वायुपुराणम्

शिलाया जघनं भूयः समाक्रान्तं नगेन तु। धर्मराजेन संप्रोक्तो न गच्छेति नगः स्मृतः ।। ४६.

त्या शिळेचा खालचा भाग पुन्हा डोंगराने झाकला गेला; धर्मराजाने सांगितले की हा डोंगर जाऊ नये, म्हणून तो डोंगर वर्ज्य मानला जातो.

यमराजधर्मराजौ निश्चलार्थं व्यवस्थितौ। ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि पितॄणां मुक्ति हेतवे ।। ४६.

यम आणि धर्मराज, दोघेही आपापल्या स्थानावर ठाम आहेत; त्यांना मी पितरांच्या मुक्तीसाठी पिंड अर्पण करतो.

द्वौ श्वानौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ। ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि स्यातामेतावहिंसकौ ।। ४६.

वैवस्वताच्या वंशातील दोन कुत्रे, एक काळा आणि एक चितकबरा, त्यांना मी पिंड अर्पण करतो; ते हिंसक होऊ नयेत.

ऐन्द्रवारुण वायन्ययाम्यनैऋत्यसंस्थिताः। वायसाः प्रतिगृह्णन्तु भूयो पिण्डं मया स्थितम् ।। ४६.

इंद्र, वरुण, वायू, यम आणि नैऋत्य या दिशांमध्ये असलेले कावळे, मी ठेवलेला पिंड पुन्हा स्वीकारो.

यमोऽसि यमदूतोऽसि वायसोऽसि महाबल। सप्तजन्मकृतं पापं बलिं भुक्त्वा विनाशय ।। ४६.

तू यम आहेस, यमदूत आहेस, तू महाबलवान कावळा आहेस; हे पिंड खाऊन, सात जन्मांची पापे नष्ट कर.

रामे वनं गते शैलमागत्य भरतेन हि। पितुः पिण्डादिकं कृत्वा रामेशः स्थापितोऽत्र वै ।। ४६.

राम वनात गेल्यावर भरताने डोंगरावर येऊन वडिलांचे पिंडदान वगैरे विधी केले आणि तिथे रामाची मूर्ती स्थापली.

स्नात्वा नत्वा च रामेशं रामसीता समन्वितम्। तत्र श्राद्धं सपिण्डञ्च कृत्वा विष्णुपुरं व्रजेत्। पितृभिः सह धर्मात्मा कुलानाञ्च शतैःसह ।। ४६.

स्नान करून, राम आणि सीतेसह रामेशास वंदन करून, तिथे श्राद्ध आणि पिंडदान केल्यावर, तो धर्मात्मा पितरांसह आणि आपल्या कुळातील शेकडो लोकांसह विष्णुपुराकडे जातो.

रामं सीतां लक्ष्मणञ्च मुनीन्स्थापितवान्प्रभुः। भरतस्याश्रमे पुण्ये नित्यं पुण्यतमैर्वृतम्। मतङ्गस्य पदं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः ।। ४६.

प्रभूने राम, सीता, लक्ष्मण आणि ऋषी यांना भरताच्या पवित्र आश्रमात नेहमीच श्रेष्ठ पुण्यवानांनी वेढलेले ठेवले; तिथे सर्व लोकांना मतंग ऋषींचे पाऊल ठसे दिसतात.

वह्निर्द्वौ वरुणौ रुद्राश्चत्वारः पितृमोक्षदाः। भरताश्रममासाद्य तान्नमेत्पूजयेन्नरः ।। ४६.

अग्नी, दोन वरुण, चार रुद्र—हे पितरांना मुक्त करणारे—भरताच्या आश्रमात आल्यावर, मनुष्याने त्यांना अन्नाने पूजन करावे.

पापेभ्यश्चोपपापेभ्यो मुच्यते पितृभिः सह। यत्र कुत्रापि देवर्षे भरतस्याश्रमे नरः । स्नातः श्राद्धादिकं कुर्यात्तत्कल्पेऽपि न हीयते ।। ४६.

