वायुपुराणम्

लोपामुद्रां तथा भार्य्यां पितॄणां परमां गतिम्। तत्रागस्त्येश्वरं दृष्ट्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ।। ४६.

त्याचप्रमाणे, लोपा मुद्रा ही पत्नी, जी पितरांना सर्वोच्च स्थान देते, आणि तिथे अगस्त्येश्वराचे दर्शन घेतल्यावर ब्रह्महत्या या पापातून मुक्ती मिळते.

अगस्त्यञ्च सभार्य्यञ्च पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत्। दण्डिनाथ तपस्तेपे सीताद्रेर्दक्षिणे गिरौ ।। ४६.

जो अगस्त्य आणि त्याची पत्नी, तसेच पितरांना ब्रह्मपुरा नेतो, त्याने पुण्य मिळवले; दंडीनाथाने सीताद्रीच्या दक्षिण पर्वतावर तप केला.

वटो वटेश्वरस्तत्र स्थितश्च प्रपितामहः। तदग्रे रुक्मिणीकुण्डं पश्चिमे कपिला नदी। कपिलेशो नदीतीरे ह्यमासोमसमागमे ।। ४६.

तिथे वडाचे झाड, वटेश्वर आणि प्रपितामह उभे आहेत; त्यासमोर रुक्मिणीचे कुंड आहे, पश्चिमेला कपिला नदी वाहते, आणि नदीच्या काठी कपिलेश्वर आहे, अमावास्या आणि पौर्णिमेच्या संयोगाला.

कपिलायां नरः स्नात्वा कपिलेशं समर्च्य च। कृते श्राद्धे पिण्डदाने पितरो मोक्षमाप्नुयुः ।। ४६.

जो कपिला नदीत स्नान करतो, कपिलेश्वराची पूजा करतो आणि तिथे श्राद्ध व पिंड अर्पण करतो, त्याचे पितर मुक्तीला पोहोचतात.

तत्राग्निधारा गिरिवरादागतोद्यन्तकादनु। तत्र सारस्वतं कुण्डं सरस्वत्या प्रकल्पितम् ।। ४६.

तिथे पर्वतावरून अग्निधारा वाहते; तिथे सरस्वतीने स्थापलेले सारस्वत कुंड आहे.

शुक्रस्तत्र सुतैः सार्द्धं षण्डामर्क्कादिभिः प्रभुः। तत्र तत्र मुनीन्द्राणां पदेषु मुनिसत्तम। श्राद्धपिण्डादिकृत्स्नातः पितॄंस्तारयते नरः ।। ४६.

तिथे शुक्र आपल्या मुलांसह आणि षंड, मरुत यांच्या प्रमुखांसह आहे; हे श्रेष्ठ मुनी, तिथे तिथे मुनींच्या स्थानावर स्नान करून, श्राद्ध व पिंड अर्पण करणारा आपल्या पितरांना तारतो.

शिलाया वामहस्तेऽपि गृद्रकूटो गिरिर्धृतः। गृध्ररूपेण संसिद्धास्तपस्तप्त्वा महर्षयः ।। ४६.

त्या शिलाच्या डाव्या बाजूला गृध्रकूट नावाचा पर्वत आहे; तिथे गृध्राच्या रूपात मोठ्या ऋषींनी तप करून सिद्धी मिळवली.

अतो गिरिर्गृध्रकूटस्तत्र गृध्रेश्वरः स्थितः। दृष्ट्वा गृध्रेश्वरं नत्वा यायाच्छम्भोः पदं नरः ।। ४६.

म्हणून तो पर्वत गृध्रकूट म्हणून ओळखला जातो, तिथे गृध्रेश्वर आहे; गृध्रेश्वराचे दर्शन घेऊन, नमस्कार करून, माणूस शंभूच्या लोकाला पोहोचतो.

तत्र गृध्रे गुहायाञ्च पिण्डदः शिवलोकभाक् । तत्र गृध्रे वटं नत्वा प्राप्तकामो दिवं व्रजेत् ।। ४६.

तिथे गृध्राच्या गुहेत पिंड अर्पण करणारा शिवलोक प्राप्त करतो; गृध्राच्या ठिकाणी वडाच्या झाडाला वंदन करून, इच्छित फल मिळवणारा स्वर्गात जातो.

ऋणमोक्षं पापमोक्षं शिवं दृष्ट्वा शिवं व्रजेत्। शूरक्षेत्रञ्च तत्रास्ते पिण्डदः स्वर्नयेत्पितॄन् ।। ४६.

