वायुपुराणम्

गयासुरस्य शिरसि गुरुत्वाद्धारिता यतः । अतः पवित्रयोर्योगः पितॄणां मोक्षदायकः ।। ४६.

ही शिला गायासुराच्या डोक्यावर मोठ्या वजनाने ठेवली गेली म्हणून, तिचा दोन पवित्र नद्यांशी संगम पितरांना मुक्ती देणारा ठरतो.

पवित्रयोर्द्वयोर्योगे हयमेध मजोऽकरोत्। भागार्थमागतान्दृष्ट्वा विष्ण्वादीनब्रवीच्छिला ।। ४६.

त्या दोन पवित्र नद्यांच्या संगमावर अश्वमेध यज्ञ झाला. विष्णू आणि इतर देव आपला भाग घ्यायला आले तेव्हा शिलेला बोलते—

शिलास्थितिप्रतिज्ञां तु कुर्वन्तु पितृमुक्तये। तथेत्युक्त्वा शिलायान्ते देवा विष्ण्वादयः स्थिताः ।। ४६.

'पितरांच्या मुक्तीसाठी देवांनी शिलारूपात वास करायची प्रतिज्ञा करावी.' 'तसेच' असे म्हणत, विष्णू आणि इतर देव शिलेच्या शेवटी स्थिर झाले.

शिलारूपेण मूर्त्त्या च पदरूपेण देवताः। मूर्त्तामूर्तस्वरूपेण स्थिताः पूर्वप्रतिज्ञया ।। ४६.

शिलारूप, मूर्तिरूप आणि पादरूप अशा स्वरूपात, सगळी देवता—मूर्त आणि अमूर्त—पूर्वी केलेल्या प्रतिज्ञेनुसार तिथेच स्थिर राहिल्या.

दैत्यस्य मुण्ड पृष्ठे तु यस्मात्सा संस्थिता शिला। तस्मात्स मुण्डपृष्ठाद्रिः पितॄणां ब्रह्मलोकदः ।। ४६.

कारण ती शिला त्या दैत्याच्या कवटीवर ठेवली गेली, म्हणून तो मुंडपृष्ठ पर्वत पितरांना ब्रह्मलोक देणारा ठरला.

आच्छादितः शिलापादः प्रभासेनाद्रिणा यतः। भासितो भास्करेणेति प्रभासः परिकल्पितः ।। ४६.

प्रभास नावाच्या पर्वताने शिलेचा पाय झाकला आणि सूर्याच्या तेजाने तिथे प्रकाश आला, म्हणून त्याला 'प्रभास' असे नाव मिळाले.

प्रभासं हि विनिर्भिद्य शिलाङ्गुष्ठो विनिर्गतः। अङ्गुष्ठोत्थित ईशोऽपि प्रभासेशः प्रकीर्त्तितः ।। ४६.

प्रभास पर्वत फोडून शिलेचा अंगठा बाहेर आला; आणि जिथे त्या अंगठ्यातून प्रभू प्रकट झाले, तिथे त्यांना 'प्रभासेश' असे नाव पडले.

शिलाङ्गुष्ठैकतेशो यः सा च प्रेतशिला स्मृता। पिण्डदानाद्यतस्तस्यां प्रेतत्वान्मुच्यते नरः ।। ४६.

अंगठ्याएवढ्या आकाराची जी शिळा आहे, तिला प्रेतशिळा असे म्हणतात. त्या शिळेवर पिंडदान व इतर विधी केल्याने माणूस प्रेतावस्थेतून मुक्त होतो.

महानदीप्रबासाद्योः सङ्गमे स्नानकृन्नरः। रामो देव्या सह स्नातो रामतीर्थं ततः स्मृतम् ।। ४६.

महानदी आणि प्रभास या दोन नद्यांच्या संगमावर जो कोणी स्नान करतो, जसे रामाने देवीसह स्नान केले होते, त्या ठिकाणाला म्हणून रामतीर्थ असे नाव पडले.

