वायुपुराणम्

त्वयोत्थाय हि कर्त्तव्यं स्वगुरोः पूजनं सदा। मया तु धर्म्मचारिण्या तव कार्य्ये कृते मुने ।। ४५.

"स्वतःच्या गुरूची नेहमी पूजा करायला उठावे हे योग्यच आहे; पण मी धर्म पाळणारी म्हणून तुझी सेवा करत होते, हे ऋषी!"

अदोषाहं यतः शप्ता तस्माच्छापं ददामि ते। त्वञ्च शापं महादेवाद्भर्त्तः प्राप्स्यस्यसंशयम् ।। ४५.

"माझी काही चूक नसताना मला शाप दिलास, म्हणून मीही तुला शाप देते: हे पती, तुलाही महादेवांकडून शाप मिळेल, यात शंका नाही."

व्याकुलं तं पतिं दृष्ट्वा व्याकुलागात्प्रजापतिम्। नत्वा शयानं ब्रह्माणमग्निं प्रज्वाल्य चेन्धनैः ।। ४५.

पतीला व्याकुळ पाहून तीही व्याकुळ झाली आणि प्रजापतीकडे गेली; झोपलेल्या ब्रह्मांना वंदन करून तिने इंधन टाकून अग्नी प्रज्वलित केला.

गार्हपत्ये स्थिता चक्रे तपः परमदुष्करम्। तथा शप्तो मरीचिश्च तपस्तेपे सुदारुणम् ।। ४५.

गृह्याग्नीसमोर उभी राहून तिने अतिशय कठीण तप सुरू केले; मरीचींनीही शाप दिल्यावर कठोर तप केले.

पतिव्रतायास्तपसा मरीचेस्तपसा यथा। इन्द्रादयश्च सन्तप्ता गतास्ते शरणं हरिम् ।। ४५.

पतिव्रतेच्या तपामुळे आणि मरीचींच्या तपामुळे इंद्रादी देवताही त्रस्त झाले आणि त्यांनी हरिकडे आश्रय घेतला.

ऊचुः क्षीराम्बूदौ सुप्तं सन्तप्तास्तपसा हरे। पतिव्रतायाश्च मुनेस्त्रैलोक्यं रक्ष केशव ।। ४५.

तपामुळे त्रस्त होऊन ते क्षीरसागरात झोपलेल्या हरिला म्हणाले, "केशवा, या पतिव्रतेच्या आणि ऋषीच्या तपामुळे त्रैलोक्याचे रक्षण कर."

इन्द्रादीनां वचः श्रुत्वा विष्णुर्धर्म्मव्रतां ययौ। एतस्मिन्नेव काले तु प्रबुद्धो भगवानजः। ऊचुर्धर्म्मर्वतां देवा अग्निस्थां तां सकेशवाः ।। ४५.

इंद्रादींचे बोलणे ऐकून विष्णू धर्मव्रतेकडे गेले; त्याच वेळी अजन्मा भगवान जागे झाले आणि देवतांनी केशवासह अग्नित उभ्या असलेल्या धर्मव्रतेला उद्देशून सांगितले.

अग्निमध्ये तपः कर्त्तुं कस्य शक्तिः पतिव्रते। त्वया कृतं तत्परमं सर्व्वलोकभयङ्करम् ।। ४५.

पतिव्रतांनी अग्नीमध्ये तप करणे कुणाच्या शक्तीचे? तू जे केलेस ते अत्युच्च आहे आणि सर्व लोकांना भयावह वाटणारे आहे.

वरं वरय धर्म्मज्ञे अस्मत्तो यदभीप्सितम्। विष्ण्वादीनां वचः श्रुत्वा देवान्धर्म्मव्रताब्रवीत् ।। ४५.३७ भर्तृशापमशक्ताहं निवर्त्तयितुमोजसा। दत्तो मरीचिना शापो मह्यं स ह्यपगच्छतु ।। ४५.

"धर्म जाणणाऱ्या, आमच्याकडून तुला जे हवे ते वर माग," असे विष्णू व इतर देवांनी म्हटल्यावर धर्मव्रता म्हणाली, "माझ्या सामर्थ्याने मी पतीच्या शापाचा नाश करू शकत नाही; मरीचींनी मला दिलेला शाप दूर व्हावा."