शिवाचे दर्शन घेतल्यावर ऋण आणि पापातून मुक्ती मिळते आणि शिवलोक प्राप्त होते; तिथे शूरक्षेत्र आहे, जिथे पिंड अर्पण करणारा पितरांना स्वर्गात नेतो.

आदिपालेन गिरिणा समाक्रान्तं शिलोदरम्। तत्रास्ते गजरूपेण विघ्रेशो विग्ननाशनः। तं दृष्ट्वा मुच्यते विघ्नैः पितॄन् ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४६.

आदिपाळाने पर्वताचा गुहा व्यापलेला आहे; तिथे हत्तीच्या रूपात विघ्नेश, विघ्नांचा नाश करणारा आहे. त्याचे दर्शन घेतल्यावर विघ्न दूर होतात आणि पितरांना ब्रह्मपुरा नेता येते.

नितम्बे मुण्डपृष्ठस्य देवदारुवनं त्वभूत्। मुण्डपृष्ठारविन्द्राद्री दृष्ट्वा पापं विनाशयेत्। गयानाभौ सुषुम्नायां पिण्डदः स्वर्नयेत्पितॄन् ।। ४६.

मुण्डासारख्या डोंगराच्या खालच्या भागात देवदारांचं जंगल आहे. त्या मुण्डासारख्या डोंगरावर आणि इंद्रगिरीवर नजर टाकली, की पाप नष्ट होतं. गया क्षेत्राच्या नाभीमध्ये, सुषुम्ना नाडीत, जो पिंड दान करतो, तो आपल्या पितरांना स्वर्गात पोहोचवतो.

शिलाया वामपादे तु स्थापितः प्रेतपर्वतः। धर्मराजेन पापेभ्यो गिरिः प्रेतशिलाह्वयः ।। ४६.

शिळेच्या डाव्या पायावर धर्मराजाने पापींसाठी प्रेत पर्वत स्थापन केला आहे. त्या पर्वताला प्रेतशिळा असं नाव आहे.

पादेन दूरे निक्षिप्तः शिलायाः पादभारतः। गतः शिलायाः संसर्गात्प्रेतकूटः पवित्रताम् ।। ४६.

धर्मराजाने आपल्या पायाने शिळेचा भार दूर फेकला, पण त्या शिळेशी संपर्क आल्यामुळे प्रेतकूट शुद्ध झाला.

प्रेतकुण्डञ्च तत्रास्ते देवास्तत्र पदे स्थिताः। तत्र कुण्डादिकं कृत्वा प्रेतत्वान्मोचयेत्पितॄन् ।। ४६.

तेथे प्रेतकुंड आहे आणि त्या जागी देवताही स्थिर आहेत. त्या कुंडात विधी केल्याने, पितरांना प्रेतत्वातून मुक्त करता येतं.

पृथक्स्थिताश्च बहवो विघ्नकारिण एव ते। श्राद्धादिकारिणां नॄणां तीर्थे पितृविमुक्तये। प्रेता धानुष्करूपेण करग्रहणकारकाः ।। ४६.

तेथे अनेक विघ्न करणारे वेगळे उभे आहेत, जे श्राद्ध वगैरे करणाऱ्यांना अडथळा आणतात. प्रेत धनुष्याच्या रूपात येऊन, विधी करणाऱ्यांचे हात धरतात.

पादाङ्कितां मुण्डपृष्ठां महादेवनिवासिनीम्। तां दृष्ट्वा सर्वलोकश्च मुक्तः पापोपपातकैः ।। ४६.

मुण्डासारख्या डोंगरावर महादेवाचं निवासस्थान आहे आणि तिथे पावलाचं चिन्ह आहे. हे पाहिलं, की सर्व लोक पापाच्या संकटातून मुक्त होतात.

गयाशिरसि पुण्ये च सर्वपापैर्विवर्जिते। ग्रेतादिवर्जितं यस्मात्ततोऽतिपावनं वरम् ।। ४६.

गयाच्या पवित्र शिखरावर, जिथे सर्व पाप नाहीसे झाले आहेत आणि प्रेतादींचा स्पर्श नाही, तिथे ती जागा अतिशय शुद्ध आणि श्रेष्ठ आहे.

कीकटेषु गया पुण्या पुण्यं राजगृहं वनम्। च्यवनस्याश्रमं पुण्यं नदी पुण्या पुनःपुना ।। ४६.