प्रार्थितोऽत्र महानद्या राम स्नातो भवेति च। रामतीर्थं ततो भूत्वा त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।। ४६.

इथे रामाला महानदीत स्नान करण्याची विनंती केली गेली आणि त्याने स्नान केले; म्हणून रामतीर्थ हे नाव तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध झाले.

जन्मान्तरशतं साग्रं यत्कृतं दुष्कृतं मया। तत्सर्वं विलयं यातु रामतीर्थाभिषेचनात् ।। ४६.

शंभर जन्मांमध्ये मी केलेली सर्व पापे, उरलेसुरलेलेही, रामतीर्थात अभिषेक केल्याने पूर्णपणे नष्ट होतात.

मन्त्रेणानेन यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्वीत मानवः। रामतीर्थे पिण्डदस्तु विष्णुलोकं प्रयात्यसौ। तथेत्युक्त्वा स्थितो रामः सीतया भरताग्रजः ।। ४६.

जो कोणी या मंत्राने स्नान करून रामतीर्थात श्राद्ध व पिंडदान करतो, तो विष्णुलोकाला पोहोचतो; हे खरे आहे असे सांगून भरताचा मोठा भाऊ राम सीतेसह तिथेच राहिला.

राम राम महाबाहो देवानामभयङ्कर। त्वां नमस्येऽत्र देवेशं मम नश्यतु पातकम् ।। ४६.

राम, राम, महाबाहू, देवांना भय दूर करणारा, मी इथे तुला वंदन करतो, हे देवाधिदेव, माझे पाप नष्ट होवो.

मन्त्रेणानेन यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्यात्सपिण्डकम् । प्रेतत्वात्तस्य पितरो विमुक्ताः पितृतां ययुः ।। ४६.

जो कोणी या मंत्राने स्नान करून पिंडासह श्राद्ध करतो, त्याचे पितर प्रेतावस्थेतून मुक्त होऊन पितृपदाला पोहोचतात.

आपस्त्वमसि देवेश ज्योतिषां पतिरेव च। पाप नाशय मे देव मनोवाक्कायकर्मजम् ।। ४६.

तूच पाणी आहेस, हे देवाधिदेव, आणि प्रकाशांचा स्वामीसुद्धा आहेस; हे देवा, माझ्या मन, वाणी आणि शरीराने झालेल्या पापांचा नाश कर.

नमस्कृत्य प्रभासेशं भासमानं शिवं व्रजेत्। तञ्च शम्भुं नमस्कृत्य कुर्याद्यमबलिं ततः ।। ४६.

प्रभासेश्वराला वंदन करून, तेजस्वी शिवाकडे जावे; आणि शंभूला वंदन केल्यावर मग पिंडदान करावे.

रामे वनं गते शैलमागत्य भरतः स्थितः । पितृपिण्डादिकं कृत्वा रामं संस्थाप्य तत्र च ।। ४६.

राम वनात गेल्यावर, भरत डोंगरावर येऊन तिथे राहिला; त्याने पितरांसाठी पिंडदान वगैरे विधी करून रामाची स्थापना तिथे केली.

रामं सीतां लक्ष्मणञ्च मुनीन्स्थापितवान्प्रभुः। भरतस्याश्रमे पुण्ये नित्यं पुण्यतमैर्वृतम्। मतङ्गस्य पदं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः ।। ४६.

प्रभूने राम, सीता, लक्ष्मण आणि ऋषी यांची भरताच्या पवित्र आश्रमात स्थापना केली, जेथे नेहमीच पुण्यवान लोक असतात; तिथे मतंग ऋषींचे पाऊल सर्वांना दिसते.

स्थापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनात्। मतङ्गस्य पदे श्राद्धी सर्वांस्तारयते पितॄन् ।। ४६.

धर्माचे सार तिथे जगासाठी दाखवण्यासाठी स्थापले गेले; मतंग ऋषींच्या पावलाजवळ श्राद्ध केल्याने सर्व पितर तारले जातात.

रामतीर्थे नरः स्नात्वा रामं सीतां समर्च्य च। रामेश्वरं प्रणम्याथ न देही जायते पुनः ।। ४६.

