वायुपुराणम्

रूपेणानेन मां भीरु विमोहयसि सुव्रते । ब्रह्मात्मजोऽहं विख्यातो मरीचिर्व्वेदपारगः ।। ४५.

या रूपाने, हे भित्री, तू मला मोहात पाडतेस, हे सुभ्राते. मी ब्रह्माचा सुपुत्र, वेदपारंगत मरीची आहे.

मरीचेर्व्वचनं श्रुत्वा कन्या प्रोवाच तं मुनिम्। अहं धर्म्मव्रता नाम धर्म्मपुत्री तपोऽन्विता ।। ४५.

मरीचीचे बोल ऐकून ती कन्या त्या ऋषीला म्हणाली, 'माझे नाव धर्मव्रता आहे, मी धर्माची कन्या आहे, आणि तपश्चर्येने युक्त आहे.'

पतिव्रतार्थं विप्रेन्द्र चरामि परमं तपः। धर्म्मव्रतां मरीचिस्तामुवाच प्रीतिपूर्व्व्कम् ।। ४५.

'पतिव्रतेसाठी, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी कठोर तप करत आहे.' मरीचीने प्रेमपूर्वक धर्मव्रतेला उत्तर दिले.

पतिव्रता दर्शनान्मे भविष्यसि शुभव्रते। पतिव्रतेच्छया पृथ्वीं विचरामि ह्यहर्निशम् ।। ४५.

'हे शुभव्रते, मला भेटल्यावर तू पतिव्रता होशील. मी पतिव्रतेच्या इच्छेने रात्रंदिवस पृथ्वीवर फिरतो.'

त्वञ्चेत्पतिव्रता जाता भजे त्वां भज मां वरम्। लोके न त्वादृशी कन्या मम तुल्यो न ते वरः ।। ४५.

'तू जर पतिव्रता झालीस, तर मला निवड, मी तुला वर म्हणून निवडतो. या जगात तुझ्यासारखी कन्या नाही आणि माझ्यासारखा वर नाही.'

धर्म्मव्रते धर्म्मपत्नी तस्मात्त्वं भव मेऽधुना। धर्म्मव्रता मुनिं प्राह धर्म्मं याचय सुव्रत ।। ४५.

'हे धर्मव्रते, आता माझी पत्नी हो.' धर्मव्रता त्या ऋषीला म्हणाली, 'हे सुभ्राते, धर्माकडे विचार.'

तच्छ्रुत्वा धर्म्ममगमन्मुनिं धर्मो ददर्श ह। तेजःपुञ्जं वरं नत्वा आसनार्घ्यादिनार्च्चयत् ।। ४५.

ते ऐकून ऋषी धर्माकडे गेला आणि तेजाने भरलेल्या धर्माला पाहिले. त्याने वरासाठी नमस्कार केला आणि आसन, पाणी देऊन त्याचे स्वागत केले.

किमर्तमागतः पृष्टो मरीचिर्धर्म्ममब्रवीत्। कन्यार्थं भ्रमता पृथ्वी दृष्टा ते कन्यका वरा । मह्यं कन्याञ्च तां देहि श्रेयस्तव भविष्यति ।। ४५.

'कशासाठी आला आहेस?' असे विचारल्यावर मरीचीने धर्माला सांगितले, 'कन्येसाठी पृथ्वीवर फिरताना तुझी श्रेष्ठ कन्या पाहिली; ती मला दे, तुझे कल्याण होईल.'

अर्घ्यादिना समभ्यर्च्य धर्म्मं प्रोचे तथेति तम्। धर्म्मव्रतां समानीय दत्तवांस्तां मरीचये ।। ४५.

पाणी वगैरे देऊन धर्माचे योग्य स्वागत करून, त्याने 'तसेच होवो' असे सांगितले आणि धर्मव्रतेला आणून मरीचीला दिले.

वरं च दत्तवांस्तस्मै तद्वाक्यं यत्तथा कृतम्। अग्निहोत्रेण सहितां स्वाश्रमं तां द्विजोऽनयत् ।। ४५.

त्याने त्याला हवे तसे वर दिला; अग्निहोत्रासह त्या ब्राह्मणाने तिला आपल्या आश्रमात नेले.

