वायुपुराणम्

तत्रागस्त्यस्य हि वरं कुण्डं त्रैलोक्यदुर्लभम्। यत्र मुन्यष्टकं सिद्धं तपस्तप्त्वा शिवं गतम्। कुण्डे मुन्यष्टकं नत्वा पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४६.

तिथे अगस्त्याचे वरदान असलेले, त्रैलोक्यात दुर्मिळ असे कुंड आहे; जिथे आठ ऋषींनी तप करून शिवत्व प्राप्त केले; त्या कुंडात आठ ऋषींना वंदन करून पितरांना ब्रह्मपुरात नेले जाते.

अगस्त्येनाथ देवर्षे ह्युदयाद्रेर्महात्मना। शिलाया वामहस्तेऽपि स्थापितो गिरिराट् शुभः। वादित्राद्यैर्दिव्यगीतैराढ्यो वादित्रको गिरिः ।। ४६.

मग, हे देवर्षे, महात्मा अगस्त्याने उदयाद्रीच्या शिळेच्या डाव्या हातावरसुद्धा शुभ पर्वतराज स्थापला; तिथे दिव्य वाद्य आणि गाण्यांनी गूंजणारा वाद्यांचा डोंगर आहे.

तत्र विद्याधरो नाम गन्धर्वाप्सरसाङ्गणैः। समेतोऽद्यापि कीतानि दिव्यानि सह गीयते ।। ४६.

तिथे एक विद्याधर, गंधर्व आणि अप्सरांच्या समूहांसह, आजही एकत्र येऊन दिव्य गीते गातो.

मोहनश्च सुनीथश्च शैलूजो मोहनोत्तमः। पर्वतो नारदध्यानी सङ्गीती पुष्पदन्तकः। हाहा हूहूप्रभृतयो गीतदानं प्रजक्रिरे ।। ४६.

मोहन, सुनाथ, शैलूज, श्रेष्ठ मोहन, पर्वत, नारदध्यानि, संगीती, पुष्पदंतक, हाहा, हूहू आणि इतरांनी गाण्यांची भेट अर्पण केली.

तथा चित्ररथो नाम सर्वगन्धर्वसंवृतः। गायति मधुराण्येव गीतान्यद्रौ महोत्सवम् ।। ४६.

त्याचप्रमाणे चित्ररथ नावाचा, सर्व गंधर्वांनी वेढलेला, त्या पर्वतावर मोठ्या उत्सवात गोड गाणी गात होता.

अतः स पर्वतो देवैः सेव्यतेऽद्यापि नित्यशः। धर्मजास्तत्र देवेशो हरो भस्माङ्गरागवान् ।। ४६.

म्हणून तो पर्वत आजही देवांनी नेहमी पूजला जातो; तिथे धर्मापासून जन्मलेला, अंगावर भस्म लावलेला देवांचा स्वामी हर राहतो.

पार्वत्या सहितो रुद्रः पर्वते गीतनादिते। मोदते पूजितोद्येयः पितॄणां परमां गतिम् ।। ४६.

पर्वतावर गाण्याच्या नादात, पार्वतीसह रुद्र आनंद घेतो, पूजिला जातो आणि पितरांना सर्वोच्च स्थान देतो.

गयायां परमात्मा हि गोपतिर्वा गदाधरः। हीयते वैष्णवी माया तथा रुद्रार्च्चया मुने ।। ४६.

गयेत, परमात्मा, गवळ्यांचा स्वामी किंवा गदाधर म्हणून, तेथे आहे; तेथे वैष्णव माया आणि रुद्राची पूजा दूर होते, हे मुनी.

शिलाया दक्षिणे हस्ते भस्मकूटो गिरिर्धृतः। धर्म्मराजेन तत्रास्ते ह्यगस्त्यः सह भार्य्यया ।। ४६.

त्या शिलाच्या दक्षिण बाजूला भस्मकूट नावाचा पर्वत धरलेला आहे; तिथे धर्मराज, अगस्त्य आणि त्यांची पत्नी राहतात.

अगस्त्यस्य पदे स्नातः पिण्डदो ब्रह्मलोकगः। ब्रह्मणस्तु वरं लेभे माहात्म्यं भुवि दुर्लभम् ।। ४६.

अगस्त्याच्या पायरीवर स्नान करून, पिंड अर्पण करणारा ब्रह्मलोकाला पोहोचतो; त्याला ब्रह्मदेवाकडून दुर्मिळ वर आणि मोठेपणा मिळतो.

