वायुपुराणम्

क्रौञ्चरूपेण हि मुनिर्मुण्डपृष्ठे तपोऽकरोत्। तस्य पादाङ्कितो यस्मात्क्रौञ्चपादस्ततः स्मृतः ।। ४६.

कौंच पक्ष्याच्या रूपात एका ऋषीने मुण्डासारख्या डोंगरावर तप केला. त्याचं पाऊल तिथे उमटलं, म्हणून त्या जागेला कौंचपाद असं म्हणतात.

स्नातो जलाशये तत्र नयेत्स्वर्गं स्वकं कुलम्। बलिः काकशिलायाञ्च काकेभ्य ऋणमोक्षदः ।। ४६.

जो त्या जलाशयात स्नान करतो, तो आपल्या कुलाला स्वर्गात नेतो. बळीने काकशिळेवर कावळ्यांना ऋणमुक्ती दिली आहे.

मुण्डपृष्ठस्य सानौ हि लोमशो लोमहर्षणः। द्वावेतौ परमं तप्त्वा तपःसिद्धिं परां गतौ ।। ४६.

मुण्डासारख्या डोंगराच्या शिखरावर लोमश आणि लोमहर्षण या दोघांनी अत्युच्च तप करून तपाची सिद्धी मिळवली.

आहूतास्तु सरिच्छ्रेष्ठा लोमशेन महानदी। शरावती वेत्रवती चन्द्रभागा सरस्वती ।। ४६.

लोमश ऋषींनी बोलावल्यावर, श्रेष्ठ नद्या—शरावती, वेत्रवती, चंद्रभागा आणि सरस्वती—या सर्व महानद्या तेथे आल्या.

कावेरी सिन्धुरीरा च चन्दना च सरिद्वरा। वासिष्ठी सरयूर्गङ्गा यमुना गण्डकीन्दिरा ।। ४६.

कावेरी, सिंधुरी, चंदना या श्रेष्ठ नद्या, वसिष्ठी, सरयू, गंगा, यमुना, गंडकी आणि इंदिरा या देखील तेथे आल्या.

महावैतरणी नाम्ना निक्षरा च दिवौकसः । सावव्यलकनन्दा च ह्युदीची कन्काह्वया ।। ४६.

महावैतरणी नावाची नदी, निक्षरा ही देवांना प्रिय आहे; सवव्यलाकनंदा आणि उत्तरेला कंक नावाची नदी आहे.

कौशिकी ब्रह्मदा ज्येष्ठा सर्वस्याघविमोचिनी। कृष्णवल्वा चर्म्मवती द्वे नद्यौ मुक्तिदायिके ।। ४६.

कौशिकी, ब्रह्मदा, ज्येष्ठा—ही सर्व पाप दूर करणारी आहे; कृष्णवल्वा आणि चर्मवती या दोन नद्या मुक्ती देणाऱ्या आहेत.

आहूते सरितां श्रेष्ठे लोमह्रर्षेण साहसात् । तपसस्तु प्रभावेण नर्म्मदा मुनिपुङ्गव। तासु सर्वासु यः स्नात्वा पिण्डदः स्वर्नयेत्पितॄन् ।। ४६.

लोमहर्षणाच्या सामर्थ्याने आणि त्याच्या तपश्चर्येच्या प्रभावाने, नर्मदा ही महानदी प्रकट झाली. या सर्व नद्यांमध्ये जो स्नान करून पिंड दान करतो, तो आपल्या पितरांना स्वर्गात पोहोचवतो.

ब्रह्मयोनिं प्रविश्याथ निर्गच्छेद्यस्तु मानवः। परं ब्रह्म स यातीह विमुक्तो योनिसङ्कटात् ।। ४६.

जो मनुष्य ब्रह्मयोनीत प्रवेश करून नंतर बाहेर पडतो, तो येथेच परब्रह्म प्राप्त करतो आणि जन्ममरणाच्या संकटातून मुक्त होतो.

निक्षरायां पुष्करिण्यां स्नातः श्राद्धादिकं नरः। कुर्य्यात्क्रौञ्चपदे दिव्ये नियमाद्वासरत्रयम्। सर्वान्पितॄन्नयेत्स्वर्गं पञ्चपापिन एव च ।। ४६.

