वायुपुराणम्

गदाधरो दृश्यतीर्थं सर्व्वतीर्थोत्तमोत्तमम्। स्थास्यन्ति च मरिष्यन्ति यान्तु ब्रह्मपुरीं नराः। वाराणसी प्रयागश्च पुरुषोत्तमसंज्ञकम् ।। ४५.

गदाधर हे सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ आणि दृश्य राहील. जेथे मृत्यू येईल, तेथील लोक ब्रह्मपुरात जातील. वाराणसी आणि प्रयाग यांना पुरुषोत्तम असे नाव आहे.

गङ्गासागरसंज्ञञ्च नित्यं तिष्ठतु फल्गुनि। गदाधराधिष्ठितं तत्सर्व्वतीर्थोत्तमोत्तमम्। मुक्तिर्भवेत् पितॄणां च मृतानां श्राद्धतः सदा ।। ४५.

गंगासागर हे स्थान फाल्गुनी येथे नेहमीच राहो, जिथे गदाधर वास करतो, ते सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ आहे. तिथे श्राद्ध केल्याने पितरांना नेहमीच मुक्ती मिळते.

जरायुजाण्डजा वापि स्वेदजा वापि चोद्भिदः। त्यक्त्वा देहं शिलायान्ते यान्तु विष्णुस्वरूपताम् ।। ४५.

गर्भातून, अंड्यातून, घामातून किंवा अंकुरातून जन्मलेले कोणीही, या शिलेच्या शेवटी देह सोडल्यावर विष्णुरूप प्राप्त करतात.

यथार्च्चिते हरौ सर्व्वे यज्ञाः पूर्णा भवन्ति हि। तथा श्राद्धं तर्पणञ्च स्नानं चाक्षयमस्त्विह ।। ४५.

जसे हरिची पूजा केल्यावर सर्व यज्ञ पूर्ण होतात, तसेच येथे केलेले श्राद्ध, तर्पण आणि स्नान कधीही संपणार नाही.

मम देहे सुरेशानां ये जपन्ति श्रुतादिकम्। अचिरेणापि ते सिद्धाः सिद्धिभाजो भवन्तु वै ।। ४५.

देवताधिपतींनो, माझ्या शरीरात जे वेद व इतर शास्त्रांचे पठण करतात, त्यांना लवकरच सिद्धी मिळो.

पितॄणां कुलसाहस्रमात्मना सहितं नरः। श्राद्धादिना समुद्धृत्य विष्णुलोकं नयेद्‌ध्रुवम् ।। ४५.

जो पुरुष श्राद्ध व इतर कृत्यांनी आपल्या हजारो पितरांसह त्यांना उध्दार करतो, तो नक्कीच विष्णुलोकात जातो.

यावत्यो हि सरिच्छ्रेष्ठा गङ्गाद्याश्च ह्रदाः शुभाः। समुद्राद्याः सरोमुख्या मानसाद्याः सुरेश्वराः। नृणां श्राद्धं विदधतो मुक्तये निवसन्तु मे ।। ४५.

गंगा व इतर श्रेष्ठ नद्या, पवित्र सरोवरे, समुद्र, मानससारखी दिव्य सरोवरे, या सर्व माझ्यात वास करो, जेणेकरून श्राद्ध करणाऱ्यांना मुक्ती मिळो.

शरीरेण समायान्तु क्वचिन्नो यान्तु देवताः। एको विष्णुस्त्रिधामूर्त्तिर्यावत्सङ्कीर्त्यते बुधैः ।। ४५.

देवतांनी आपापल्या देहासह येथे यावे, किंवा अजिबात जाऊ नये, जोपर्यंत बुद्धिमान लोक विष्णुच्या त्रिमूर्तीचे कीर्तन करतात.

तावच्छिलायां सर्व्वाणि तीर्थानि सह दैवतैः। सदा तिष्ठन्तु मुनयो गन्धर्व्वाणां गणाश्च ये ।। ४५.

जोपर्यंत विष्णुचे कीर्तन होते, तोपर्यंत सर्व तीर्थक्षेत्रे, देवता, मुनि आणि गंधर्वांचे समूह या शिलेत सदैव वास करो.

सर्व्वदेवस्वरूपा च नामेयं देवरूपिणी। यावत्तिष्ठति ब्रह्माण्डं तावत्तिष्ठतु वै शिला। मम देहेऽश्मरूपे च ये जपन्ति तपन्ति च ।। ४५.