कीकट प्रदेशात पुण्यवान गया आहे, राजगृहाचं पवित्र जंगल आहे, च्यवन ऋषींचं पुण्य आश्रम आहे, आणि नदीही पुन्हा पुन्हा पवित्र आहे.

वैकुण्ठो लोहदण्डश्च गृध्रकूटश्च शोणकः। अत्र श्राद्धादिना सर्वान्पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४६.

वैकुंठ, लोखंडाचा दंड, गृद्धकूट आणि शौनक—येथे श्राद्ध वगैरे विधी करून सर्व पितरांना ब्रह्मपुरात नेलं जातं.

क्रौञ्चरूपेण हि मुनिर्मुण्डपृष्ठे तपोऽकरोत्। तस्य पादाङ्कितो यस्मात्क्रौञ्चपादस्ततः स्मृतः ।। ४६.

कौंच पक्ष्याच्या रूपात एका ऋषीने मुण्डासारख्या डोंगरावर तप केला. त्याचं पाऊल तिथे उमटलं, म्हणून त्या जागेला कौंचपाद असं म्हणतात.

स्नातो जलाशये तत्र नयेत्स्वर्गं स्वकं कुलम्। बलिः काकशिलायाञ्च काकेभ्य ऋणमोक्षदः ।। ४६.

जो त्या जलाशयात स्नान करतो, तो आपल्या कुलाला स्वर्गात नेतो. बळीने काकशिळेवर कावळ्यांना ऋणमुक्ती दिली आहे.

मुण्डपृष्ठस्य सानौ हि लोमशो लोमहर्षणः। द्वावेतौ परमं तप्त्वा तपःसिद्धिं परां गतौ ।। ४६.

मुण्डासारख्या डोंगराच्या शिखरावर लोमश आणि लोमहर्षण या दोघांनी अत्युच्च तप करून तपाची सिद्धी मिळवली.

आहूतास्तु सरिच्छ्रेष्ठा लोमशेन महानदी। शरावती वेत्रवती चन्द्रभागा सरस्वती ।। ४६.

लोमश ऋषींनी बोलावल्यावर, श्रेष्ठ नद्या—शरावती, वेत्रवती, चंद्रभागा आणि सरस्वती—या सर्व महानद्या तेथे आल्या.

कावेरी सिन्धुरीरा च चन्दना च सरिद्वरा। वासिष्ठी सरयूर्गङ्गा यमुना गण्डकीन्दिरा ।। ४६.

कावेरी, सिंधुरी, चंदना या श्रेष्ठ नद्या, वसिष्ठी, सरयू, गंगा, यमुना, गंडकी आणि इंदिरा या देखील तेथे आल्या.

महावैतरणी नाम्ना निक्षरा च दिवौकसः । सावव्यलकनन्दा च ह्युदीची कन्काह्वया ।। ४६.

महावैतरणी नावाची नदी, निक्षरा ही देवांना प्रिय आहे; सवव्यलाकनंदा आणि उत्तरेला कंक नावाची नदी आहे.

कौशिकी ब्रह्मदा ज्येष्ठा सर्वस्याघविमोचिनी। कृष्णवल्वा चर्म्मवती द्वे नद्यौ मुक्तिदायिके ।। ४६.

कौशिकी, ब्रह्मदा, ज्येष्ठा—ही सर्व पाप दूर करणारी आहे; कृष्णवल्वा आणि चर्मवती या दोन नद्या मुक्ती देणाऱ्या आहेत.

आहूते सरितां श्रेष्ठे लोमह्रर्षेण साहसात् । तपसस्तु प्रभावेण नर्म्मदा मुनिपुङ्गव। तासु सर्वासु यः स्नात्वा पिण्डदः स्वर्नयेत्पितॄन् ।। ४६.

लोमहर्षणाच्या सामर्थ्याने आणि त्याच्या तपश्चर्येच्या प्रभावाने, नर्मदा ही महानदी प्रकट झाली. या सर्व नद्यांमध्ये जो स्नान करून पिंड दान करतो, तो आपल्या पितरांना स्वर्गात पोहोचवतो.

ब्रह्मयोनिं प्रविश्याथ निर्गच्छेद्यस्तु मानवः। परं ब्रह्म स यातीह विमुक्तो योनिसङ्कटात् ।। ४६.

जो मनुष्य ब्रह्मयोनीत प्रवेश करून नंतर बाहेर पडतो, तो येथेच परब्रह्म प्राप्त करतो आणि जन्ममरणाच्या संकटातून मुक्त होतो.