वायुपुराणम्

प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च गुणवृद्धिमिह द्विजाः। यथाशक्ति प्रवक्ष्यामि तनूनां तन्निबोधत ।। ५.

ब्राह्मणहो, या रूपांची प्रवृत्ती, निवृत्ती आणि गुणांची वाढ मी माझ्या शक्तीनुसार सांगतो; ते लक्षपूर्वक ऐका.

एका तु कुरुते तासां राजसी सर्वतः प्रजाः। एका चैवार्णवस्था तु सानुगृह्णाति सात्त्विकी। एका सा क्षिपते काले तामसी ग्रसते प्रजाः ।। ५.

या तिघांपैकी एक राजस गुण असलेली सर्वत्र सृष्टी निर्माण करते. दुसरी, सत्त्वगुण असलेली, समुद्रासारखी सर्वांना आधार देते. तिसरी, तमोगुण असलेली, योग्य वेळी सगळ्यांना नष्ट करून गिळून टाकते.

रजसा तु समुद्रिक्तो ब्रह्मा सम्भवते यदा। पुरुषाख्या तदा तस्य सात्त्विकी विनिवर्त्तते ।। ५.

राजस गुणाने भरलेला ब्रह्मा निर्माण होतो तेव्हा, त्याच्यातील 'पुरुष' नावाचा सत्त्वगुण मागे सरतो.

यदा भवति कालात्मा उद्रेकात्तमसस्तु सः। ब्रह्माख्या सा तदा त्वस्य राजसी विनिवर्त्तते ।। ५.

जेव्हा काळरूप, तमोगुण वाढल्यामुळे प्रबळ होते, तेव्हा 'ब्रह्मा' नावाचा राजस गुण त्याच्यातून मागे घेतला जातो.

सत्त्वोद्रेकात्तु पुरुषो यदा भवति स प्रभुः। कालाख्या सा तदा तस्य पुनर्नभवतीति वै ।। ५.

सत्त्वगुण वाढल्यावर, पुरुष हा प्रभू म्हणून प्रकटतो, तेव्हा त्याच्यासाठी 'काळ' नावाचा गुण नाहीसा होतो.

क्रमात्तस्य निवर्त्तन्ते रूपं नाम च कर्म च। त्रैलोक्ये वर्त्तमानस्य सर्वानुग्रहनिग्रहैः ।। ५.

हळूहळू त्याचं रूप, नाव आणि कृत्यं संपतात, कारण तो त्रैलोक्यात सर्वांना कृपा आणि नियंत्रण करत असतो.

यदा भवति ब्रह्मा च तदा चान्तरमुच्यते। यदा च पुरुषो ब्रह्मा न चैव पुरुषस्तु सः ।। ५.

जेव्हा ब्रह्मा अस्तित्वात असतो, तेव्हा एक मध्यंतर येतो असं म्हणतात. आणि जेव्हा पुरुषच ब्रह्मा होतो, तेव्हा तो फक्त पुरुष राहत नाही.

मणिर्विभजते वर्णान् विचित्रान् स्फटिके यथा। वैमल्यादाश्रयवशात्तद्वर्णः स्यात्तदञ्जनः ।। ५.

जसं एखादा मणी स्फटिकात वेगवेगळे रंग दाखवतो, तसं त्याच्या निर्मळतेनुसार आणि आधारावर तो रंग तसाच दिसतो.

तदा गुणवशात्तस्य स्वयम्भोरनुरञ्जनम्। एकत्वे च पृथक्त्वे च प्रोक्तमेतन्निदर्घनम् ।। ५.

गुणांच्या प्रभावामुळे स्वयंभूचे रंग बदलतात; एकरूप असो वा वेगळेपण असो, हेच त्याचं स्पष्टीकरण आहे असं सांगितलं आहे.

एको भूत्वा यथा मेघः पृथक्त्वेनावतिष्ठते। रूपतो वर्णतश्चैव तथा गुणवशात्तु सः ।। ५.

जसं एकच मेघ एकत्र येऊन वेगवेगळ्या रूपात आणि रंगात दिसतो, तसंच तोही गुणांच्या प्रभावामुळे विविध स्वरूप घेतो.