निक्षराय या तळ्यात स्नान करून, क्रौंच या पवित्र स्थळी तीन दिवस नियमाने श्राद्ध व इतर विधी केल्यास, तो मनुष्य आपल्या सर्व पितरांना — अगदी पाच पापी पितरांनाही — स्वर्गात नेतो.

जनार्दनो भस्मकूटे तस्य हस्ते तु पिण्डदः। आत्मनोऽप्यथवान्येषां सव्येनापि तिलैर्विना। जीवतां दधिसंमिश्रं सर्वे ते विष्णुलोकगाः ।। ४६.

भस्माच्या ढिगावर जनार्दन स्वतः हातात पिंड घेऊन उभा असतो; जिवंत असताना, स्वतःसाठी किंवा दुसऱ्यांसाठी, तिळांशिवाय जरी, दही मिसळून पिंड दिल्यास, सर्वजण विष्णुलोकात जातात.

यस्तु पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन। यदुद्दिश्य त्वया देयस्तस्मिन्पिण्डो मृते प्रभो ।। ४६.

हे जनार्दन, मी दिलेला हा पिंड तुझ्या हातात आहे; तू ज्या हेतूने पिंड द्यायचा ठरवतोस, तो पिंड मृत व्यक्तीसाठी द्यावा.

एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन। अन्तकाले गते मह्यं त्वया देयो गयाशिरे ।। ४६.

हे जनार्दन, मी दिलेला हा पिंड तुझ्या हातात आहे; माझ्या शेवटच्या काळी, तू हा पिंड गायाशिरावर माझ्यासाठी द्यावा.

जनार्दन नमस्तुभ्यं नमस्ते पितृमोक्षद। पितृपते नमस्तेऽस्तु नमस्ते पितृरूपिणे ।। ४६.

जनार्दन, तुला नमस्कार; पितरांना मुक्त करणाऱ्या तुला नमस्कार; पितरांचे अधिपती, तुला नमस्कार; पितरांच्या रूपात असणाऱ्या तुला नमस्कार.

गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः। तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयात् ।। ४६.

गयेमध्ये जनार्दन स्वतः पितरांच्या रूपात प्रकटतो; तेथे पुंडरीकाक्षाचे दर्शन घेतल्याने, मनुष्य ऋणांच्या तिन्ही बंधनांतून मुक्त होतो.

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष ऋणत्रयविमोचक। लक्ष्मीकान्त नमस्तेऽस्तु पितॄणां मोक्षदो भव ।। ४६.

पुंडरीकाक्ष, तिन्ही ऋणांतून मुक्त करणाऱ्या तुला नमस्कार; लक्ष्मीचे प्रिय, तुला नमस्कार; पितरांना मोक्ष दे, अशी प्रार्थना.

वामजानु सुसंपात्य नत्वा भीमो जनार्दनम्। श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वा भ्रातृभिर्ब्रह्मलोकभाक्। पितृभिः सह धर्मात्मा कुलानाञ्च शतेन च ।। ४६.

भीमाने डावं गुडघं टेकून जनार्दनाला वंदन केले, आणि भावांसह श्राद्ध व सपिंड विधी केला; धर्मात्मा भीम आपल्या पितरांसह आणि शेकडो कुलांसह ब्रह्मलोकात गेला.

शिलायां व्यक्तरूपेण व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः। लक्ष्मीशो विभुधैः सार्द्धं तस्माद्देवमयी शिला ।। ४६.

त्या शिळेवर लक्ष्मीचे स्वामी प्रकट स्वरूपात, प्रकट व अप्रकट अशा दोन्ही स्वरूपांनी, देवांसह स्थित आहेत; म्हणून ती शिळा दैवी आहे.

.नारद उवाच।। कथं व्यक्तस्वरूपेण स्थितश्चादिगदाधरः। कथं व्यक्तस्वरूपेण व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः ।। ४७.

नारद म्हणाले: आदिगदाधारी प्रकट स्वरूपात कसा उभा राहिला? प्रकट व अप्रकट अशा दोन्ही स्वरूपांनी तो कसा स्थिर झाला?

कथं गदा समुत्पन्ना यथा ह्यादिगदाधरः। गदालोलं कथं चासीत् सर्व्वपापक्षयङ्करम् ।। ४७.

गदा कशी उत्पन्न झाली, आणि आदिगदाधारी कसा निर्माण झाला? सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या गदेत त्याला कसा आसक्तपणा आला?