ही शिला सर्व देवतांचे मूर्त रूप आहे आणि तिला 'देवरूपिणी' असे नाव आहे. जोपर्यंत हे ब्रह्मांड आहे, तोपर्यंत ही शिला तशीच राहो. माझ्या दगडाच्या देहावर किंवा माझ्या या दगडमूर्तीवर जो कोणी जप करतो किंवा तप करतो—

जुहोत्यग्नौ च तेषां वै तदक्षय्योपतिष्ठताम् । अक्षयन्तु भवेच्छ्राद्धं जपहोमतपांसि च। शिलापर्व्वतरूपेण मयि तिष्ठतु सर्व्वदा ।। ४५.

—आणि जो कोणी माझ्यासाठी अग्नीत होम करतो, त्याच्या सर्व समिधा कधीही संपणार नाहीत. त्याचे श्राद्ध, जप, होम आणि तप हे कधीही व्यर्थ जाणार नाहीत. मी या शिलारूप पर्वतामध्ये नेहमीच वास करीन.

पतिव्रतावचः श्रुत्वा देवाः प्रोचुः पतिव्रताम्। त्वया यत्प्रार्थितं सर्व्वं तद्भविष्यत्यसंशयम् ।। ४५.

पतिव्रतेचे हे शब्द ऐकून देवांनी तिला सांगितले—'तू ज्या गोष्टीची इच्छा केली आहेस, त्या सर्व नक्कीच पूर्ण होतील, यात काहीच शंका नाही.'

गयासुरस्य शिरसि भविष्यसि यदा स्थिरा। तदा पादादिरूपेण स्थास्यामस्त्वयि सुस्थिराः। वरं शिलायै दत्त्वैवं तत्रैवान्तर्द्दधुः सुराः ।। ४५.

जेव्हा तू गायासुराच्या डोक्यावर स्थिर राहशील, तेव्हा आम्हीही तुझ्यावर पाय आणि इतर रूपांनी ठामपणे वास करू. अशा प्रकारे देवांनी त्या शिलेला वर दिला आणि तिथेच अदृश्य झाले.

वक्ष्ये शिलाया माहात्म्यं श्रृणु नारद मुक्तिदम्। यस्या गायन्ति देवाश्च माहात्म्यं मुनिपुङ्गवाः ।। ४६.

नारद, आता मी या शिलेचे महात्म्य सांगतो—हे ऐक, कारण ती मुक्ती देते. देव आणि श्रेष्ठ ऋषी तिच्या महिमेचे गाणे गातात.

शिला स्थिता पृथिव्यां सा देवरूपातिपावनी। विचित्राख्यं शिलातीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।। ४६.

ती शिला पृथ्वीवर स्थिर आहे, ती अत्यंत पावन आणि देवतारूप आहे. 'विचित्र' नावाचे हे शिलातीर्थ तीनही लोकांत प्रसिद्ध आहे.

तस्याः संस्पर्शनाल्लोकाः सर्वे हरिपुरं ययुः। शून्ये लोकत्रये जाते शून्या यमपुरी ह्यभूत् ।। ४६.

फक्त तिचा स्पर्श केल्यावर सर्व लोक विष्णूच्या लोकात पोहोचले; तीनही लोक रिकामे झाले आणि यमपुरीदेखील ओस पडली.

यम इन्द्रादिभिर्गत्वा ऊचे ब्रह्माणमद्भुतम्। अधिकारं गृहाणाथ यमदण्डं पितामह ।। ४६.

यम, इंद्र आणि इतर देवांनी एकत्र जाऊन ब्रह्माला सांगितले—'पितामह, यमाचा अधिकार आणि दंड तू स्वीकार.'

यममूचे ततो ब्रह्मा स्वगृहे धारयस्व ताम्। ब्रह्मोक्तो धर्मराजस्तु गृहे तां समधारयत् ।। ४६.

तेव्हा ब्रह्माने यमाला सांगितले—'तू तिला आपल्या घरी ठेव.' ब्रह्माने सांगितल्याप्रमाणे धर्मराजाने तिला आपल्या घरी ठेवले.

यमोऽधिकारं स्वं चक्रे पापिनां शासनादिकम्। एवंविधा गुरुतरा शिला जगति विश्रुता ।। ४६.

यानंतर यमाने आपला अधिकार पुन्हा सुरू केला आणि पाप्यांना शिक्षा द्यायला सुरुवात केली. अशा प्रकारे ही अत्यंत वजनदार शिला जगात प्रसिद्ध झाली.