भवत्येको द्विधा चैव त्रिधा मूर्तिविनाशनात्। एको ब्रह्मान्तकृच्चैव पुरुषश्चेति ते त्रयः ।। ५.

तो एक, दोन किंवा तीन रूप घेतो, रूपांचं विलयन झाल्यावर; तो ब्रह्मा, अंतकृत आणि पुरुष — हे तिघेच आहेत.

एकस्यैताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयम्भुवः। ब्राह्मी च पौरुषी चैव अन्तकारी च ते त्रयः ।। ५.

स्वयंभूच्या या तीन देहांचा उल्लेख केला आहे — ब्राह्मी, पौरुषी आणि अंतकारी — हेच ते तीन.

तत्र या राजसी तस्य तनुः सा वै प्रजाकरी। या तामसी तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा। सात्त्विकी पौरुषी या तु सानुग्रहकरी स्मृता ।। ५.

त्यातली राजस देह सृष्टी निर्माण करणारी आहे; तमस गुण असलेली 'काळ' नावाची देह सृष्टी नष्ट करणारी आहे; आणि सत्त्वगुण असलेली 'पौरुषी' देह कृपा करणारी म्हणून ओळखली जाते.

राजस्या ब्रह्मणोंऽशेन मरीचिः कश्यपोऽभवत्। तामसी चान्तकृद्या तु तदंशेनाभवद्भवः ।। ५.

ब्रह्माच्या राजस भागातून मरीचि आणि कश्यप जन्मले; तमस गुण असलेल्या अंतकृत भागातून भव उत्पन्न झाला.

सात्त्विकी पौरुषी या सा तस्याः शोचिष्णुरुच्यते। त्रैलोक्ये ताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयम्भुवः ।। ५.

सत्त्वगुण असलेली पौरुषी देह 'शोचिष्णु' म्हणून ओळखली जाते; स्वयंभूच्या या तीन देहांचा त्रैलोक्यात उल्लेख आहे.

नानाप्रयोजनार्थां हि कालोऽवस्थां करोति यः। ब्रह्मत्वेन प्रजाः सृष्ठ्वा विष्णुत्वेनानुगृह्य च। वैष्णव्यानुगृहीता स्ता रौद्यानुग्रसते पुनः ।। ५.

काळ वेगवेगळ्या हेतूसाठी वेगवेगळ्या अवस्था निर्माण करतो: ब्रह्मा म्हणून सृष्टी करतो, विष्णू म्हणून पालन करतो, आणि रुद्र म्हणून पुन्हा सगळ्यांना नष्ट करतो.

एकः स्वयम्भुवः कालस्त्रिभिस्त्रीन् वै करोति सः। सृजते चानुगृह्णाति प्रजाः संहरते तथा ।। ५.

स्वयंभू काळ एक असूनही, तीन गुणांमधून तीन रूप घेतो; तो सृष्टी करतो, पालन करतो आणि सृष्टीला पुन्हा मागे घेतो.

इत्येताः कथिता स्तिस्रस्तनवस्तु स्वयम्भुवः। प्रजापत्या च रौद्री च वैष्णवी चैव ताः स्मृताः ।। ५.

अशा प्रकारे, स्वयंभूच्या या तीन देहांचे वर्णन झाले आहे — त्या प्रजापत्य, रौद्री आणि वैष्णवी म्हणून ओळखल्या जातात.

एका तनुः स्मृता वेदे धर्मशास्त्रे पुरातने। साङ्ख्ययोगपरे वीरैः पृथक्त्वैकत्वदर्शिभिः। अभिजातप्रभावज्ञैऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।। ५.

ही एकच देह वेद, प्राचीन धर्मशास्त्र, सांख्ययोगाला समर्पित वीर, एकता आणि वेगळेपणा पाहणारे, आणि मूळ व शक्ती जाणणारे, सत्यदर्शी ऋषी — या सर्वांनी ओळखली आहे.

एकत्वे च पृथक्त्वे च तासु भिन्नाः प्रजास्त्विह । इदं परमिदं नेति ब्रुवतो भिन्नदर्शनाः ।। ५.

एकतेत आणि वेगळेपणातही, या सर्वांमध्ये जीव वेगवेगळे आहेत. 'हे श्रेष्ठ आहे, ते नाही' असे म्हणणारे लोक वेगवेगळ्या मतांचे आहेत.

