वायुपुराणम्

गयायां चाक्षयं श्राद्धं जपहोमतपांसि च। सर्वमानन्त्यमाहुर्वै यद्दत्तं भरताश्रमे ।। ४६.

गयेत जसे श्राद्ध, जप, होम आणि तपश्चर्या अमर्याद असतात, तसेच भरताच्या आश्रमात दिलेले सर्व काही अनंत मानले जाते.

चतुर्युगस्वरूपेण चतस्रो रविमूर्त्तयः । दृष्टाः स्पृष्टाः पूजितास्ताः पितॄणां मुक्तिदायकाः ।। ४६.

चार युगांच्या रूपात सूर्याच्या चार मूर्ती तिथे पाहिल्या, स्पर्श केल्या आणि पूजल्या जातात; त्या पितरांना मुक्ती देतात.

मुक्तिर्वांमन इत्येव तारकाख्यो विधिः परः। संसारार्णवतप्तानां नावावेतौ सुरेश्वरौ। तारकं ब्रह्म विश्वेषां मृतानां जीवतामिदम् ।। ४६.

मुक्ती ही मन आणि वाणीनेच मिळते—हीच तारक नावाची श्रेष्ठ पद्धत आहे; संसाराच्या समुद्रात होरपळणाऱ्यांसाठी हे दोन देव म्हणजे नौका आहेत; हे तारक ब्रह्म सर्व मृत आणि जिवंत जीवांसाठी आहे.

त्रिविक्रमञ्च ब्रह्माणं यः पश्येत्पुरुषोत्तमम्। पितृभिः सह धर्मात्मा स याति परमां गतिम् ।। ४६.

जो कोणी त्रिविक्रम, ब्रह्मा आणि परम पुरुषाचे दर्शन घेतो, तो धर्मात्मा आपल्या पितरांसह परम गतीला पोहोचतो.

शिलाया वामपादेऽपि तथाभ्युद्यन्तको गिरिः । स्थापितः पिण्डदस्तत्र पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४६.

शिळेच्या डाव्या पायावरसुद्धा, उगवणारा डोंगर अशा प्रकारे स्थापित आहे; तिथे पिंडदान करून पितरांना ब्रह्मपुरात नेले जाते.

नैमिषारण्यपार्श्वे तु ईचे ब्रह्मा सुरैः सह। मुख्यसंज्ञं हि तत्तीर्थं देवास्तत्र पदे स्थिताः ।। ४६.

नैमिषारण्याच्या कडेला ब्रह्मा आणि देवांनी सांगितले: 'हेच मुख्य तीर्थ आहे,' कारण तिथे देव त्या पावलावर उभे आहेत.

त्रिषु तेषु पदेष्वेव तीर्थेषु मुनिसत्तम। यत्किञ्चिदशुभं कर्म तत्प्रणश्यति नारद ।। ४६.

त्या तीन पवित्र ठिकाणी, हे श्रेष्ठ ऋषी, कोणतेही अशुभ कर्म असले तरी, हे नारद, ते नष्ट होते.

तन्नैमिषवनं पुण्यं सेवितं पुण्यपूरुषैः। तत्र व्यासः शुकः पैलः कण्वो वेधाः शिवो हरिः ।। ४६.

ते पुण्य नैमिषवन, पुण्यवान पुरुषांनी सेविलेले आहे; तिथे व्यास, शुक, पैल, कण्व, वेधस, शिव आणि हरि वास करतात.

तेषां दर्शनमात्रेण मुच्यते पातकैर्नरः। वामहस्ते शिलायास्तु तथा चोद्यन्तको गिरिः ।। ४६.

फक्त त्यांचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य पापांपासून मुक्त होतो; शिळेच्या डाव्या हातावरसुद्धा उगवणारा डोंगर आहे.

स पर्वतः समानीतो ह्यगस्त्येन महात्मना। तत्र ब्रह्मा हरश्चैव तपश्चोग्रञ्च चक्रतुः ।। ४६.

तो पर्वत महात्मा अगस्त्याने आणला; तिथे ब्रह्मा आणि हराने कठोर तपस्या केली.

तत्रागस्त्यस्य हि वरं कुण्डं त्रैलोक्यदुर्लभम्। यत्र मुन्यष्टकं सिद्धं तपस्तप्त्वा शिवं गतम्। कुण्डे मुन्यष्टकं नत्वा पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४६.