लोपामुद्रां तथा भार्य्यां पितॄणां परमां गतिम्। तत्रागस्त्येश्वरं दृष्ट्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ।। ४६.

त्याचप्रमाणे, लोपा मुद्रा ही पत्नी, जी पितरांना सर्वोच्च स्थान देते, आणि तिथे अगस्त्येश्वराचे दर्शन घेतल्यावर ब्रह्महत्या या पापातून मुक्ती मिळते.

अगस्त्यञ्च सभार्य्यञ्च पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत्। दण्डिनाथ तपस्तेपे सीताद्रेर्दक्षिणे गिरौ ।। ४६.

जो अगस्त्य आणि त्याची पत्नी, तसेच पितरांना ब्रह्मपुरा नेतो, त्याने पुण्य मिळवले; दंडीनाथाने सीताद्रीच्या दक्षिण पर्वतावर तप केला.

वटो वटेश्वरस्तत्र स्थितश्च प्रपितामहः। तदग्रे रुक्मिणीकुण्डं पश्चिमे कपिला नदी। कपिलेशो नदीतीरे ह्यमासोमसमागमे ।। ४६.

तिथे वडाचे झाड, वटेश्वर आणि प्रपितामह उभे आहेत; त्यासमोर रुक्मिणीचे कुंड आहे, पश्चिमेला कपिला नदी वाहते, आणि नदीच्या काठी कपिलेश्वर आहे, अमावास्या आणि पौर्णिमेच्या संयोगाला.

कपिलायां नरः स्नात्वा कपिलेशं समर्च्य च। कृते श्राद्धे पिण्डदाने पितरो मोक्षमाप्नुयुः ।। ४६.

जो कपिला नदीत स्नान करतो, कपिलेश्वराची पूजा करतो आणि तिथे श्राद्ध व पिंड अर्पण करतो, त्याचे पितर मुक्तीला पोहोचतात.

तत्राग्निधारा गिरिवरादागतोद्यन्तकादनु। तत्र सारस्वतं कुण्डं सरस्वत्या प्रकल्पितम् ।। ४६.

तिथे पर्वतावरून अग्निधारा वाहते; तिथे सरस्वतीने स्थापलेले सारस्वत कुंड आहे.

शुक्रस्तत्र सुतैः सार्द्धं षण्डामर्क्कादिभिः प्रभुः। तत्र तत्र मुनीन्द्राणां पदेषु मुनिसत्तम। श्राद्धपिण्डादिकृत्स्नातः पितॄंस्तारयते नरः ।। ४६.

तिथे शुक्र आपल्या मुलांसह आणि षंड, मरुत यांच्या प्रमुखांसह आहे; हे श्रेष्ठ मुनी, तिथे तिथे मुनींच्या स्थानावर स्नान करून, श्राद्ध व पिंड अर्पण करणारा आपल्या पितरांना तारतो.

शिलाया वामहस्तेऽपि गृद्रकूटो गिरिर्धृतः। गृध्ररूपेण संसिद्धास्तपस्तप्त्वा महर्षयः ।। ४६.

त्या शिलाच्या डाव्या बाजूला गृध्रकूट नावाचा पर्वत आहे; तिथे गृध्राच्या रूपात मोठ्या ऋषींनी तप करून सिद्धी मिळवली.

अतो गिरिर्गृध्रकूटस्तत्र गृध्रेश्वरः स्थितः। दृष्ट्वा गृध्रेश्वरं नत्वा यायाच्छम्भोः पदं नरः ।। ४६.

म्हणून तो पर्वत गृध्रकूट म्हणून ओळखला जातो, तिथे गृध्रेश्वर आहे; गृध्रेश्वराचे दर्शन घेऊन, नमस्कार करून, माणूस शंभूच्या लोकाला पोहोचतो.

तत्र गृध्रे गुहायाञ्च पिण्डदः शिवलोकभाक् । तत्र गृध्रे वटं नत्वा प्राप्तकामो दिवं व्रजेत् ।। ४६.

तिथे गृध्राच्या गुहेत पिंड अर्पण करणारा शिवलोक प्राप्त करतो; गृध्राच्या ठिकाणी वडाच्या झाडाला वंदन करून, इच्छित फल मिळवणारा स्वर्गात जातो.

ऋणमोक्षं पापमोक्षं शिवं दृष्ट्वा शिवं व्रजेत्। शूरक्षेत्रञ्च तत्रास्ते पिण्डदः स्वर्नयेत्पितॄन् ।। ४६.