यथा ब्रह्ना यथा विष्णुर्यथा देवो महेश्वरः। ब्रह्माण्डे च यथा मेरु स्तथेयं देवरूपिणी ।। ४६.

जसे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश हे ब्रह्मांडात स्थिर आहेत, किंवा मेरू पर्वत उभा आहे, तसेच ही देवमूर्ती शिला देखील स्थिर आहे.

गयासुरस्य शिरसि गुरुत्वाद्धारिता यतः । अतः पवित्रयोर्योगः पितॄणां मोक्षदायकः ।। ४६.

ही शिला गायासुराच्या डोक्यावर मोठ्या वजनाने ठेवली गेली म्हणून, तिचा दोन पवित्र नद्यांशी संगम पितरांना मुक्ती देणारा ठरतो.

पवित्रयोर्द्वयोर्योगे हयमेध मजोऽकरोत्। भागार्थमागतान्दृष्ट्वा विष्ण्वादीनब्रवीच्छिला ।। ४६.

त्या दोन पवित्र नद्यांच्या संगमावर अश्वमेध यज्ञ झाला. विष्णू आणि इतर देव आपला भाग घ्यायला आले तेव्हा शिलेला बोलते—

शिलास्थितिप्रतिज्ञां तु कुर्वन्तु पितृमुक्तये। तथेत्युक्त्वा शिलायान्ते देवा विष्ण्वादयः स्थिताः ।। ४६.

'पितरांच्या मुक्तीसाठी देवांनी शिलारूपात वास करायची प्रतिज्ञा करावी.' 'तसेच' असे म्हणत, विष्णू आणि इतर देव शिलेच्या शेवटी स्थिर झाले.

शिलारूपेण मूर्त्त्या च पदरूपेण देवताः। मूर्त्तामूर्तस्वरूपेण स्थिताः पूर्वप्रतिज्ञया ।। ४६.

शिलारूप, मूर्तिरूप आणि पादरूप अशा स्वरूपात, सगळी देवता—मूर्त आणि अमूर्त—पूर्वी केलेल्या प्रतिज्ञेनुसार तिथेच स्थिर राहिल्या.

दैत्यस्य मुण्ड पृष्ठे तु यस्मात्सा संस्थिता शिला। तस्मात्स मुण्डपृष्ठाद्रिः पितॄणां ब्रह्मलोकदः ।। ४६.

कारण ती शिला त्या दैत्याच्या कवटीवर ठेवली गेली, म्हणून तो मुंडपृष्ठ पर्वत पितरांना ब्रह्मलोक देणारा ठरला.

आच्छादितः शिलापादः प्रभासेनाद्रिणा यतः। भासितो भास्करेणेति प्रभासः परिकल्पितः ।। ४६.

प्रभास नावाच्या पर्वताने शिलेचा पाय झाकला आणि सूर्याच्या तेजाने तिथे प्रकाश आला, म्हणून त्याला 'प्रभास' असे नाव मिळाले.

प्रभासं हि विनिर्भिद्य शिलाङ्गुष्ठो विनिर्गतः। अङ्गुष्ठोत्थित ईशोऽपि प्रभासेशः प्रकीर्त्तितः ।। ४६.

प्रभास पर्वत फोडून शिलेचा अंगठा बाहेर आला; आणि जिथे त्या अंगठ्यातून प्रभू प्रकट झाले, तिथे त्यांना 'प्रभासेश' असे नाव पडले.

शिलाङ्गुष्ठैकतेशो यः सा च प्रेतशिला स्मृता। पिण्डदानाद्यतस्तस्यां प्रेतत्वान्मुच्यते नरः ।। ४६.

अंगठ्याएवढ्या आकाराची जी शिळा आहे, तिला प्रेतशिळा असे म्हणतात. त्या शिळेवर पिंडदान व इतर विधी केल्याने माणूस प्रेतावस्थेतून मुक्त होतो.

महानदीप्रबासाद्योः सङ्गमे स्नानकृन्नरः। रामो देव्या सह स्नातो रामतीर्थं ततः स्मृतम् ।। ४६.

महानदी आणि प्रभास या दोन नद्यांच्या संगमावर जो कोणी स्नान करतो, जसे रामाने देवीसह स्नान केले होते, त्या ठिकाणाला म्हणून रामतीर्थ असे नाव पडले.