धर्म्मव्रतावचः श्रुत्वा प्रोचुरेतां सुराः पुनः । धर्म्मव्रते धर्म्मपुत्रि शापोऽयं परमर्षिणा ।। ४५.

धर्मव्रतेचे बोलणे ऐकून देवांनी पुन्हा सांगितले, "धर्मपुत्री, हा शाप महान ऋषीने दिलेला आहे."

दत्तस्ते न निराकर्त्तुं शक्यो देवद्विजातिभिः। तस्मादन्यं वरं ब्रूहि यतो धर्म्मस्य संस्थितिः ।। ४५.

तुला दिलेला हा शाप देव किंवा ब्राह्मणही दूर करू शकत नाहीत; म्हणून, धर्माची स्थापना व्हावी असा दुसरा वर माग.

भवेद्वै त्रिषु लोकेषु वेदोक्तस्य शुभव्रते। देवानां वचनं श्रुत्वा देवान्धर्म्मव्रताब्रवीत् ।। ४५.

तीनही लोकांत, वेदांत सांगितलेल्या देवतांच्या वचनानुसार सर्व काही घडलं. देवतांचं वचन ऐकून धर्मव्रता त्यांना म्हणाली.

भर्त्तुः शापान्मोचयितुं न शक्ताश्च यदामराः। मह्यं वरं प्रयच्छध्वमेवंविधमनुत्तमम् ।। ४५.

माझ्या पतीच्या शापातून देवताही मला सोडवू शकल्या नाहीत. म्हणून तुम्ही मला हा श्रेष्ठ आणि अद्वितीय वर द्या.

शिलाहं हि भविष्यामि ब्रह्माण्डे पावनी शुभा। नदीनदसरस्तीर्थदेवादिभ्योऽतिपावनी ।। ४५.

मी या ब्रह्मांडात पवित्र आणि मंगल अशी शिला होईन, जी नद्या, प्रवाह, सरोवर, तीर्थक्षेत्रे आणि देवतांपेक्षाही अधिक पावन असेल.

ऋष्यादिभ्यो मुनुभ्यश्च मुख्यदेवेभ्य एव च। त्रैलोक्ये यानि लिङ्गानि व्यक्ताव्यक्तात्मकान्यपि। तानि तिष्ठन्तु मद्देहे तीर्थरूपेण सर्व्वदा ।। ४५.

ऋषी, मुनि आणि मुख्य देवतांची सर्व चिन्हे, जरी ती प्रकट किंवा अप्रकट असली, ती माझ्या शरीरात तीर्थरूपाने सदैव वास करू देत.

तीर्थान्यपि च सर्व्वाणि नक्षत्रप्रमुखास्तथा। तिष्ठन्तु देवाः सकला देव्यश्च मुनयस्तथा ।। ४५.

सर्व तीर्थक्षेत्रे, तारकांपासून सुरू होऊन, तसेच सर्व देव, देवी आणि मुनि, हे सर्व माझ्यात सदैव वास करू देत.

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च लक्षयित्वा पदं मयि। पञ्चाग्नयः कुमाराद्या बहुरुपेण संस्थिताः ।। ४५.

ब्रह्मा, विष्णु आणि रुद्र यांनी आपले स्थान माझ्यात निश्चित करावे. तसेच पाच अग्नि, कुमार आणि इतर अनेक रूपांनी येथे वास करावा.

मूर्त्तामूर्त्तस्वरूपेण पदरूपेण देवताः। शिलायां क्रोशमात्रेण मूर्त्तिरूपाः स्थिता भुवि ।। ४५.

मूर्त आणि अमूर्त अशा स्वरूपात, तसेच पादुकांच्या रूपात देवता या शिलेच्या एका कोसाच्या परिसरात पृथ्वीवर स्थिर राहो.

तां दृष्ट्वा सर्व्वलोकश्च महापातकनाशिनीम्। पूतो धर्म्माधिकारी च श्राद्धकृद्ब्रह्मलोकभाक् ।। ४५.

ती (शिला) पाहून, जी मोठ्या पापांचा नाश करणारी आहे, सर्व लोक पवित्र होतील, धर्माचे अधिकारी होतील, श्राद्ध करतील आणि ब्रह्मलोकास पात्र ठरतील.

शिलास्थितेषु तीर्थषु स्नात्वा कृत्वाथ तर्पणम्। श्राद्धं सपिण्डकं येषां ब्रह्मलोकं प्रयान्तु ते ।। ४५.