ब्रह्माणं कारणं केचित् केचित् प्राहुः प्रजापतिम्। केचिच्छिवं परत्वेन प्राहुर्विष्णुं तथाऽपरे। अविज्ञानेन संसक्ताः सक्ता रत्यादिचेतसा ।। ५.

काही जण ब्रह्माला कारण मानतात, काही प्रजापतीला म्हणतात; काहींना शिव श्रेष्ठ वाटतो, तर काहींना विष्णू. अज्ञानामुळे, सुखासारख्या गोष्टींमध्ये मन गुंतलेले असल्याने ते बांधले गेले आहेत.

तत्त्वं कालञ्च देशञ्च कार्याण्यावेक्ष्य तत्त्वतः। कारणञ्च स्मृता ह्येता नानार्थेष्विह देवताः ।। ५.

तत्त्व, काळ, जागा आणि परिणाम यांचा खरा विचार केला, तर कारण लक्षात येते; म्हणून येथे देवता वेगवेगळ्या अर्थांनी ओळखल्या जातात.

एकं निन्दति यस्तेषां सर्वानेन स निन्दति। एकं प्रशसमानस्तु सर्वानेव प्रशंसति। एकं यो वेत्ति पुरुषं तमाहुर्ब्रह्मवादिनम् ।। ५.

जो कोणी त्यांच्यातील एखाद्याची निंदा करतो, तो सर्वांचीच निंदा करतो; जो एखाद्याची स्तुती करतो, तो सर्वांचीच स्तुती करतो; आणि जो एक पुरुष ओळखतो, त्याला ब्रह्मज्ञानी म्हणतात.

अद्वेषस्तु सदा कार्यो देवतासु विजानता। न शक्यमीश्वरं ज्ञातुमैश्वर्येण व्यवस्थितम् ।। ५.

देवतांना ओळखणाऱ्याने नेहमी द्वेष टाळावा; कारण जे प्रभुत्वात स्थित आहे असे ईश्वर पूर्णपणे जाणता येत नाही.

एकात्मा स त्रिधा भूत्वा संमोहयति यः प्रजाः। एतेषाञ्च त्रयाणान्तु विचरन्त्यन्तरं जनाः ।। ५.

तो एक आत्मा असूनही, तीन रूपे घेऊन, जीवांना मोहात टाकतो; आणि या तिघांमध्ये लोक भेदभाव करीत राहतात.

जिज्ञासन्तः परीक्षन्तः सक्ता रूपाविचेतसः। इदं परमिदं नेति वदन्ति भिन्नदर्शिनः ।। ५.

जाणून घेण्याची इच्छा असणारे, तपासणारे, रूपात गुंतलेले आणि गोंधळलेले, वेगवेगळ्या मतांचे लोक 'हे श्रेष्ठ आहे, ते नाही' असे म्हणतात.

यातुधानान् विशन्त्येताः पिशाचांश्चैव तान्नरान् । एकत्वेन पृथक्त्वेन स्वयम्भूर्व्यवतिष्ठते ।। ५.

हे यातुधान आणि पिशाच्च, तसेच त्या माणसांमध्ये प्रवेश करतात; एकतेत आणि वेगळेपणात, स्वयंभू तिथेच आहे.

गुणमात्रात्मिकाभिस्तु तनुभिर्मोहयन् प्रजाः। तेष्वेकं यजते यस्तु स तदा यजते त्रयम् ।। ५.

फक्त गुणांनी बनलेल्या देहांनी जीवांना मोहात टाकून, जो कोणी त्यांच्यातील एकाची पूजा करतो, तो त्या वेळी तिघांचीच पूजा करतो.

तस्माद्देवास्त्रयो ह्येते नैरन्तर्ये व्यवस्थिताः। तस्मात् पृथक्त्वमेकत्वसङ्ख्या सङ्ख्यागतागतम्। एकत्वं वा बहुत्वं वा तेषु को ज्ञातुमर्हति ।। ५.

म्हणून हे तिघे देव नेहमी एकत्र असतात; म्हणून एकपणा आणि वेगळेपणा यांची मोजणी येत-जात असते; त्यांच्यात कोण एकपणा किंवा अनेकपणा जाणू शकतो?