वायुपुराणम्

आगत्य विष्णुः क्षीराब्धेः शिलायां संस्थितोऽभवत्। जनार्द्दनाभिधानेन पुण्डरीकेति नामतः। शिलायांनिश्चलार्थं हि स्वयमादिगदाधरः ।। ४४.

विष्णू क्षीरसागरातून येऊन त्या शिळेवर उभा राहिला. त्याला जनार्दन आणि पुंडरीक या नावांनी ओळखले जाते. शिळा हलू नये म्हणून मूळ गदाधर स्वतः तिथे उभा राहिला.

निश्चलार्थं पञ्चधासीच्छिलायां प्रपितापहः। पितामहोऽथ फल्ग्वीशः केदारः कनकेश्वरः ।। ४४.

शिळा हलू नये म्हणून पितरांचे दुःख दूर करणारा त्या शिळेत पाच रूपांनी प्रकट झाला – पितामह, फाल्ग्वीश्वर, केदार आणि कनकेश्वर.

ब्रह्मा स्थितः स्वयं तत्र गजरूपी विनायकः। गयादित्यश्चोत्तरार्को दक्षिणार्कस्त्रिधा रविः ।। ४४.

ब्रह्मा स्वतः तिथे उभा राहिला, गजरूपातील विनायक, गायादित्य, उत्तरेकडील सूर्य, दक्षिणेकडील सूर्य आणि तीन रूपातील सूर्यही तिथे उभे राहिले.

लक्ष्मीः सीताभिधानेन गौरी च मङ्गलाह्वया। गायत्री चैव सावित्री त्रिसन्ध्या च सरस्वती ।। ४४.

लक्ष्मी सिता या नावाने, गौरी मंगल या नावाने, तसेच गायत्री, सावित्री, त्रिसंध्या आणि सरस्वतीही तिथे उपस्थित होत्या.

इन्द्रो बृहस्पतिः पूषा वसवोऽष्टौ महाबलाः। विश्वेदेवाश्चाश्विनेयौ मारुतो विश्वनायकः। सयक्षोरगगन्धर्व्वास्तस्थुर्देवाः स्वशाक्तिभिः ।। ४४.

इंद्र, बृहस्पती, पूषा, आठ बलवान वसु, विश्वदेव, अश्विनी कुमार, मारुत, विश्वनायक आणि यक्ष, सर्प, गंधर्वांसह सर्व देवता आपापल्या शक्तीने तिथे उभ्या राहिल्या.

आद्यया गदया चासौ यस्माद्दैत्यः स्थिरीकृतः। स्थित इत्येव हरिणा तस्मादादिगदाधरः ।। ४४.

त्या आद्य गदेने दैत्य स्थिर झाला; म्हणून हरि तिथे उभा राहिल्यामुळे त्याला आदिगदाधर म्हणतात.

ऊचे गयासुरो देवान्किमर्थं वञ्चितो ह्यहम्। यज्ञार्थं ब्रह्मणे दत्तं शरीरममलं मया। विष्णोर्वचनमात्रेण किं न स्यां निश्चलो ह्यहम् ।। ४४.

गयासुराने देवांना विचारले, 'माझी फसवणूक का झाली? मी यज्ञासाठी शुद्ध शरीर ब्रह्माला दिले; विष्णूच्या फक्त शब्दाने मी का स्थिर राहू नये?'

यत्सुरैः पीडितोऽत्यर्थं गदया हरिणा तथा। पीडितो यद्यहं देवाः प्रसन्नाः सन्तु सर्वदा ।। ४४.

'जर मला देवांनी आणि हरिच्या गदेने फार त्रास दिला असेल, तर हे देवहो, तुम्ही नेहमी प्रसन्न राहा.'

गदाधरादयस्तुष्टाः प्रोचुः सार्द्धं गयासुरम्। वरं ब्रूहि प्रसन्नाः स्मो देवानूचे गयासुरः ।। ४४.

गदाधर आणि इतर देवता प्रसन्न होऊन गयासुरासोबत म्हणाले, 'वर माग, आम्ही तुझ्यावर खूष आहोत.' तेव्हा गयासुर देवांना म्हणाला.

यावत्पृथ्वी पर्वताश्च यावच्चन्द्रार्कतारकाः। तावच्छिलायां तिष्ठन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। अन्ये च सकला देवा मन्नाम्ना क्षेत्रमस्तु वै ।। ४४.

