वायुपुराणम्

जुहोत्यग्नौ च तेषां वै तदक्षय्योपतिष्ठताम् । अक्षयन्तु भवेच्छ्राद्धं जपहोमतपांसि च। शिलापर्व्वतरूपेण मयि तिष्ठतु सर्व्वदा ।। ४५.

—आणि जो कोणी माझ्यासाठी अग्नीत होम करतो, त्याच्या सर्व समिधा कधीही संपणार नाहीत. त्याचे श्राद्ध, जप, होम आणि तप हे कधीही व्यर्थ जाणार नाहीत. मी या शिलारूप पर्वतामध्ये नेहमीच वास करीन.

पतिव्रतावचः श्रुत्वा देवाः प्रोचुः पतिव्रताम्। त्वया यत्प्रार्थितं सर्व्वं तद्भविष्यत्यसंशयम् ।। ४५.

पतिव्रतेचे हे शब्द ऐकून देवांनी तिला सांगितले—'तू ज्या गोष्टीची इच्छा केली आहेस, त्या सर्व नक्कीच पूर्ण होतील, यात काहीच शंका नाही.'

गयासुरस्य शिरसि भविष्यसि यदा स्थिरा। तदा पादादिरूपेण स्थास्यामस्त्वयि सुस्थिराः। वरं शिलायै दत्त्वैवं तत्रैवान्तर्द्दधुः सुराः ।। ४५.

जेव्हा तू गायासुराच्या डोक्यावर स्थिर राहशील, तेव्हा आम्हीही तुझ्यावर पाय आणि इतर रूपांनी ठामपणे वास करू. अशा प्रकारे देवांनी त्या शिलेला वर दिला आणि तिथेच अदृश्य झाले.

वक्ष्ये शिलाया माहात्म्यं श्रृणु नारद मुक्तिदम्। यस्या गायन्ति देवाश्च माहात्म्यं मुनिपुङ्गवाः ।। ४६.

नारद, आता मी या शिलेचे महात्म्य सांगतो—हे ऐक, कारण ती मुक्ती देते. देव आणि श्रेष्ठ ऋषी तिच्या महिमेचे गाणे गातात.

शिला स्थिता पृथिव्यां सा देवरूपातिपावनी। विचित्राख्यं शिलातीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।। ४६.

ती शिला पृथ्वीवर स्थिर आहे, ती अत्यंत पावन आणि देवतारूप आहे. 'विचित्र' नावाचे हे शिलातीर्थ तीनही लोकांत प्रसिद्ध आहे.

तस्याः संस्पर्शनाल्लोकाः सर्वे हरिपुरं ययुः। शून्ये लोकत्रये जाते शून्या यमपुरी ह्यभूत् ।। ४६.

फक्त तिचा स्पर्श केल्यावर सर्व लोक विष्णूच्या लोकात पोहोचले; तीनही लोक रिकामे झाले आणि यमपुरीदेखील ओस पडली.

यम इन्द्रादिभिर्गत्वा ऊचे ब्रह्माणमद्भुतम्। अधिकारं गृहाणाथ यमदण्डं पितामह ।। ४६.

यम, इंद्र आणि इतर देवांनी एकत्र जाऊन ब्रह्माला सांगितले—'पितामह, यमाचा अधिकार आणि दंड तू स्वीकार.'

यममूचे ततो ब्रह्मा स्वगृहे धारयस्व ताम्। ब्रह्मोक्तो धर्मराजस्तु गृहे तां समधारयत् ।। ४६.

तेव्हा ब्रह्माने यमाला सांगितले—'तू तिला आपल्या घरी ठेव.' ब्रह्माने सांगितल्याप्रमाणे धर्मराजाने तिला आपल्या घरी ठेवले.

यमोऽधिकारं स्वं चक्रे पापिनां शासनादिकम्। एवंविधा गुरुतरा शिला जगति विश्रुता ।। ४६.

यानंतर यमाने आपला अधिकार पुन्हा सुरू केला आणि पाप्यांना शिक्षा द्यायला सुरुवात केली. अशा प्रकारे ही अत्यंत वजनदार शिला जगात प्रसिद्ध झाली.