तिथे अगस्त्याचे वरदान असलेले, त्रैलोक्यात दुर्मिळ असे कुंड आहे; जिथे आठ ऋषींनी तप करून शिवत्व प्राप्त केले; त्या कुंडात आठ ऋषींना वंदन करून पितरांना ब्रह्मपुरात नेले जाते.

अगस्त्येनाथ देवर्षे ह्युदयाद्रेर्महात्मना। शिलाया वामहस्तेऽपि स्थापितो गिरिराट् शुभः। वादित्राद्यैर्दिव्यगीतैराढ्यो वादित्रको गिरिः ।। ४६.

मग, हे देवर्षे, महात्मा अगस्त्याने उदयाद्रीच्या शिळेच्या डाव्या हातावरसुद्धा शुभ पर्वतराज स्थापला; तिथे दिव्य वाद्य आणि गाण्यांनी गूंजणारा वाद्यांचा डोंगर आहे.

तत्र विद्याधरो नाम गन्धर्वाप्सरसाङ्गणैः। समेतोऽद्यापि कीतानि दिव्यानि सह गीयते ।। ४६.

तिथे एक विद्याधर, गंधर्व आणि अप्सरांच्या समूहांसह, आजही एकत्र येऊन दिव्य गीते गातो.

मोहनश्च सुनीथश्च शैलूजो मोहनोत्तमः। पर्वतो नारदध्यानी सङ्गीती पुष्पदन्तकः। हाहा हूहूप्रभृतयो गीतदानं प्रजक्रिरे ।। ४६.

मोहन, सुनाथ, शैलूज, श्रेष्ठ मोहन, पर्वत, नारदध्यानि, संगीती, पुष्पदंतक, हाहा, हूहू आणि इतरांनी गाण्यांची भेट अर्पण केली.

तथा चित्ररथो नाम सर्वगन्धर्वसंवृतः। गायति मधुराण्येव गीतान्यद्रौ महोत्सवम् ।। ४६.

त्याचप्रमाणे चित्ररथ नावाचा, सर्व गंधर्वांनी वेढलेला, त्या पर्वतावर मोठ्या उत्सवात गोड गाणी गात होता.

अतः स पर्वतो देवैः सेव्यतेऽद्यापि नित्यशः। धर्मजास्तत्र देवेशो हरो भस्माङ्गरागवान् ।। ४६.

म्हणून तो पर्वत आजही देवांनी नेहमी पूजला जातो; तिथे धर्मापासून जन्मलेला, अंगावर भस्म लावलेला देवांचा स्वामी हर राहतो.

पार्वत्या सहितो रुद्रः पर्वते गीतनादिते। मोदते पूजितोद्येयः पितॄणां परमां गतिम् ।। ४६.

पर्वतावर गाण्याच्या नादात, पार्वतीसह रुद्र आनंद घेतो, पूजिला जातो आणि पितरांना सर्वोच्च स्थान देतो.

गयायां परमात्मा हि गोपतिर्वा गदाधरः। हीयते वैष्णवी माया तथा रुद्रार्च्चया मुने ।। ४६.

गयेत, परमात्मा, गवळ्यांचा स्वामी किंवा गदाधर म्हणून, तेथे आहे; तेथे वैष्णव माया आणि रुद्राची पूजा दूर होते, हे मुनी.

शिलाया दक्षिणे हस्ते भस्मकूटो गिरिर्धृतः। धर्म्मराजेन तत्रास्ते ह्यगस्त्यः सह भार्य्यया ।। ४६.

त्या शिलाच्या दक्षिण बाजूला भस्मकूट नावाचा पर्वत धरलेला आहे; तिथे धर्मराज, अगस्त्य आणि त्यांची पत्नी राहतात.

अगस्त्यस्य पदे स्नातः पिण्डदो ब्रह्मलोकगः। ब्रह्मणस्तु वरं लेभे माहात्म्यं भुवि दुर्लभम् ।। ४६.

अगस्त्याच्या पायरीवर स्नान करून, पिंड अर्पण करणारा ब्रह्मलोकाला पोहोचतो; त्याला ब्रह्मदेवाकडून दुर्मिळ वर आणि मोठेपणा मिळतो.

