वायुपुराणम्

भवत्येको द्विधा चैव त्रिधा मूर्तिविनाशनात्। एको ब्रह्मान्तकृच्चैव पुरुषश्चेति ते त्रयः ।। ५.

तो एक, दोन किंवा तीन रूप घेतो, रूपांचं विलयन झाल्यावर; तो ब्रह्मा, अंतकृत आणि पुरुष — हे तिघेच आहेत.

एकस्यैताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयम्भुवः। ब्राह्मी च पौरुषी चैव अन्तकारी च ते त्रयः ।। ५.

स्वयंभूच्या या तीन देहांचा उल्लेख केला आहे — ब्राह्मी, पौरुषी आणि अंतकारी — हेच ते तीन.

तत्र या राजसी तस्य तनुः सा वै प्रजाकरी। या तामसी तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा। सात्त्विकी पौरुषी या तु सानुग्रहकरी स्मृता ।। ५.

त्यातली राजस देह सृष्टी निर्माण करणारी आहे; तमस गुण असलेली 'काळ' नावाची देह सृष्टी नष्ट करणारी आहे; आणि सत्त्वगुण असलेली 'पौरुषी' देह कृपा करणारी म्हणून ओळखली जाते.

राजस्या ब्रह्मणोंऽशेन मरीचिः कश्यपोऽभवत्। तामसी चान्तकृद्या तु तदंशेनाभवद्भवः ।। ५.

ब्रह्माच्या राजस भागातून मरीचि आणि कश्यप जन्मले; तमस गुण असलेल्या अंतकृत भागातून भव उत्पन्न झाला.

सात्त्विकी पौरुषी या सा तस्याः शोचिष्णुरुच्यते। त्रैलोक्ये ताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयम्भुवः ।। ५.

सत्त्वगुण असलेली पौरुषी देह 'शोचिष्णु' म्हणून ओळखली जाते; स्वयंभूच्या या तीन देहांचा त्रैलोक्यात उल्लेख आहे.

नानाप्रयोजनार्थां हि कालोऽवस्थां करोति यः। ब्रह्मत्वेन प्रजाः सृष्ठ्वा विष्णुत्वेनानुगृह्य च। वैष्णव्यानुगृहीता स्ता रौद्यानुग्रसते पुनः ।। ५.

काळ वेगवेगळ्या हेतूसाठी वेगवेगळ्या अवस्था निर्माण करतो: ब्रह्मा म्हणून सृष्टी करतो, विष्णू म्हणून पालन करतो, आणि रुद्र म्हणून पुन्हा सगळ्यांना नष्ट करतो.

एकः स्वयम्भुवः कालस्त्रिभिस्त्रीन् वै करोति सः। सृजते चानुगृह्णाति प्रजाः संहरते तथा ।। ५.

स्वयंभू काळ एक असूनही, तीन गुणांमधून तीन रूप घेतो; तो सृष्टी करतो, पालन करतो आणि सृष्टीला पुन्हा मागे घेतो.

इत्येताः कथिता स्तिस्रस्तनवस्तु स्वयम्भुवः। प्रजापत्या च रौद्री च वैष्णवी चैव ताः स्मृताः ।। ५.

अशा प्रकारे, स्वयंभूच्या या तीन देहांचे वर्णन झाले आहे — त्या प्रजापत्य, रौद्री आणि वैष्णवी म्हणून ओळखल्या जातात.

एका तनुः स्मृता वेदे धर्मशास्त्रे पुरातने। साङ्ख्ययोगपरे वीरैः पृथक्त्वैकत्वदर्शिभिः। अभिजातप्रभावज्ञैऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।। ५.

ही एकच देह वेद, प्राचीन धर्मशास्त्र, सांख्ययोगाला समर्पित वीर, एकता आणि वेगळेपणा पाहणारे, आणि मूळ व शक्ती जाणणारे, सत्यदर्शी ऋषी — या सर्वांनी ओळखली आहे.

एकत्वे च पृथक्त्वे च तासु भिन्नाः प्रजास्त्विह । इदं परमिदं नेति ब्रुवतो भिन्नदर्शनाः ।। ५.

एकतेत आणि वेगळेपणातही, या सर्वांमध्ये जीव वेगवेगळे आहेत. 'हे श्रेष्ठ आहे, ते नाही' असे म्हणणारे लोक वेगवेगळ्या मतांचे आहेत.