देवर्षे, भरताच्या आश्रमात कुठेही मनुष्य स्नान करून श्राद्ध वगैरे विधी करतो, तेव्हा तो आणि त्याचे पितर सर्व पापांपासून आणि लहान मोठ्या दोषांपासून मुक्त होतात; त्या काळातही हे फळ कधीच नष्ट होत नाही.

गयायां चाक्षयं श्राद्धं जपहोमतपांसि च। सर्वमानन्त्यमाहुर्वै यद्दत्तं भरताश्रमे ।। ४६.

गयेत जसे श्राद्ध, जप, होम आणि तपश्चर्या अमर्याद असतात, तसेच भरताच्या आश्रमात दिलेले सर्व काही अनंत मानले जाते.

चतुर्युगस्वरूपेण चतस्रो रविमूर्त्तयः । दृष्टाः स्पृष्टाः पूजितास्ताः पितॄणां मुक्तिदायकाः ।। ४६.

चार युगांच्या रूपात सूर्याच्या चार मूर्ती तिथे पाहिल्या, स्पर्श केल्या आणि पूजल्या जातात; त्या पितरांना मुक्ती देतात.

मुक्तिर्वांमन इत्येव तारकाख्यो विधिः परः। संसारार्णवतप्तानां नावावेतौ सुरेश्वरौ। तारकं ब्रह्म विश्वेषां मृतानां जीवतामिदम् ।। ४६.

मुक्ती ही मन आणि वाणीनेच मिळते—हीच तारक नावाची श्रेष्ठ पद्धत आहे; संसाराच्या समुद्रात होरपळणाऱ्यांसाठी हे दोन देव म्हणजे नौका आहेत; हे तारक ब्रह्म सर्व मृत आणि जिवंत जीवांसाठी आहे.

त्रिविक्रमञ्च ब्रह्माणं यः पश्येत्पुरुषोत्तमम्। पितृभिः सह धर्मात्मा स याति परमां गतिम् ।। ४६.

जो कोणी त्रिविक्रम, ब्रह्मा आणि परम पुरुषाचे दर्शन घेतो, तो धर्मात्मा आपल्या पितरांसह परम गतीला पोहोचतो.

शिलाया वामपादेऽपि तथाभ्युद्यन्तको गिरिः । स्थापितः पिण्डदस्तत्र पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४६.

शिळेच्या डाव्या पायावरसुद्धा, उगवणारा डोंगर अशा प्रकारे स्थापित आहे; तिथे पिंडदान करून पितरांना ब्रह्मपुरात नेले जाते.

नैमिषारण्यपार्श्वे तु ईचे ब्रह्मा सुरैः सह। मुख्यसंज्ञं हि तत्तीर्थं देवास्तत्र पदे स्थिताः ।। ४६.

नैमिषारण्याच्या कडेला ब्रह्मा आणि देवांनी सांगितले: 'हेच मुख्य तीर्थ आहे,' कारण तिथे देव त्या पावलावर उभे आहेत.

त्रिषु तेषु पदेष्वेव तीर्थेषु मुनिसत्तम। यत्किञ्चिदशुभं कर्म तत्प्रणश्यति नारद ।। ४६.

त्या तीन पवित्र ठिकाणी, हे श्रेष्ठ ऋषी, कोणतेही अशुभ कर्म असले तरी, हे नारद, ते नष्ट होते.

तन्नैमिषवनं पुण्यं सेवितं पुण्यपूरुषैः। तत्र व्यासः शुकः पैलः कण्वो वेधाः शिवो हरिः ।। ४६.

ते पुण्य नैमिषवन, पुण्यवान पुरुषांनी सेविलेले आहे; तिथे व्यास, शुक, पैल, कण्व, वेधस, शिव आणि हरि वास करतात.

तेषां दर्शनमात्रेण मुच्यते पातकैर्नरः। वामहस्ते शिलायास्तु तथा चोद्यन्तको गिरिः ।। ४६.

फक्त त्यांचे दर्शन घेतल्याने मनुष्य पापांपासून मुक्त होतो; शिळेच्या डाव्या हातावरसुद्धा उगवणारा डोंगर आहे.

स पर्वतः समानीतो ह्यगस्त्येन महात्मना। तत्र ब्रह्मा हरश्चैव तपश्चोग्रञ्च चक्रतुः ।। ४६.