लोपामुद्रां तथा भार्य्यां पितॄणां परमां गतिम्। तत्रागस्त्येश्वरं दृष्ट्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ।। ४६.

त्याचप्रमाणे, लोपा मुद्रा ही पत्नी, जी पितरांना सर्वोच्च स्थान देते, आणि तिथे अगस्त्येश्वराचे दर्शन घेतल्यावर ब्रह्महत्या या पापातून मुक्ती मिळते.

अगस्त्यञ्च सभार्य्यञ्च पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत्। दण्डिनाथ तपस्तेपे सीताद्रेर्दक्षिणे गिरौ ।। ४६.

जो अगस्त्य आणि त्याची पत्नी, तसेच पितरांना ब्रह्मपुरा नेतो, त्याने पुण्य मिळवले; दंडीनाथाने सीताद्रीच्या दक्षिण पर्वतावर तप केला.

वटो वटेश्वरस्तत्र स्थितश्च प्रपितामहः। तदग्रे रुक्मिणीकुण्डं पश्चिमे कपिला नदी। कपिलेशो नदीतीरे ह्यमासोमसमागमे ।। ४६.

तिथे वडाचे झाड, वटेश्वर आणि प्रपितामह उभे आहेत; त्यासमोर रुक्मिणीचे कुंड आहे, पश्चिमेला कपिला नदी वाहते, आणि नदीच्या काठी कपिलेश्वर आहे, अमावास्या आणि पौर्णिमेच्या संयोगाला.

कपिलायां नरः स्नात्वा कपिलेशं समर्च्य च। कृते श्राद्धे पिण्डदाने पितरो मोक्षमाप्नुयुः ।। ४६.

जो कपिला नदीत स्नान करतो, कपिलेश्वराची पूजा करतो आणि तिथे श्राद्ध व पिंड अर्पण करतो, त्याचे पितर मुक्तीला पोहोचतात.

तत्राग्निधारा गिरिवरादागतोद्यन्तकादनु। तत्र सारस्वतं कुण्डं सरस्वत्या प्रकल्पितम् ।। ४६.

तिथे पर्वतावरून अग्निधारा वाहते; तिथे सरस्वतीने स्थापलेले सारस्वत कुंड आहे.

शुक्रस्तत्र सुतैः सार्द्धं षण्डामर्क्कादिभिः प्रभुः। तत्र तत्र मुनीन्द्राणां पदेषु मुनिसत्तम। श्राद्धपिण्डादिकृत्स्नातः पितॄंस्तारयते नरः ।। ४६.

तिथे शुक्र आपल्या मुलांसह आणि षंड, मरुत यांच्या प्रमुखांसह आहे; हे श्रेष्ठ मुनी, तिथे तिथे मुनींच्या स्थानावर स्नान करून, श्राद्ध व पिंड अर्पण करणारा आपल्या पितरांना तारतो.

शिलाया वामहस्तेऽपि गृद्रकूटो गिरिर्धृतः। गृध्ररूपेण संसिद्धास्तपस्तप्त्वा महर्षयः ।। ४६.

त्या शिलाच्या डाव्या बाजूला गृध्रकूट नावाचा पर्वत आहे; तिथे गृध्राच्या रूपात मोठ्या ऋषींनी तप करून सिद्धी मिळवली.

अतो गिरिर्गृध्रकूटस्तत्र गृध्रेश्वरः स्थितः। दृष्ट्वा गृध्रेश्वरं नत्वा यायाच्छम्भोः पदं नरः ।। ४६.

म्हणून तो पर्वत गृध्रकूट म्हणून ओळखला जातो, तिथे गृध्रेश्वर आहे; गृध्रेश्वराचे दर्शन घेऊन, नमस्कार करून, माणूस शंभूच्या लोकाला पोहोचतो.

तत्र गृध्रे गुहायाञ्च पिण्डदः शिवलोकभाक् । तत्र गृध्रे वटं नत्वा प्राप्तकामो दिवं व्रजेत् ।। ४६.

तिथे गृध्राच्या गुहेत पिंड अर्पण करणारा शिवलोक प्राप्त करतो; गृध्राच्या ठिकाणी वडाच्या झाडाला वंदन करून, इच्छित फल मिळवणारा स्वर्गात जातो.