सनत्कुमार उवाच।। गदो नामासुरो ह्यासीद्वज्राद्वज्रतरो दृढः। तपसा दारुणेनासौ ब्रह्मलब्धवरः पुरा। प्रार्थितो ब्रह्मणे प्रादात्स्वशरीरास्थि दुस्त्यजम् ।। ४७.

सनत्कुमार म्हणाले: गदा नावाचा एक असुर होता, जो वज्रापेक्षा अधिक कठीण आणि बलवान होता; त्याने कठोर तप करून ब्रह्माकडून वर मिळवला, आणि ब्रह्माने मागितल्यावर त्याने स्वतःचे कठीण अस्थी ब्रह्माला दिले.

ब्रह्मोक्तो विश्वकर्म्मापि गदां चक्रेऽद्भुतां तदा। तदस्थि वज्रनिष्पेषैः कुन्दैः स्वर्गे ह्यधारयत् ।। ४७.

ब्रह्माने विश्वकर्म्याला सांगितले, आणि त्याने त्या वेळी अद्भुत अशी गदा तयार केली; ती अस्थी वज्राच्या घावांनी आणि नांगरांनी स्वर्गात बनवली गेली.

अथ कालेन महता मनौ स्वायम्भुवे क्वचित। हेती रक्षो ब्रह्मपुत्रः तपस्तेपे सुदारुणम् ।। ४७.

नंतर, मोठ्या काळानंतर, स्वायंभुव मनुच्या काळात, हेती नावाचा ब्रह्माचा राक्षसपुत्र एका ठिकाणी अत्यंत कठोर तप करीत होता.

दिव्यवर्षसहस्राणां शतं वायुमभक्षयत्। उन्मुखश्चोर्द्ध्वबाहुश्च पादाङ्गुष्ठभरेण ह ।। ४७.

त्याने एक लाख दिव्य वर्षे केवळ वायूवर उपजीविका केली, तोंड वर करून, हात वर ठेवून, फक्त अंगठ्याच्या आधाराने उभा राहिला.

एकेनातिष्ठदव्यग्रः शीर्णपर्णानिलाशनः। ब्रह्मादींस्तपसा तुष्टान्वरं वव्रे वरप्रदान् ।। ४७.

तो एक पायावर, हालचाल न करता, केवळ सुकलेली पाने आणि वायू खाऊन उभा राहिला; त्याच्या तपाने ब्रह्मा व इतर देवता प्रसन्न झाले, आणि त्यांनी वर मागायला सांगितले.

देवैर्दैत्यैश्च शस्त्रैर्विविधैर्मनुजादिभिः। कृष्णेशानादिचक्राद्यैरवध्यः स्यां महाबलः ।। ४७.

त्याने मागितले: 'मी देव, दैत्य, सर्व प्रकारची शस्त्रे, माणसे, कृष्ण, शंकर आणि आदिचक्रधारी यांच्यापासून अवध्य आणि अतिशय बलवान होऊ दे.'

तथेत्युक्त्वान्तर्हितास्ते हेतिर्देवानथाजयत्। इन्द्रत्वमकरोद्धेतिर्भीता ब्रह्महरादयः ।। ४७.

त्यांनी 'तसेच होवो' असे म्हणून अदृश्य झाले; मग हेतीने देवांना जिंकले आणि इंद्रपद मिळवले, त्यामुळे ब्रह्मा, शंकर व इतर भयभीत झाले.

हरिं ते शरणं जग्मुरूचुर्हेतिं जहीति तान् । ऊचे हरिरवध्योऽयं हेतिर्देवासुरैः सुराः ।। ४७.

ते सर्वांनी हरिचरणी शरण गेली आणि म्हणाली, 'हे अस्त्र, यांना सोड.' तेव्हा हरि म्हणाले, 'हे अस्त्र, हे देवांनो, हे अस्त्र देव किंवा दैत्य यांच्याने जिंकता येणार नाही.'

महास्त्रं मे प्रयच्छध्वं हेतिं हन्मि हि येन तम्। इत्युक्तास्ते ततो देवा गदां तां हरये ददुः ।। ४७.

'मला असे एखादे मोठे अस्त्र द्या, ज्याने मी हे अस्त्र नष्ट करू शकेन,' असे हरि म्हणाले. तेव्हा देवांनी ती गदा हरिला दिली.