ब्रह्माणं कारणं केचित् केचित् प्राहुः प्रजापतिम्। केचिच्छिवं परत्वेन प्राहुर्विष्णुं तथाऽपरे। अविज्ञानेन संसक्ताः सक्ता रत्यादिचेतसा ।। ५.

काही जण ब्रह्माला कारण मानतात, काही प्रजापतीला म्हणतात; काहींना शिव श्रेष्ठ वाटतो, तर काहींना विष्णू. अज्ञानामुळे, सुखासारख्या गोष्टींमध्ये मन गुंतलेले असल्याने ते बांधले गेले आहेत.

तत्त्वं कालञ्च देशञ्च कार्याण्यावेक्ष्य तत्त्वतः। कारणञ्च स्मृता ह्येता नानार्थेष्विह देवताः ।। ५.

तत्त्व, काळ, जागा आणि परिणाम यांचा खरा विचार केला, तर कारण लक्षात येते; म्हणून येथे देवता वेगवेगळ्या अर्थांनी ओळखल्या जातात.

एकं निन्दति यस्तेषां सर्वानेन स निन्दति। एकं प्रशसमानस्तु सर्वानेव प्रशंसति। एकं यो वेत्ति पुरुषं तमाहुर्ब्रह्मवादिनम् ।। ५.

जो कोणी त्यांच्यातील एखाद्याची निंदा करतो, तो सर्वांचीच निंदा करतो; जो एखाद्याची स्तुती करतो, तो सर्वांचीच स्तुती करतो; आणि जो एक पुरुष ओळखतो, त्याला ब्रह्मज्ञानी म्हणतात.

अद्वेषस्तु सदा कार्यो देवतासु विजानता। न शक्यमीश्वरं ज्ञातुमैश्वर्येण व्यवस्थितम् ।। ५.

देवतांना ओळखणाऱ्याने नेहमी द्वेष टाळावा; कारण जे प्रभुत्वात स्थित आहे असे ईश्वर पूर्णपणे जाणता येत नाही.

एकात्मा स त्रिधा भूत्वा संमोहयति यः प्रजाः। एतेषाञ्च त्रयाणान्तु विचरन्त्यन्तरं जनाः ।। ५.

तो एक आत्मा असूनही, तीन रूपे घेऊन, जीवांना मोहात टाकतो; आणि या तिघांमध्ये लोक भेदभाव करीत राहतात.

जिज्ञासन्तः परीक्षन्तः सक्ता रूपाविचेतसः। इदं परमिदं नेति वदन्ति भिन्नदर्शिनः ।। ५.

जाणून घेण्याची इच्छा असणारे, तपासणारे, रूपात गुंतलेले आणि गोंधळलेले, वेगवेगळ्या मतांचे लोक 'हे श्रेष्ठ आहे, ते नाही' असे म्हणतात.

यातुधानान् विशन्त्येताः पिशाचांश्चैव तान्नरान् । एकत्वेन पृथक्त्वेन स्वयम्भूर्व्यवतिष्ठते ।। ५.

हे यातुधान आणि पिशाच्च, तसेच त्या माणसांमध्ये प्रवेश करतात; एकतेत आणि वेगळेपणात, स्वयंभू तिथेच आहे.

गुणमात्रात्मिकाभिस्तु तनुभिर्मोहयन् प्रजाः। तेष्वेकं यजते यस्तु स तदा यजते त्रयम् ।। ५.

फक्त गुणांनी बनलेल्या देहांनी जीवांना मोहात टाकून, जो कोणी त्यांच्यातील एकाची पूजा करतो, तो त्या वेळी तिघांचीच पूजा करतो.

तस्माद्देवास्त्रयो ह्येते नैरन्तर्ये व्यवस्थिताः। तस्मात् पृथक्त्वमेकत्वसङ्ख्या सङ्ख्यागतागतम्। एकत्वं वा बहुत्वं वा तेषु को ज्ञातुमर्हति ।। ५.

म्हणून हे तिघे देव नेहमी एकत्र असतात; म्हणून एकपणा आणि वेगळेपणा यांची मोजणी येत-जात असते; त्यांच्यात कोण एकपणा किंवा अनेकपणा जाणू शकतो?

