वायुपुराणम्

आदिपालेन गिरिणा समाक्रान्तं शिलोदरम्। तत्रास्ते गजरूपेण विघ्रेशो विग्ननाशनः। तं दृष्ट्वा मुच्यते विघ्नैः पितॄन् ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४६.

आदिपाळाने पर्वताचा गुहा व्यापलेला आहे; तिथे हत्तीच्या रूपात विघ्नेश, विघ्नांचा नाश करणारा आहे. त्याचे दर्शन घेतल्यावर विघ्न दूर होतात आणि पितरांना ब्रह्मपुरा नेता येते.

नितम्बे मुण्डपृष्ठस्य देवदारुवनं त्वभूत्। मुण्डपृष्ठारविन्द्राद्री दृष्ट्वा पापं विनाशयेत्। गयानाभौ सुषुम्नायां पिण्डदः स्वर्नयेत्पितॄन् ।। ४६.

मुण्डासारख्या डोंगराच्या खालच्या भागात देवदारांचं जंगल आहे. त्या मुण्डासारख्या डोंगरावर आणि इंद्रगिरीवर नजर टाकली, की पाप नष्ट होतं. गया क्षेत्राच्या नाभीमध्ये, सुषुम्ना नाडीत, जो पिंड दान करतो, तो आपल्या पितरांना स्वर्गात पोहोचवतो.

शिलाया वामपादे तु स्थापितः प्रेतपर्वतः। धर्मराजेन पापेभ्यो गिरिः प्रेतशिलाह्वयः ।। ४६.

शिळेच्या डाव्या पायावर धर्मराजाने पापींसाठी प्रेत पर्वत स्थापन केला आहे. त्या पर्वताला प्रेतशिळा असं नाव आहे.

पादेन दूरे निक्षिप्तः शिलायाः पादभारतः। गतः शिलायाः संसर्गात्प्रेतकूटः पवित्रताम् ।। ४६.

धर्मराजाने आपल्या पायाने शिळेचा भार दूर फेकला, पण त्या शिळेशी संपर्क आल्यामुळे प्रेतकूट शुद्ध झाला.

प्रेतकुण्डञ्च तत्रास्ते देवास्तत्र पदे स्थिताः। तत्र कुण्डादिकं कृत्वा प्रेतत्वान्मोचयेत्पितॄन् ।। ४६.

तेथे प्रेतकुंड आहे आणि त्या जागी देवताही स्थिर आहेत. त्या कुंडात विधी केल्याने, पितरांना प्रेतत्वातून मुक्त करता येतं.

पृथक्स्थिताश्च बहवो विघ्नकारिण एव ते। श्राद्धादिकारिणां नॄणां तीर्थे पितृविमुक्तये। प्रेता धानुष्करूपेण करग्रहणकारकाः ।। ४६.

तेथे अनेक विघ्न करणारे वेगळे उभे आहेत, जे श्राद्ध वगैरे करणाऱ्यांना अडथळा आणतात. प्रेत धनुष्याच्या रूपात येऊन, विधी करणाऱ्यांचे हात धरतात.

पादाङ्कितां मुण्डपृष्ठां महादेवनिवासिनीम्। तां दृष्ट्वा सर्वलोकश्च मुक्तः पापोपपातकैः ।। ४६.

मुण्डासारख्या डोंगरावर महादेवाचं निवासस्थान आहे आणि तिथे पावलाचं चिन्ह आहे. हे पाहिलं, की सर्व लोक पापाच्या संकटातून मुक्त होतात.

गयाशिरसि पुण्ये च सर्वपापैर्विवर्जिते। ग्रेतादिवर्जितं यस्मात्ततोऽतिपावनं वरम् ।। ४६.

गयाच्या पवित्र शिखरावर, जिथे सर्व पाप नाहीसे झाले आहेत आणि प्रेतादींचा स्पर्श नाही, तिथे ती जागा अतिशय शुद्ध आणि श्रेष्ठ आहे.

कीकटेषु गया पुण्या पुण्यं राजगृहं वनम्। च्यवनस्याश्रमं पुण्यं नदी पुण्या पुनःपुना ।। ४६.

कीकट प्रदेशात पुण्यवान गया आहे, राजगृहाचं पवित्र जंगल आहे, च्यवन ऋषींचं पुण्य आश्रम आहे, आणि नदीही पुन्हा पुन्हा पवित्र आहे.