जो कोणी रामतीर्थात स्नान करून राम आणि सीतेची पूजा करतो, आणि रामेश्वराला वंदन करतो, तो पुन्हा देहधारण करत नाही.

शिलाया जघनं भूयः समाक्रान्तं नगेन तु। धर्मराजेन संप्रोक्तो न गच्छेति नगः स्मृतः ।। ४६.

त्या शिळेचा खालचा भाग पुन्हा डोंगराने झाकला गेला; धर्मराजाने सांगितले की हा डोंगर जाऊ नये, म्हणून तो डोंगर वर्ज्य मानला जातो.

यमराजधर्मराजौ निश्चलार्थं व्यवस्थितौ। ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि पितॄणां मुक्ति हेतवे ।। ४६.

यम आणि धर्मराज, दोघेही आपापल्या स्थानावर ठाम आहेत; त्यांना मी पितरांच्या मुक्तीसाठी पिंड अर्पण करतो.

द्वौ श्वानौ श्यामशबलौ वैवस्वतकुलोद्भवौ। ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि स्यातामेतावहिंसकौ ।। ४६.

वैवस्वताच्या वंशातील दोन कुत्रे, एक काळा आणि एक चितकबरा, त्यांना मी पिंड अर्पण करतो; ते हिंसक होऊ नयेत.

ऐन्द्रवारुण वायन्ययाम्यनैऋत्यसंस्थिताः। वायसाः प्रतिगृह्णन्तु भूयो पिण्डं मया स्थितम् ।। ४६.

इंद्र, वरुण, वायू, यम आणि नैऋत्य या दिशांमध्ये असलेले कावळे, मी ठेवलेला पिंड पुन्हा स्वीकारो.

यमोऽसि यमदूतोऽसि वायसोऽसि महाबल। सप्तजन्मकृतं पापं बलिं भुक्त्वा विनाशय ।। ४६.

तू यम आहेस, यमदूत आहेस, तू महाबलवान कावळा आहेस; हे पिंड खाऊन, सात जन्मांची पापे नष्ट कर.

रामे वनं गते शैलमागत्य भरतेन हि। पितुः पिण्डादिकं कृत्वा रामेशः स्थापितोऽत्र वै ।। ४६.

राम वनात गेल्यावर भरताने डोंगरावर येऊन वडिलांचे पिंडदान वगैरे विधी केले आणि तिथे रामाची मूर्ती स्थापली.

स्नात्वा नत्वा च रामेशं रामसीता समन्वितम्। तत्र श्राद्धं सपिण्डञ्च कृत्वा विष्णुपुरं व्रजेत्। पितृभिः सह धर्मात्मा कुलानाञ्च शतैःसह ।। ४६.

स्नान करून, राम आणि सीतेसह रामेशास वंदन करून, तिथे श्राद्ध आणि पिंडदान केल्यावर, तो धर्मात्मा पितरांसह आणि आपल्या कुळातील शेकडो लोकांसह विष्णुपुराकडे जातो.

रामं सीतां लक्ष्मणञ्च मुनीन्स्थापितवान्प्रभुः। भरतस्याश्रमे पुण्ये नित्यं पुण्यतमैर्वृतम्। मतङ्गस्य पदं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः ।। ४६.

प्रभूने राम, सीता, लक्ष्मण आणि ऋषी यांना भरताच्या पवित्र आश्रमात नेहमीच श्रेष्ठ पुण्यवानांनी वेढलेले ठेवले; तिथे सर्व लोकांना मतंग ऋषींचे पाऊल ठसे दिसतात.

वह्निर्द्वौ वरुणौ रुद्राश्चत्वारः पितृमोक्षदाः। भरताश्रममासाद्य तान्नमेत्पूजयेन्नरः ।। ४६.

अग्नी, दोन वरुण, चार रुद्र—हे पितरांना मुक्त करणारे—भरताच्या आश्रमात आल्यावर, मनुष्याने त्यांना अन्नाने पूजन करावे.