यस्मात् सृष्ट्वानुगृह्णीते ग्रसते चैव ते प्रजाः । गुणात्मकत्वात्र्त्रैकाल्ये तस्मादेकः स उच्यते ।। ५.

कारण तो या सर्व जीवांना निर्माण करतो, पालन करतो आणि पुन्हा गिळतो; गुणांच्या एकतेमुळे त्याला एकच म्हणतात.

रुद्रं ब्रह्‌माणमिन्द्रञ्च लोक पालान् ऋषीन् दनून्। देवं तमेकं बहुधा प्राहुर्नारायणं द्विजाः ।। ५.

रुद्र, ब्रह्मा, इंद्र, लोकपाल, ऋषी आणि दानव — हे सर्व अनेक रूपांनी एकच देव आहे असे द्विज नारायणाला म्हणतात.

प्राजापत्या तनुर्या च तनुर्या चैव वैष्णवी। मन्वन्तरे च कल्पे च आवर्त्तन्ते पुनः पुनः ।। ५.

प्रजापतीचे रूप आणि विष्णूचे रूप, प्रत्येक मन्वंतरात आणि कल्पात, पुन्हा पुन्हा फिरतात.

तेजसा यशसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च । जायन्ते तत्समाश्चैव तानपीह निबोधत ।। ५.

तेज, कीर्ती, बुध्दी, ऐक्य आणि बळ यामुळे, ते त्यासारखेच जन्म घेतात; त्यांच्याविषयी येथे ऐका.

राजस्या ब्राह्मणोंऽशेन मरीचिः कश्यपोऽभवत्। तामस्यास्तस्य चांशेन कालात्मा रुद्र उच्यते । सात्त्विक्याः पुरुषांशेन यज्ञे विष्णुरभूत्तदा ।। ५.

राजस गुणातून ब्रह्माच्या अंशाने मरीची आणि कश्यप जन्मले; तामस गुणातून त्याच्या अंशाने काळरूप रुद्र झाला; सात्त्विक गुणातून पुरुषाच्या अंशाने यज्ञात विष्णू प्रकट झाला.

त्रिषु कालेषु तस्यैता ब्रह्मणस्तनवोंऽशजाः। कालो भूत्वा पुनश्चासौ रुद्रः संहरते प्रजाः ।। ५.

तीन काळात, ब्रह्माच्या या रूपांचा जन्म त्याच्या अंशातून होतो; पुन्हा काळरूप होऊन रुद्र जीवांचा संहार करतो.

सम्प्राप्ते चैव कल्पान्ते सप्तरश्मिर्द्दिवाकरः। भूत्वा संवर्त्तकादित्यो लोकांस्त्रीन् स तदादहत् ।। ५.

कल्पाचा अंत आला की, सात किरणांचा सूर्य संहारक आदित्य होतो आणि त्या वेळी तीनही लोक जाळतो.

विष्णुः प्रजानुगृह्णाति नामरुपविपर्यये । तस्यान्तस्यामवस्थायां तत्तदुत्पत्तिकारणम् ।। ५.

नाव आणि रूप बदलत असतानाही, विष्णू जीवांचे पालन करतो; त्या अंतिम अवस्थेत, प्रत्येक आपापल्या उत्पत्तीचे कारण असतो.

सत्त्वोद्रिक्ता तु या प्रोक्ता ब्रह्मणः पौरुषी तनुः। तस्यांशेन विजज्ञे स इह स्वायम्भुवेऽन्तरे। आकूत्यां मनसो देव उत्पन्नः प्रथमे विभुः ।. ५.

सत्त्वगुणाने परिपूर्ण अशी जी ब्रह्माची पौरुषी मूर्ती सांगितली आहे, तिच्या अंशातून तो येथे स्वयंभुव मन्वंतरात जन्मास आला. मनूच्या आकूती या कन्येतून, प्रथम देवता म्हणून तो महान देव प्रकट झाला.

ततः पुनः स वै देवो प्राप्ते स्वारोचिषेऽन्तरे। तुषितायां समुत्पन्नो ह्यतीतस्तुषितैः सह ।। ५.

नंतर, स्वारोचिष मन्वंतर येताच, तो देव तुषिता या स्त्रीत जन्मास आला आणि गत तुषित देवतांसह प्रकट झाला.