वैकुण्ठो लोहदण्डश्च गृध्रकूटश्च शोणकः। अत्र श्राद्धादिना सर्वान्पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४६.

वैकुंठ, लोखंडाचा दंड, गृद्धकूट आणि शौनक—येथे श्राद्ध वगैरे विधी करून सर्व पितरांना ब्रह्मपुरात नेलं जातं.

क्रौञ्चरूपेण हि मुनिर्मुण्डपृष्ठे तपोऽकरोत्। तस्य पादाङ्कितो यस्मात्क्रौञ्चपादस्ततः स्मृतः ।। ४६.

कौंच पक्ष्याच्या रूपात एका ऋषीने मुण्डासारख्या डोंगरावर तप केला. त्याचं पाऊल तिथे उमटलं, म्हणून त्या जागेला कौंचपाद असं म्हणतात.

स्नातो जलाशये तत्र नयेत्स्वर्गं स्वकं कुलम्। बलिः काकशिलायाञ्च काकेभ्य ऋणमोक्षदः ।। ४६.

जो त्या जलाशयात स्नान करतो, तो आपल्या कुलाला स्वर्गात नेतो. बळीने काकशिळेवर कावळ्यांना ऋणमुक्ती दिली आहे.

मुण्डपृष्ठस्य सानौ हि लोमशो लोमहर्षणः। द्वावेतौ परमं तप्त्वा तपःसिद्धिं परां गतौ ।। ४६.

मुण्डासारख्या डोंगराच्या शिखरावर लोमश आणि लोमहर्षण या दोघांनी अत्युच्च तप करून तपाची सिद्धी मिळवली.

आहूतास्तु सरिच्छ्रेष्ठा लोमशेन महानदी। शरावती वेत्रवती चन्द्रभागा सरस्वती ।। ४६.

लोमश ऋषींनी बोलावल्यावर, श्रेष्ठ नद्या—शरावती, वेत्रवती, चंद्रभागा आणि सरस्वती—या सर्व महानद्या तेथे आल्या.

कावेरी सिन्धुरीरा च चन्दना च सरिद्वरा। वासिष्ठी सरयूर्गङ्गा यमुना गण्डकीन्दिरा ।। ४६.

कावेरी, सिंधुरी, चंदना या श्रेष्ठ नद्या, वसिष्ठी, सरयू, गंगा, यमुना, गंडकी आणि इंदिरा या देखील तेथे आल्या.

महावैतरणी नाम्ना निक्षरा च दिवौकसः । सावव्यलकनन्दा च ह्युदीची कन्काह्वया ।। ४६.

महावैतरणी नावाची नदी, निक्षरा ही देवांना प्रिय आहे; सवव्यलाकनंदा आणि उत्तरेला कंक नावाची नदी आहे.

कौशिकी ब्रह्मदा ज्येष्ठा सर्वस्याघविमोचिनी। कृष्णवल्वा चर्म्मवती द्वे नद्यौ मुक्तिदायिके ।। ४६.

कौशिकी, ब्रह्मदा, ज्येष्ठा—ही सर्व पाप दूर करणारी आहे; कृष्णवल्वा आणि चर्मवती या दोन नद्या मुक्ती देणाऱ्या आहेत.

आहूते सरितां श्रेष्ठे लोमह्रर्षेण साहसात् । तपसस्तु प्रभावेण नर्म्मदा मुनिपुङ्गव। तासु सर्वासु यः स्नात्वा पिण्डदः स्वर्नयेत्पितॄन् ।। ४६.

लोमहर्षणाच्या सामर्थ्याने आणि त्याच्या तपश्चर्येच्या प्रभावाने, नर्मदा ही महानदी प्रकट झाली. या सर्व नद्यांमध्ये जो स्नान करून पिंड दान करतो, तो आपल्या पितरांना स्वर्गात पोहोचवतो.

ब्रह्मयोनिं प्रविश्याथ निर्गच्छेद्यस्तु मानवः। परं ब्रह्म स यातीह विमुक्तो योनिसङ्कटात् ।। ४६.

जो मनुष्य ब्रह्मयोनीत प्रवेश करून नंतर बाहेर पडतो, तो येथेच परब्रह्म प्राप्त करतो आणि जन्ममरणाच्या संकटातून मुक्त होतो.