रेमे मुनिस्तया सार्द्धं यथा विष्णुः श्रिया सह। पार्व्वत्या च यथा शम्भुः सरस्वत्या यथा ह्यजः ।। ४५.

त्या ऋषीने तिच्यासोबत आनंद उपभोगला, जसा विष्णू लक्ष्मीबरोबर, शंभू पार्वतीबरोबर आणि ब्रह्मा सरस्वतीबरोबर आनंदी असतो.

जज्ञे पुत्रशतं तस्यां मरीचेर्विष्णुनोपमम्। मरीचिः फलपुष्पार्थं वनं गत्वा समागतः ।। ४५.

मरीचीने तिच्या पोटी विष्णूसमान शंभर मुले जन्माला घातली. मरीची फळफुलांसाठी वनात जाऊन परत आला.

श्रान्तः कदाचित्तां पत्नीमुवाचेति पतिव्रताम्। भुक्त्वा तु शयनस्थस्य पादसंवाहनं कुरु ।। ४५.

एकदा थकून, त्या ऋषीने पतिव्रता पत्नीला सांगितले, 'जेवल्यावर, मी झोपलो की माझे पाय दाब.'

धर्म्मव्रता तथेत्युक्त्वा शयनस्थस्य सा मुनेः। पादसंवाहनं चक्रे घृते नाभ्यज्य तत्परा ।। ४५.

धर्मव्रता म्हणाली, "तसेच होईल," आणि मग तिने मुनिंच्या पायांना तुपाने अभ्यंगन करून मन लावून दाबायला सुरुवात केली.

निद्रायमाणेऽथ मुनौ ब्रह्मा तं देशमागतः। इत्येष दृष्ट्वा ब्रह्माणं मनसार्च्चयितुं प्रभुम् ।। ४५.

मुनि झोपले असताना ब्रह्मा त्या ठिकाणी आले; ब्रह्मांना पाहून तिने मनात त्यांची पूजा करावी असे ठरवले.

पादसंवाहनं कुर्य्यां किं पूज्योऽयं जगद्गुरुः। इत्याकुला समुत्तस्थौ मत्वा सा तं गुरोर्गुरुम् ।। ४५.

"मी पाय दाबू का, की या जगाच्या गुरूची पूजा करू?" असा विचार करत, ती गोंधळली आणि उठली, कारण तिच्या गुरूंच्या ही गुरू ब्रह्मा आहेत असे तिला वाटले.

अर्घ्यपाद्यादिकं दत्त्वा ब्रह्माणं समपूजयत्। सत्कृतायान्तु शय्यायां विश्राममकरोदजः ।। ४५.

तिने ब्रह्मांना पाय धुण्यासाठी पाणी व इतर आदरपूर्वक वस्तू अर्पण केल्या आणि त्यांची पूजा केली; आदर मिळाल्यावर अजन्मा ब्रह्मा तिच्या पलंगावर विसावले.

एतस्मिन्नन्तरे भर्त्ता समुत्तस्थौ च तल्पतः। धर्म्मव्रतामपश्यन्स विप्रः क्रुद्धः शशाप ताम् ।। ४५.

इतक्यात तिचे पती झोपेतून उठले; धर्मव्रता काय करते आहे हे पाहून तो ऋषी रागावला आणि तिला शाप दिला.

पादसंवाहनं त्यक्त्वायस्मादाज्ञां विहाय मे । गतान्यत्र ततः पापाच्छापदग्धा शिला भव ।। ४५.

"तू माझ्या आज्ञेचा भंग करून पाय दाबणे सोडलेस आणि दुसरीकडे गेलीस; म्हणून या पापामुळे माझ्या शापाने तू दगड होशील."

भर्त्रा धर्म्मव्रता शप्ता मरीचिं प्राह सा रुषा। शयाने त्वयि संप्राप्ते ब्रह्मा त्वज्जनको गुरुः ।। ४५.

पतीने शाप दिल्यावर धर्मव्रता रागाने मरीचींना म्हणाली, "तुम्ही झोपले असताना तुमचे वडील आणि गुरू ब्रह्मा येथे आले होते."

