वायुपुराणम्

आक्रान्तं दैत्यजठरं धर्म्मेण विरजाद्रिणा। नाभिकूपसमीपे तु देवी या विरजा स्थिता। तत्र पिण्डादिकं कृत्वा त्रिःसप्तकुलमुद्धरेत् ।। ४४.

धर्माने विरजा पर्वताने त्या दैत्याचे पोट दाबले. नाभिकूपाजवळ जिथे देवी विरजा उभी आहे, तिथे पिंड वगैरे अर्पण केल्याने एकवीस पिढ्या तारण होतात.

महेन्द्रगिरिणा तस्य कृतौ पादौ सुनिश्चलौ। iतत्र पिण्डादिकृत्सप्त कुलान्युद्धरते नरः ।। ४४.

महेंद्र पर्वताने त्याचे पाय घट्ट रोवले. तिथेही पिंड अर्पण केल्याने सात पिढ्या तारण होतात.

कथं शिला समुत्पन्ना ययाक्रान्तो गयासुरः । किं रूपं किं च माहात्म्यं तस्याः किं वद नाम च ।। ४५.

ती शिला कशी निर्माण झाली, ज्यामुळे गयासुर दडपला गेला? तिचे रूप, तिचे माहात्म्य आणि तिचे नाव काय आहे, ते मला सांग.

.सनत्कुमार उवाच।। आसीद्धर्म्मो महातेजाः सर्व्वविज्ञानपारगः। विश्वरुपा च तत्पत्नी भर्त्तृव्रतपरायणा ।। ४५.

सनत्कुमार म्हणाले: धर्म नावाचा तेजस्वी, सर्व ज्ञानात पारंगत पुरुष होता. त्याची पत्नी विश्वरूपा, पतीव्रता आणि व्रतपालनात निष्ठावान होती.

तस्यां धर्म्मव्रतायास्तु कन्या धर्म्मव्रता सती। सर्व्व लक्षणसम्पन्ना लक्ष्मीरिव गुणाधिका ।। ४५.

त्या धर्मनिष्ठ पत्नीला एक कन्या झाली, तीही धर्मव्रती, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त आणि गुणांनी लक्ष्मीपेक्षाही श्रेष्ठ होती.

तस्यां ये तु गुणा ह्यासंस्ते तिष्ठन्ति जगत्र्त्रये। धर्म्मो धर्म्मव्रतायास्तु त्रिषु लोकेषु मार्गयन् ।। ४५.

तीचे गुण अजूनही या तिन्ही जगांत आहेत. धर्माने, धर्माला वाहिलेली पत्नी शोधत, तिन्ही लोकांत शोध घेतला.

नानु रूपं वरं लेभे धर्म्मोऽथ वरसिद्धये। तपः कुरु वरार्थं त्वं तथेत्युक्त्वा वनं ययौ ।। ४५.

पण धर्माला योग्य रूप मिळाले नाही, म्हणून तो म्हणाला, 'वरासाठी तप कर,' आणि असे सांगून तो जंगलात गेला.

कन्या सा च तपस्तेपे सर्व्वेषां दुष्करञ्च यत्। वायुभक्षा श्वेतकल्पे युगानामयुतं पुरा ।। ४५.

ती कन्या सगळ्यांत कठीण असे तप करीत होती, फक्त वाऱ्यावर जगत होती, पांढऱ्या युगात, हजारो युगांपूर्वी.

ब्रह्मणो मानसः पुत्रो मरीचिर्नाम विश्रुतः । पर्य्यटन्पृथिवीं सर्व्वां कन्यारत्नं ददर्श सः ।। ४५.

ब्रह्माचा मानसपुत्र, प्रसिद्ध असा मरीची, पृथ्वीवर फिरताना त्या कन्येचे रत्न पाहिले.

रूपयौवनसम्पन्नां परमे तपसि स्थिताम्। पप्रच्छाथ मरीचिस्तां का त्वं कस्यापि तद्वद ।। ४५.