'जोपर्यंत पृथ्वी, पर्वत, चंद्र, सूर्य आणि तारे आहेत, तोपर्यंत ब्रह्मा, विष्णू, महेश आणि इतर सर्व देवता या शिळेत राहोत. हे क्षेत्र माझ्या नावाने ओळखले जावे.'

पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः । तन्मध्ये सर्वतीर्थानि प्रयच्छन्तु हितं नृणाम् ।। ४४.

'गयाचे क्षेत्र पाच कोसांचे असो आणि गयाशिर एक कोसाचे; त्यात सर्व तीर्थे माणसांना कल्याण देणारी असोत.'

स्नानादितर्पणं कृत्वा पिण्डदानात्फलाधिकम्। महात्मा वै सहस्रञ्च कुलानां चोद्धरेन्नरः ।। ४४.

'इथे स्नान, तर्पण आणि विशेषतः पिंडदान केल्याने एक महान पुरुष हजार कुटुंबांचे उद्धार करू शकतो.'

व्यक्ताव्यक्तस्वरूपेण यूयं तिष्ठत सर्वदा। गदाधरः स्वयं लोकाद्भूयात्सर्वाघनाशनात् ।। ४४.

'तुम्ही सगळे व्यक्त आणि अव्यक्त रूपाने नेहमी इथे राहा; सर्व पापांचा नाश करणारा गदाधर स्वतः सर्व लोकांत वास करावा.'

श्राद्धं सपिण्डकं येषां ब्रह्मलोकं प्रयान्तु ते। ब्रह्महत्यादिकं पापं विनश्यतु च सेविनाम् ।। ४४.

'ज्यांच्यासाठी इथे पिंडासह श्राद्ध केले जाईल, ते ब्रह्मलोकाला जावोत; आणि इथे सेवा करणाऱ्यांचे ब्रह्महत्या वगैरे सर्व पाप नष्ट होवो.'

नैमिषं पुष्करं गङ्गा प्रयागश्चाविमुक्तिकम्। एतान्यन्यानि तीर्थानि दिवि भुव्यन्तरिक्षतः। समायान्तु सदा नॄणां प्रयच्छन्तु हितं सुराः ।। ४४.

'नैमिष, पुष्कर, गंगा, प्रयाग आणि अविमुक्तिक, तसेच स्वर्ग, पृथ्वी आणि आकाशातील ही व इतर तीर्थे नेहमी येथे येवोत आणि माणसांना कल्याण देत राहोत, हे देवहो.'

किं बहूक्त्या सुरगणा युष्मास्वेकापि देवता। चेन्न तिष्ठेदहं चापि समयः प्रतिपाल्यताम् ।। ४४.

'अधिक बोलण्याची गरज नाही, हे देवगण. जर तुमच्यातील एकही देवता इथे राहिली नाही, तर मीही इथे राहणार नाही; हा करार पाळावा.'

गयासुरवचः श्रुत्वा प्रोचुर्विष्ण्वादयःसुराः। त्वया यत्प्रार्थितं सर्व्वं तद्भविष्यत्यसंशयम् ।। ४४.

गयासुराचे शब्द ऐकून विष्णू आणि इतर देवता म्हणाले, 'तू मागितलेले सर्व नक्कीच पूर्ण होईल.'

अस्मत्पादानर्च्चयित्वा यास्यन्ति परमां गतिम्। देवैर्दत्तवरो दैत्यो हर्षितो निश्चलोऽभवत् ।। ४४.

माझ्या पायांची पूजा केल्यावर ते लोक श्रेष्ठ अवस्थेला पोहोचतील. देवांनी दिलेला वर मिळाल्यावर तो दैत्य आनंदी आणि स्थिर झाला.

स्थितेषु चैव देवेषु ब्राह्मणेभ्यो ददावजः। ग्रामांश्च पञ्चपञ्चाशत्पञ्चक्रोशीं गयां तथा। गृहान्कृत्वा ददौ दिव्यान्सर्व्वोपस्करसंयुतान् ।। ४४.

तेव्हा देव तिथे असतानाच अजन्म्याने ब्राह्मणांना पन्नास-पाच गावे, प्रत्येकी पाच क्रोश लांबीची, आणि गायाही दिल्या. त्याने सर्व प्रकारच्या वस्तूंनी सजवलेली दिव्य घरेही दिली.

