देविका च महानदी। वैतरण्यादिरूपेण व्यक्त आदिगदाधरः ।। ४७.

दधिकुल्या, मधुकुल्या, देवीका ही महान नदी आणि वैतरणी—यांच्या रूपातही आदिगदाधर प्रकट झाला आहे.

विष्णोः पदं रुद्रपदं ब्रह्मणः पदमुत्तमम्। काश्यपस्य पदं दिव्यं द्वौ हस्तौ यत्र निर्गतौ ।। ४७.

विष्णूचे स्थान, रुद्राचे स्थान, ब्रह्माचे सर्वोच्च स्थान, कश्यपाचे दिव्य स्थान, जिथे दोन हात प्रकट झाले—

पञ्चाग्नीनां पदान्यत्र इन्द्रागस्त्यपदे परे। रवेश्च कार्त्तिकेयस्य क्रौञ्चमातङ्गयोरपि ।। ४७.

पंचाग्नींची स्थाने तिथे आहेत, तसेच इंद्र व अगस्त्याचे श्रेष्ठ स्थान, सूर्य, कार्तिकेय, क्रौंच आणि मातंग यांचीही स्थाने आहेत.

मुख्यलिङ्गानि सर्व्वाणि व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः। आद्यो गदाधरश्चैव व्यक्तः श्रीमान् गदाधरः ।। ४७.

सर्व प्रमुख लिंगे, प्रकट व अप्रकट, तिथे स्थिर आहेत; आद्य गदाधर, श्रीमंत गदाधर तिथे प्रकट आहे.

गायत्री चैव सावित्री सन्ध्या चैव सरस्वती । गयादित्यश्चोत्तरार्को दक्षिणार्कोऽपि नैमिषः ।। ४७.

गायत्री, सावित्री, संध्या, सरस्वती, गयादित्य, उत्तरार्क, दक्षिणार्क आणि नैमिष—