यथा ब्रह्ना यथा विष्णुर्यथा देवो महेश्वरः। ब्रह्माण्डे च यथा मेरु स्तथेयं देवरूपिणी ।। ४६.

जसे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश हे ब्रह्मांडात स्थिर आहेत, किंवा मेरू पर्वत उभा आहे, तसेच ही देवमूर्ती शिला देखील स्थिर आहे.

गयासुरस्य शिरसि गुरुत्वाद्धारिता यतः । अतः पवित्रयोर्योगः पितॄणां मोक्षदायकः ।। ४६.

ही शिला गायासुराच्या डोक्यावर मोठ्या वजनाने ठेवली गेली म्हणून, तिचा दोन पवित्र नद्यांशी संगम पितरांना मुक्ती देणारा ठरतो.

पवित्रयोर्द्वयोर्योगे हयमेध मजोऽकरोत्। भागार्थमागतान्दृष्ट्वा विष्ण्वादीनब्रवीच्छिला ।। ४६.

त्या दोन पवित्र नद्यांच्या संगमावर अश्वमेध यज्ञ झाला. विष्णू आणि इतर देव आपला भाग घ्यायला आले तेव्हा शिलेला बोलते—

शिलास्थितिप्रतिज्ञां तु कुर्वन्तु पितृमुक्तये। तथेत्युक्त्वा शिलायान्ते देवा विष्ण्वादयः स्थिताः ।। ४६.

'पितरांच्या मुक्तीसाठी देवांनी शिलारूपात वास करायची प्रतिज्ञा करावी.' 'तसेच' असे म्हणत, विष्णू आणि इतर देव शिलेच्या शेवटी स्थिर झाले.

शिलारूपेण मूर्त्त्या च पदरूपेण देवताः। मूर्त्तामूर्तस्वरूपेण स्थिताः पूर्वप्रतिज्ञया ।। ४६.

शिलारूप, मूर्तिरूप आणि पादरूप अशा स्वरूपात, सगळी देवता—मूर्त आणि अमूर्त—पूर्वी केलेल्या प्रतिज्ञेनुसार तिथेच स्थिर राहिल्या.

दैत्यस्य मुण्ड पृष्ठे तु यस्मात्सा संस्थिता शिला। तस्मात्स मुण्डपृष्ठाद्रिः पितॄणां ब्रह्मलोकदः ।। ४६.

कारण ती शिला त्या दैत्याच्या कवटीवर ठेवली गेली, म्हणून तो मुंडपृष्ठ पर्वत पितरांना ब्रह्मलोक देणारा ठरला.

आच्छादितः शिलापादः प्रभासेनाद्रिणा यतः। भासितो भास्करेणेति प्रभासः परिकल्पितः ।। ४६.

प्रभास नावाच्या पर्वताने शिलेचा पाय झाकला आणि सूर्याच्या तेजाने तिथे प्रकाश आला, म्हणून त्याला 'प्रभास' असे नाव मिळाले.

प्रभासं हि विनिर्भिद्य शिलाङ्गुष्ठो विनिर्गतः। अङ्गुष्ठोत्थित ईशोऽपि प्रभासेशः प्रकीर्त्तितः ।। ४६.

प्रभास पर्वत फोडून शिलेचा अंगठा बाहेर आला; आणि जिथे त्या अंगठ्यातून प्रभू प्रकट झाले, तिथे त्यांना 'प्रभासेश' असे नाव पडले.

शिलाङ्गुष्ठैकतेशो यः सा च प्रेतशिला स्मृता। पिण्डदानाद्यतस्तस्यां प्रेतत्वान्मुच्यते नरः ।। ४६.

अंगठ्याएवढ्या आकाराची जी शिळा आहे, तिला प्रेतशिळा असे म्हणतात. त्या शिळेवर पिंडदान व इतर विधी केल्याने माणूस प्रेतावस्थेतून मुक्त होतो.

महानदीप्रबासाद्योः सङ्गमे स्नानकृन्नरः। रामो देव्या सह स्नातो रामतीर्थं ततः स्मृतम् ।। ४६.