शिलेत वसलेल्या तीर्थांमध्ये स्नान करून, तर्पण व श्राद्ध करणारे, त्यांचे पितर ब्रह्मलोकात जातील.

गदाधरो दृश्यतीर्थं सर्व्वतीर्थोत्तमोत्तमम्। स्थास्यन्ति च मरिष्यन्ति यान्तु ब्रह्मपुरीं नराः। वाराणसी प्रयागश्च पुरुषोत्तमसंज्ञकम् ।। ४५.

गदाधर हे सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ आणि दृश्य राहील. जेथे मृत्यू येईल, तेथील लोक ब्रह्मपुरात जातील. वाराणसी आणि प्रयाग यांना पुरुषोत्तम असे नाव आहे.

गङ्गासागरसंज्ञञ्च नित्यं तिष्ठतु फल्गुनि। गदाधराधिष्ठितं तत्सर्व्वतीर्थोत्तमोत्तमम्। मुक्तिर्भवेत् पितॄणां च मृतानां श्राद्धतः सदा ।। ४५.

गंगासागर हे स्थान फाल्गुनी येथे नेहमीच राहो, जिथे गदाधर वास करतो, ते सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ आहे. तिथे श्राद्ध केल्याने पितरांना नेहमीच मुक्ती मिळते.

जरायुजाण्डजा वापि स्वेदजा वापि चोद्भिदः। त्यक्त्वा देहं शिलायान्ते यान्तु विष्णुस्वरूपताम् ।। ४५.

गर्भातून, अंड्यातून, घामातून किंवा अंकुरातून जन्मलेले कोणीही, या शिलेच्या शेवटी देह सोडल्यावर विष्णुरूप प्राप्त करतात.

यथार्च्चिते हरौ सर्व्वे यज्ञाः पूर्णा भवन्ति हि। तथा श्राद्धं तर्पणञ्च स्नानं चाक्षयमस्त्विह ।। ४५.

जसे हरिची पूजा केल्यावर सर्व यज्ञ पूर्ण होतात, तसेच येथे केलेले श्राद्ध, तर्पण आणि स्नान कधीही संपणार नाही.

मम देहे सुरेशानां ये जपन्ति श्रुतादिकम्। अचिरेणापि ते सिद्धाः सिद्धिभाजो भवन्तु वै ।। ४५.

देवताधिपतींनो, माझ्या शरीरात जे वेद व इतर शास्त्रांचे पठण करतात, त्यांना लवकरच सिद्धी मिळो.

पितॄणां कुलसाहस्रमात्मना सहितं नरः। श्राद्धादिना समुद्धृत्य विष्णुलोकं नयेद्‌ध्रुवम् ।। ४५.

जो पुरुष श्राद्ध व इतर कृत्यांनी आपल्या हजारो पितरांसह त्यांना उध्दार करतो, तो नक्कीच विष्णुलोकात जातो.

यावत्यो हि सरिच्छ्रेष्ठा गङ्गाद्याश्च ह्रदाः शुभाः। समुद्राद्याः सरोमुख्या मानसाद्याः सुरेश्वराः। नृणां श्राद्धं विदधतो मुक्तये निवसन्तु मे ।। ४५.

गंगा व इतर श्रेष्ठ नद्या, पवित्र सरोवरे, समुद्र, मानससारखी दिव्य सरोवरे, या सर्व माझ्यात वास करो, जेणेकरून श्राद्ध करणाऱ्यांना मुक्ती मिळो.

शरीरेण समायान्तु क्वचिन्नो यान्तु देवताः। एको विष्णुस्त्रिधामूर्त्तिर्यावत्सङ्कीर्त्यते बुधैः ।। ४५.

देवतांनी आपापल्या देहासह येथे यावे, किंवा अजिबात जाऊ नये, जोपर्यंत बुद्धिमान लोक विष्णुच्या त्रिमूर्तीचे कीर्तन करतात.

तावच्छिलायां सर्व्वाणि तीर्थानि सह दैवतैः। सदा तिष्ठन्तु मुनयो गन्धर्व्वाणां गणाश्च ये ।। ४५.

जोपर्यंत विष्णुचे कीर्तन होते, तोपर्यंत सर्व तीर्थक्षेत्रे, देवता, मुनि आणि गंधर्वांचे समूह या शिलेत सदैव वास करो.