निक्षरायां पुष्करिण्यां स्नातः श्राद्धादिकं नरः। कुर्य्यात्क्रौञ्चपदे दिव्ये नियमाद्वासरत्रयम्। सर्वान्पितॄन्नयेत्स्वर्गं पञ्चपापिन एव च ।। ४६.

निक्षराय या तळ्यात स्नान करून, क्रौंच या पवित्र स्थळी तीन दिवस नियमाने श्राद्ध व इतर विधी केल्यास, तो मनुष्य आपल्या सर्व पितरांना — अगदी पाच पापी पितरांनाही — स्वर्गात नेतो.

जनार्दनो भस्मकूटे तस्य हस्ते तु पिण्डदः। आत्मनोऽप्यथवान्येषां सव्येनापि तिलैर्विना। जीवतां दधिसंमिश्रं सर्वे ते विष्णुलोकगाः ।। ४६.

भस्माच्या ढिगावर जनार्दन स्वतः हातात पिंड घेऊन उभा असतो; जिवंत असताना, स्वतःसाठी किंवा दुसऱ्यांसाठी, तिळांशिवाय जरी, दही मिसळून पिंड दिल्यास, सर्वजण विष्णुलोकात जातात.

यस्तु पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन। यदुद्दिश्य त्वया देयस्तस्मिन्पिण्डो मृते प्रभो ।। ४६.

हे जनार्दन, मी दिलेला हा पिंड तुझ्या हातात आहे; तू ज्या हेतूने पिंड द्यायचा ठरवतोस, तो पिंड मृत व्यक्तीसाठी द्यावा.

एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन। अन्तकाले गते मह्यं त्वया देयो गयाशिरे ।। ४६.

हे जनार्दन, मी दिलेला हा पिंड तुझ्या हातात आहे; माझ्या शेवटच्या काळी, तू हा पिंड गायाशिरावर माझ्यासाठी द्यावा.

जनार्दन नमस्तुभ्यं नमस्ते पितृमोक्षद। पितृपते नमस्तेऽस्तु नमस्ते पितृरूपिणे ।। ४६.

जनार्दन, तुला नमस्कार; पितरांना मुक्त करणाऱ्या तुला नमस्कार; पितरांचे अधिपती, तुला नमस्कार; पितरांच्या रूपात असणाऱ्या तुला नमस्कार.

गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः। तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयात् ।। ४६.

गयेमध्ये जनार्दन स्वतः पितरांच्या रूपात प्रकटतो; तेथे पुंडरीकाक्षाचे दर्शन घेतल्याने, मनुष्य ऋणांच्या तिन्ही बंधनांतून मुक्त होतो.

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष ऋणत्रयविमोचक। लक्ष्मीकान्त नमस्तेऽस्तु पितॄणां मोक्षदो भव ।। ४६.

पुंडरीकाक्ष, तिन्ही ऋणांतून मुक्त करणाऱ्या तुला नमस्कार; लक्ष्मीचे प्रिय, तुला नमस्कार; पितरांना मोक्ष दे, अशी प्रार्थना.

वामजानु सुसंपात्य नत्वा भीमो जनार्दनम्। श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वा भ्रातृभिर्ब्रह्मलोकभाक्। पितृभिः सह धर्मात्मा कुलानाञ्च शतेन च ।। ४६.

भीमाने डावं गुडघं टेकून जनार्दनाला वंदन केले, आणि भावांसह श्राद्ध व सपिंड विधी केला; धर्मात्मा भीम आपल्या पितरांसह आणि शेकडो कुलांसह ब्रह्मलोकात गेला.

शिलायां व्यक्तरूपेण व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः। लक्ष्मीशो विभुधैः सार्द्धं तस्माद्देवमयी शिला ।। ४६.

त्या शिळेवर लक्ष्मीचे स्वामी प्रकट स्वरूपात, प्रकट व अप्रकट अशा दोन्ही स्वरूपांनी, देवांसह स्थित आहेत; म्हणून ती शिळा दैवी आहे.

.नारद उवाच।। कथं व्यक्तस्वरूपेण स्थितश्चादिगदाधरः। कथं व्यक्तस्वरूपेण व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः ।। ४७.

नारद म्हणाले: आदिगदाधारी प्रकट स्वरूपात कसा उभा राहिला? प्रकट व अप्रकट अशा दोन्ही स्वरूपांनी तो कसा स्थिर झाला?