तो पर्वत महात्मा अगस्त्याने आणला; तिथे ब्रह्मा आणि हराने कठोर तपस्या केली.

तत्रागस्त्यस्य हि वरं कुण्डं त्रैलोक्यदुर्लभम्। यत्र मुन्यष्टकं सिद्धं तपस्तप्त्वा शिवं गतम्। कुण्डे मुन्यष्टकं नत्वा पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ४६.

तिथे अगस्त्याचे वरदान असलेले, त्रैलोक्यात दुर्मिळ असे कुंड आहे; जिथे आठ ऋषींनी तप करून शिवत्व प्राप्त केले; त्या कुंडात आठ ऋषींना वंदन करून पितरांना ब्रह्मपुरात नेले जाते.

अगस्त्येनाथ देवर्षे ह्युदयाद्रेर्महात्मना। शिलाया वामहस्तेऽपि स्थापितो गिरिराट् शुभः। वादित्राद्यैर्दिव्यगीतैराढ्यो वादित्रको गिरिः ।। ४६.

मग, हे देवर्षे, महात्मा अगस्त्याने उदयाद्रीच्या शिळेच्या डाव्या हातावरसुद्धा शुभ पर्वतराज स्थापला; तिथे दिव्य वाद्य आणि गाण्यांनी गूंजणारा वाद्यांचा डोंगर आहे.

तत्र विद्याधरो नाम गन्धर्वाप्सरसाङ्गणैः। समेतोऽद्यापि कीतानि दिव्यानि सह गीयते ।। ४६.

तिथे एक विद्याधर, गंधर्व आणि अप्सरांच्या समूहांसह, आजही एकत्र येऊन दिव्य गीते गातो.

मोहनश्च सुनीथश्च शैलूजो मोहनोत्तमः। पर्वतो नारदध्यानी सङ्गीती पुष्पदन्तकः। हाहा हूहूप्रभृतयो गीतदानं प्रजक्रिरे ।। ४६.

मोहन, सुनाथ, शैलूज, श्रेष्ठ मोहन, पर्वत, नारदध्यानि, संगीती, पुष्पदंतक, हाहा, हूहू आणि इतरांनी गाण्यांची भेट अर्पण केली.

तथा चित्ररथो नाम सर्वगन्धर्वसंवृतः। गायति मधुराण्येव गीतान्यद्रौ महोत्सवम् ।। ४६.

त्याचप्रमाणे चित्ररथ नावाचा, सर्व गंधर्वांनी वेढलेला, त्या पर्वतावर मोठ्या उत्सवात गोड गाणी गात होता.

अतः स पर्वतो देवैः सेव्यतेऽद्यापि नित्यशः। धर्मजास्तत्र देवेशो हरो भस्माङ्गरागवान् ।। ४६.

म्हणून तो पर्वत आजही देवांनी नेहमी पूजला जातो; तिथे धर्मापासून जन्मलेला, अंगावर भस्म लावलेला देवांचा स्वामी हर राहतो.

पार्वत्या सहितो रुद्रः पर्वते गीतनादिते। मोदते पूजितोद्येयः पितॄणां परमां गतिम् ।। ४६.

पर्वतावर गाण्याच्या नादात, पार्वतीसह रुद्र आनंद घेतो, पूजिला जातो आणि पितरांना सर्वोच्च स्थान देतो.

गयायां परमात्मा हि गोपतिर्वा गदाधरः। हीयते वैष्णवी माया तथा रुद्रार्च्चया मुने ।। ४६.

गयेत, परमात्मा, गवळ्यांचा स्वामी किंवा गदाधर म्हणून, तेथे आहे; तेथे वैष्णव माया आणि रुद्राची पूजा दूर होते, हे मुनी.

शिलाया दक्षिणे हस्ते भस्मकूटो गिरिर्धृतः। धर्म्मराजेन तत्रास्ते ह्यगस्त्यः सह भार्य्यया ।। ४६.

त्या शिलाच्या दक्षिण बाजूला भस्मकूट नावाचा पर्वत धरलेला आहे; तिथे धर्मराज, अगस्त्य आणि त्यांची पत्नी राहतात.