त्वयोत्थाय हि कर्त्तव्यं स्वगुरोः पूजनं सदा। मया तु धर्म्मचारिण्या तव कार्य्ये कृते मुने ।। ४५.

"स्वतःच्या गुरूची नेहमी पूजा करायला उठावे हे योग्यच आहे; पण मी धर्म पाळणारी म्हणून तुझी सेवा करत होते, हे ऋषी!"

अदोषाहं यतः शप्ता तस्माच्छापं ददामि ते। त्वञ्च शापं महादेवाद्भर्त्तः प्राप्स्यस्यसंशयम् ।। ४५.

"माझी काही चूक नसताना मला शाप दिलास, म्हणून मीही तुला शाप देते: हे पती, तुलाही महादेवांकडून शाप मिळेल, यात शंका नाही."

व्याकुलं तं पतिं दृष्ट्वा व्याकुलागात्प्रजापतिम्। नत्वा शयानं ब्रह्माणमग्निं प्रज्वाल्य चेन्धनैः ।। ४५.

पतीला व्याकुळ पाहून तीही व्याकुळ झाली आणि प्रजापतीकडे गेली; झोपलेल्या ब्रह्मांना वंदन करून तिने इंधन टाकून अग्नी प्रज्वलित केला.

गार्हपत्ये स्थिता चक्रे तपः परमदुष्करम्। तथा शप्तो मरीचिश्च तपस्तेपे सुदारुणम् ।। ४५.

गृह्याग्नीसमोर उभी राहून तिने अतिशय कठीण तप सुरू केले; मरीचींनीही शाप दिल्यावर कठोर तप केले.

पतिव्रतायास्तपसा मरीचेस्तपसा यथा। इन्द्रादयश्च सन्तप्ता गतास्ते शरणं हरिम् ।। ४५.

पतिव्रतेच्या तपामुळे आणि मरीचींच्या तपामुळे इंद्रादी देवताही त्रस्त झाले आणि त्यांनी हरिकडे आश्रय घेतला.

ऊचुः क्षीराम्बूदौ सुप्तं सन्तप्तास्तपसा हरे। पतिव्रतायाश्च मुनेस्त्रैलोक्यं रक्ष केशव ।। ४५.

तपामुळे त्रस्त होऊन ते क्षीरसागरात झोपलेल्या हरिला म्हणाले, "केशवा, या पतिव्रतेच्या आणि ऋषीच्या तपामुळे त्रैलोक्याचे रक्षण कर."

इन्द्रादीनां वचः श्रुत्वा विष्णुर्धर्म्मव्रतां ययौ। एतस्मिन्नेव काले तु प्रबुद्धो भगवानजः। ऊचुर्धर्म्मर्वतां देवा अग्निस्थां तां सकेशवाः ।। ४५.

इंद्रादींचे बोलणे ऐकून विष्णू धर्मव्रतेकडे गेले; त्याच वेळी अजन्मा भगवान जागे झाले आणि देवतांनी केशवासह अग्नित उभ्या असलेल्या धर्मव्रतेला उद्देशून सांगितले.

अग्निमध्ये तपः कर्त्तुं कस्य शक्तिः पतिव्रते। त्वया कृतं तत्परमं सर्व्वलोकभयङ्करम् ।। ४५.

पतिव्रतांनी अग्नीमध्ये तप करणे कुणाच्या शक्तीचे? तू जे केलेस ते अत्युच्च आहे आणि सर्व लोकांना भयावह वाटणारे आहे.

वरं वरय धर्म्मज्ञे अस्मत्तो यदभीप्सितम्। विष्ण्वादीनां वचः श्रुत्वा देवान्धर्म्मव्रताब्रवीत् ।। ४५.३७ भर्तृशापमशक्ताहं निवर्त्तयितुमोजसा। दत्तो मरीचिना शापो मह्यं स ह्यपगच्छतु ।। ४५.

"धर्म जाणणाऱ्या, आमच्याकडून तुला जे हवे ते वर माग," असे विष्णू व इतर देवांनी म्हटल्यावर धर्मव्रता म्हणाली, "माझ्या सामर्थ्याने मी पतीच्या शापाचा नाश करू शकत नाही; मरीचींनी मला दिलेला शाप दूर व्हावा."