महानदी आणि प्रभास या दोन नद्यांच्या संगमावर जो कोणी स्नान करतो, जसे रामाने देवीसह स्नान केले होते, त्या ठिकाणाला म्हणून रामतीर्थ असे नाव पडले.

प्रार्थितोऽत्र महानद्या राम स्नातो भवेति च। रामतीर्थं ततो भूत्वा त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।। ४६.

इथे रामाला महानदीत स्नान करण्याची विनंती केली गेली आणि त्याने स्नान केले; म्हणून रामतीर्थ हे नाव तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध झाले.

जन्मान्तरशतं साग्रं यत्कृतं दुष्कृतं मया। तत्सर्वं विलयं यातु रामतीर्थाभिषेचनात् ।। ४६.

शंभर जन्मांमध्ये मी केलेली सर्व पापे, उरलेसुरलेलेही, रामतीर्थात अभिषेक केल्याने पूर्णपणे नष्ट होतात.

मन्त्रेणानेन यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्वीत मानवः। रामतीर्थे पिण्डदस्तु विष्णुलोकं प्रयात्यसौ। तथेत्युक्त्वा स्थितो रामः सीतया भरताग्रजः ।। ४६.

जो कोणी या मंत्राने स्नान करून रामतीर्थात श्राद्ध व पिंडदान करतो, तो विष्णुलोकाला पोहोचतो; हे खरे आहे असे सांगून भरताचा मोठा भाऊ राम सीतेसह तिथेच राहिला.

राम राम महाबाहो देवानामभयङ्कर। त्वां नमस्येऽत्र देवेशं मम नश्यतु पातकम् ।। ४६.

राम, राम, महाबाहू, देवांना भय दूर करणारा, मी इथे तुला वंदन करतो, हे देवाधिदेव, माझे पाप नष्ट होवो.

मन्त्रेणानेन यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्यात्सपिण्डकम् । प्रेतत्वात्तस्य पितरो विमुक्ताः पितृतां ययुः ।। ४६.

जो कोणी या मंत्राने स्नान करून पिंडासह श्राद्ध करतो, त्याचे पितर प्रेतावस्थेतून मुक्त होऊन पितृपदाला पोहोचतात.

आपस्त्वमसि देवेश ज्योतिषां पतिरेव च। पाप नाशय मे देव मनोवाक्कायकर्मजम् ।। ४६.

तूच पाणी आहेस, हे देवाधिदेव, आणि प्रकाशांचा स्वामीसुद्धा आहेस; हे देवा, माझ्या मन, वाणी आणि शरीराने झालेल्या पापांचा नाश कर.

नमस्कृत्य प्रभासेशं भासमानं शिवं व्रजेत्। तञ्च शम्भुं नमस्कृत्य कुर्याद्यमबलिं ततः ।। ४६.

प्रभासेश्वराला वंदन करून, तेजस्वी शिवाकडे जावे; आणि शंभूला वंदन केल्यावर मग पिंडदान करावे.

रामे वनं गते शैलमागत्य भरतः स्थितः । पितृपिण्डादिकं कृत्वा रामं संस्थाप्य तत्र च ।। ४६.

राम वनात गेल्यावर, भरत डोंगरावर येऊन तिथे राहिला; त्याने पितरांसाठी पिंडदान वगैरे विधी करून रामाची स्थापना तिथे केली.

रामं सीतां लक्ष्मणञ्च मुनीन्स्थापितवान्प्रभुः। भरतस्याश्रमे पुण्ये नित्यं पुण्यतमैर्वृतम्। मतङ्गस्य पदं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः ।। ४६.

प्रभूने राम, सीता, लक्ष्मण आणि ऋषी यांची भरताच्या पवित्र आश्रमात स्थापना केली, जेथे नेहमीच पुण्यवान लोक असतात; तिथे मतंग ऋषींचे पाऊल सर्वांना दिसते.

स्थापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनात्। मतङ्गस्य पदे श्राद्धी सर्वांस्तारयते पितॄन् ।। ४६.

धर्माचे सार तिथे जगासाठी दाखवण्यासाठी स्थापले गेले; मतंग ऋषींच्या पावलाजवळ श्राद्ध केल्याने सर्व पितर तारले जातात.