कामधेनुं कल्पवृक्षं पारिजातादिकांस्तरून्। महानदीं क्षीरवहां घृतकुल्यास्तथैव च ।। ४४.

त्याने कामधेनू, कल्पवृक्ष, पारिजातासारखी झाडे, दूध वाहणारी मोठी नदी आणि तुपाच्या धाराही दिल्या.

मधुश्रवां मधुकुल्यां दध्याद्याढ्यसरांसि च। सुवर्णदीर्घिकां चैव बहूनन्नादिपर्व्वतान् ।। ४४.

त्याने मध वाहणाऱ्या नद्या, मधाने भरलेल्या ओढ्या, दह्याने व इतर स्वादिष्ट पदार्थांनी भरलेली सरोवरे, सोन्याच्या तलाव आणि भरपूर अन्नधान्य असलेले पर्वत दिले.

भक्ष्यभोज्यफलादींश्च सर्व्वं ब्रह्मा सृजन्ददौ। न याचयध्वं विप्रेन्द्रा अन्यानुक्त्वा ददावजः ।। ४४.

त्याने सर्व प्रकारचे खाण्याचे पदार्थ, जेवण, फळे इत्यादी दिली. ब्रह्मदेवाने हे सर्व निर्माण करून दिले आणि म्हणाले, 'हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, आणखी काही मागू नका.'

दत्त्वा ययौ ब्रह्मलोकं नत्वा ह्यादिगदाधरम् । धर्म्मारण्ये तत्र धर्म्मं याजयित्वा ययाचिरे ।। ४४.

सर्व काही देऊन, त्याने आदिगदाधराला वंदन करून ब्रह्मलोकात गेला. तिथे धर्मवनात धर्मयज्ञ करून ते लोक बराच काळ राहिले.

धर्म्मयागे च लोभाद्वै प्रतिगृह्य धनादिकम्। ततो ब्रह्मा समागत्य ब्राह्मणांस्ताञ्छशाप ह ।। ४४.

धर्मयज्ञात लोभामुळे त्यांनी धन वगैरे स्वीकारले. तेव्हा ब्रह्मदेव स्वतः आला आणि त्या ब्राह्मणांना शाप दिला.

कृतवन्तो यतो लोभं मद्दत्तेष्वखिलेष्वपि। तस्मादृणाधिका यूयं भविष्यन्ति सदा द्विजः ।। ४४.

तुम्ही माझ्या दिलेल्या सर्व गोष्टींमध्ये लोभ केला, म्हणून, द्विजांनो, तुम्ही नेहमी कर्जाने भरलेले राहाल.

युष्माकं स्याद्वारिवहा नदी पाषाणपर्व्वताः। नद्यादयो वारिवहा मृन्मयाश्च यथा गृहाः ।। ४४.

तुमच्यासाठी नद्या पाण्याविना, पर्वत फक्त दगडाचे होतील. नद्या वगैरे फक्त पाणी वाहतील आणि तुमची घरे मातीची असतील.

कामधेनुः कल्पवृक्षो मल्लोकमुपतिष्ठताम्। एवं शप्ता ब्रह्मणा ते प्रार्थयन्तोऽब्रुवन्नजम् ।। ४४.

कामधेनू आणि कल्पवृक्ष माझ्या लोकांकडे यावेत. असे ब्रह्मदेवाने शाप दिल्यावर, त्यांनी अजन्म्याला विनंती केली.

त्वया यद्दत्तमखिलं तत्सर्वं शापतो गतम्। जीवनार्थं प्रसादं नो भगवान्कर्त्तुमर्हसि ।। ४४.

तुम्ही दिलेले सर्व काही शापामुळे नष्ट झाले आहे. आमच्या उपजीविकेसाठी, प्रभो, कृपा करावी हीच आमची विनंती.

तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणान्ब्रह्मा प्रोवाचेदं दयान्वितः। तीर्थोपजीविका यूयमाचन्द्रार्कं भविष्यथ ।। ४४.

हे ऐकून, ब्रह्मदेव दयाळू होऊन ब्राह्मणांना म्हणाला, 'तुम्ही चंद्रसूर्य असतील तोवर तीर्थावर उपजीविका कराल.'