ती रूप आणि तारुण्याने संपन्न, कठोर तपात स्थिर होती. मरीचीने तिला विचारले, 'तू कोण? कुणाची मुलगी आहेस? ते सांग.'

रूपेणानेन मां भीरु विमोहयसि सुव्रते । ब्रह्मात्मजोऽहं विख्यातो मरीचिर्व्वेदपारगः ।। ४५.

या रूपाने, हे भित्री, तू मला मोहात पाडतेस, हे सुभ्राते. मी ब्रह्माचा सुपुत्र, वेदपारंगत मरीची आहे.

मरीचेर्व्वचनं श्रुत्वा कन्या प्रोवाच तं मुनिम्। अहं धर्म्मव्रता नाम धर्म्मपुत्री तपोऽन्विता ।। ४५.

मरीचीचे बोल ऐकून ती कन्या त्या ऋषीला म्हणाली, 'माझे नाव धर्मव्रता आहे, मी धर्माची कन्या आहे, आणि तपश्चर्येने युक्त आहे.'

पतिव्रतार्थं विप्रेन्द्र चरामि परमं तपः। धर्म्मव्रतां मरीचिस्तामुवाच प्रीतिपूर्व्व्कम् ।। ४५.

'पतिव्रतेसाठी, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी कठोर तप करत आहे.' मरीचीने प्रेमपूर्वक धर्मव्रतेला उत्तर दिले.

पतिव्रता दर्शनान्मे भविष्यसि शुभव्रते। पतिव्रतेच्छया पृथ्वीं विचरामि ह्यहर्निशम् ।। ४५.

'हे शुभव्रते, मला भेटल्यावर तू पतिव्रता होशील. मी पतिव्रतेच्या इच्छेने रात्रंदिवस पृथ्वीवर फिरतो.'

त्वञ्चेत्पतिव्रता जाता भजे त्वां भज मां वरम्। लोके न त्वादृशी कन्या मम तुल्यो न ते वरः ।। ४५.

'तू जर पतिव्रता झालीस, तर मला निवड, मी तुला वर म्हणून निवडतो. या जगात तुझ्यासारखी कन्या नाही आणि माझ्यासारखा वर नाही.'

धर्म्मव्रते धर्म्मपत्नी तस्मात्त्वं भव मेऽधुना। धर्म्मव्रता मुनिं प्राह धर्म्मं याचय सुव्रत ।। ४५.

'हे धर्मव्रते, आता माझी पत्नी हो.' धर्मव्रता त्या ऋषीला म्हणाली, 'हे सुभ्राते, धर्माकडे विचार.'

तच्छ्रुत्वा धर्म्ममगमन्मुनिं धर्मो ददर्श ह। तेजःपुञ्जं वरं नत्वा आसनार्घ्यादिनार्च्चयत् ।। ४५.

ते ऐकून ऋषी धर्माकडे गेला आणि तेजाने भरलेल्या धर्माला पाहिले. त्याने वरासाठी नमस्कार केला आणि आसन, पाणी देऊन त्याचे स्वागत केले.

किमर्तमागतः पृष्टो मरीचिर्धर्म्ममब्रवीत्। कन्यार्थं भ्रमता पृथ्वी दृष्टा ते कन्यका वरा । मह्यं कन्याञ्च तां देहि श्रेयस्तव भविष्यति ।। ४५.

'कशासाठी आला आहेस?' असे विचारल्यावर मरीचीने धर्माला सांगितले, 'कन्येसाठी पृथ्वीवर फिरताना तुझी श्रेष्ठ कन्या पाहिली; ती मला दे, तुझे कल्याण होईल.'

अर्घ्यादिना समभ्यर्च्य धर्म्मं प्रोचे तथेति तम्। धर्म्मव्रतां समानीय दत्तवांस्तां मरीचये ।। ४५.

पाणी वगैरे देऊन धर्माचे योग्य स्वागत करून, त्याने 'तसेच होवो' असे सांगितले आणि धर्मव्रतेला आणून मरीचीला दिले.