शिवाचे दर्शन घेतल्यावर ऋण आणि पापातून मुक्ती मिळते आणि शिवलोक प्राप्त होते; तिथे शूरक्षेत्र आहे, जिथे पिंड अर्पण करणारा पितरांना स्वर्गात नेतो.

आदिपालेन गिरिणा समाक्रान्तं शिलोदरम्। तत्रास्ते गजरूपेण विघ्रेशो विग्ननाशनः। तं दृष्ट्वा मुच्यते विघ्नैः पितॄन् ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४६.

आदिपाळाने पर्वताचा गुहा व्यापलेला आहे; तिथे हत्तीच्या रूपात विघ्नेश, विघ्नांचा नाश करणारा आहे. त्याचे दर्शन घेतल्यावर विघ्न दूर होतात आणि पितरांना ब्रह्मपुरा नेता येते.

नितम्बे मुण्डपृष्ठस्य देवदारुवनं त्वभूत्। मुण्डपृष्ठारविन्द्राद्री दृष्ट्वा पापं विनाशयेत्। गयानाभौ सुषुम्नायां पिण्डदः स्वर्नयेत्पितॄन् ।। ४६.

मुण्डासारख्या डोंगराच्या खालच्या भागात देवदारांचं जंगल आहे. त्या मुण्डासारख्या डोंगरावर आणि इंद्रगिरीवर नजर टाकली, की पाप नष्ट होतं. गया क्षेत्राच्या नाभीमध्ये, सुषुम्ना नाडीत, जो पिंड दान करतो, तो आपल्या पितरांना स्वर्गात पोहोचवतो.

शिलाया वामपादे तु स्थापितः प्रेतपर्वतः। धर्मराजेन पापेभ्यो गिरिः प्रेतशिलाह्वयः ।। ४६.

शिळेच्या डाव्या पायावर धर्मराजाने पापींसाठी प्रेत पर्वत स्थापन केला आहे. त्या पर्वताला प्रेतशिळा असं नाव आहे.

पादेन दूरे निक्षिप्तः शिलायाः पादभारतः। गतः शिलायाः संसर्गात्प्रेतकूटः पवित्रताम् ।। ४६.

धर्मराजाने आपल्या पायाने शिळेचा भार दूर फेकला, पण त्या शिळेशी संपर्क आल्यामुळे प्रेतकूट शुद्ध झाला.

प्रेतकुण्डञ्च तत्रास्ते देवास्तत्र पदे स्थिताः। तत्र कुण्डादिकं कृत्वा प्रेतत्वान्मोचयेत्पितॄन् ।। ४६.

तेथे प्रेतकुंड आहे आणि त्या जागी देवताही स्थिर आहेत. त्या कुंडात विधी केल्याने, पितरांना प्रेतत्वातून मुक्त करता येतं.

पृथक्स्थिताश्च बहवो विघ्नकारिण एव ते। श्राद्धादिकारिणां नॄणां तीर्थे पितृविमुक्तये। प्रेता धानुष्करूपेण करग्रहणकारकाः ।। ४६.

तेथे अनेक विघ्न करणारे वेगळे उभे आहेत, जे श्राद्ध वगैरे करणाऱ्यांना अडथळा आणतात. प्रेत धनुष्याच्या रूपात येऊन, विधी करणाऱ्यांचे हात धरतात.

पादाङ्कितां मुण्डपृष्ठां महादेवनिवासिनीम्। तां दृष्ट्वा सर्वलोकश्च मुक्तः पापोपपातकैः ।। ४६.

मुण्डासारख्या डोंगरावर महादेवाचं निवासस्थान आहे आणि तिथे पावलाचं चिन्ह आहे. हे पाहिलं, की सर्व लोक पापाच्या संकटातून मुक्त होतात.

गयाशिरसि पुण्ये च सर्वपापैर्विवर्जिते। ग्रेतादिवर्जितं यस्मात्ततोऽतिपावनं वरम् ।। ४६.

गयाच्या पवित्र शिखरावर, जिथे सर्व पाप नाहीसे झाले आहेत आणि प्रेतादींचा स्पर्श नाही, तिथे ती जागा अतिशय शुद्ध आणि श्रेष्ठ आहे.

कीकटेषु गया पुण्या पुण्यं राजगृहं वनम्। च्यवनस्याश्रमं पुण्यं नदी पुण्या पुनःपुना ।। ४६.

कीकट प्रदेशात पुण्यवान गया आहे, राजगृहाचं पवित्र जंगल आहे, च्यवन ऋषींचं पुण्य आश्रम आहे, आणि नदीही पुन्हा पुन्हा पवित्र आहे.