वरं च दत्तवांस्तस्मै तद्वाक्यं यत्तथा कृतम्। अग्निहोत्रेण सहितां स्वाश्रमं तां द्विजोऽनयत् ।। ४५.

त्याने त्याला हवे तसे वर दिला; अग्निहोत्रासह त्या ब्राह्मणाने तिला आपल्या आश्रमात नेले.

रेमे मुनिस्तया सार्द्धं यथा विष्णुः श्रिया सह। पार्व्वत्या च यथा शम्भुः सरस्वत्या यथा ह्यजः ।। ४५.

त्या ऋषीने तिच्यासोबत आनंद उपभोगला, जसा विष्णू लक्ष्मीबरोबर, शंभू पार्वतीबरोबर आणि ब्रह्मा सरस्वतीबरोबर आनंदी असतो.

जज्ञे पुत्रशतं तस्यां मरीचेर्विष्णुनोपमम्। मरीचिः फलपुष्पार्थं वनं गत्वा समागतः ।। ४५.

मरीचीने तिच्या पोटी विष्णूसमान शंभर मुले जन्माला घातली. मरीची फळफुलांसाठी वनात जाऊन परत आला.

श्रान्तः कदाचित्तां पत्नीमुवाचेति पतिव्रताम्। भुक्त्वा तु शयनस्थस्य पादसंवाहनं कुरु ।। ४५.

एकदा थकून, त्या ऋषीने पतिव्रता पत्नीला सांगितले, 'जेवल्यावर, मी झोपलो की माझे पाय दाब.'

धर्म्मव्रता तथेत्युक्त्वा शयनस्थस्य सा मुनेः। पादसंवाहनं चक्रे घृते नाभ्यज्य तत्परा ।। ४५.

धर्मव्रता म्हणाली, "तसेच होईल," आणि मग तिने मुनिंच्या पायांना तुपाने अभ्यंगन करून मन लावून दाबायला सुरुवात केली.

निद्रायमाणेऽथ मुनौ ब्रह्मा तं देशमागतः। इत्येष दृष्ट्वा ब्रह्माणं मनसार्च्चयितुं प्रभुम् ।। ४५.

मुनि झोपले असताना ब्रह्मा त्या ठिकाणी आले; ब्रह्मांना पाहून तिने मनात त्यांची पूजा करावी असे ठरवले.

पादसंवाहनं कुर्य्यां किं पूज्योऽयं जगद्गुरुः। इत्याकुला समुत्तस्थौ मत्वा सा तं गुरोर्गुरुम् ।। ४५.

"मी पाय दाबू का, की या जगाच्या गुरूची पूजा करू?" असा विचार करत, ती गोंधळली आणि उठली, कारण तिच्या गुरूंच्या ही गुरू ब्रह्मा आहेत असे तिला वाटले.

अर्घ्यपाद्यादिकं दत्त्वा ब्रह्माणं समपूजयत्। सत्कृतायान्तु शय्यायां विश्राममकरोदजः ।। ४५.

तिने ब्रह्मांना पाय धुण्यासाठी पाणी व इतर आदरपूर्वक वस्तू अर्पण केल्या आणि त्यांची पूजा केली; आदर मिळाल्यावर अजन्मा ब्रह्मा तिच्या पलंगावर विसावले.

एतस्मिन्नन्तरे भर्त्ता समुत्तस्थौ च तल्पतः। धर्म्मव्रतामपश्यन्स विप्रः क्रुद्धः शशाप ताम् ।। ४५.

इतक्यात तिचे पती झोपेतून उठले; धर्मव्रता काय करते आहे हे पाहून तो ऋषी रागावला आणि तिला शाप दिला.

पादसंवाहनं त्यक्त्वायस्मादाज्ञां विहाय मे । गतान्यत्र ततः पापाच्छापदग्धा शिला भव ।। ४५.

"तू माझ्या आज्ञेचा भंग करून पाय दाबणे सोडलेस आणि दुसरीकडे गेलीस; म्हणून या पापामुळे माझ्या शापाने तू दगड होशील."