वायुपुराणम्

जाता गृहे तव शिला समानीयाविचारयन्। दैत्यस्य शीघ्रं शिरसि तां धारय ममाज्ञया ।। ४४.

"तुझ्या घरातून आणलेली शिळा आहे; ती माझ्या आज्ञेने लवकरच त्या दैत्याच्या डोक्यावर ठेव."

निश्चलार्थं यमः श्रुत्वा धारयन्मस्तके शिलाम्। शिलायां धारितायान्तु सशिलश्चासुरोऽचलत् ।। ४४.

हे ऐकून यमाने ती शिळा दैत्याच्या डोक्यावर ठेवली, पण शिळा ठेवली तरी दैत्य आणि शिळा दोघेही हलतच राहिले.

देवानूचेऽथ रुद्रादीञ्छिलायां निश्चलाः किल। तिष्ठन्तु देवाः सकलास्तथेत्युक्त्वा च ते स्थिताः ।। ४४.

मग त्याने रुद्र आणि इतर देवांना सांगितले, "देवांनी सर्वांनी या शिळेवर स्थिर राहावे." असे म्हणून ते सर्व तिथेच उभे राहिले.

देवाः पादैर्लक्षयित्वा तथापि चलितोऽसुरः। ब्रह्माथ व्याकुलो विष्णुं गतः क्षीराब्धिशायिनम्। तुष्टाव प्रणतो भूत्वा नत्वा चादृत्य तं प्रभुम् ।। ४४.

देवांनी पायांनी दाबूनही दैत्य हलतच राहिला; तेव्हा ब्रह्मदेव व्याकुळ होऊन क्षीरसागरावर शयन करणाऱ्या विष्णूकडे गेला, नमस्कार करून त्याची स्तुती केली.

.ब्रह्मोवाच।। ब्रह्माण्डस्य पते नाथ नमामि जगतां पतिम्। कतिं कीर्त्तिमतां नॄणां बुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ।। ४४.

ब्रह्मदेव म्हणाला – "ब्रह्मांडाचे स्वामी, जगाचा अधिपती, तुला मी वंदन करतो. कीर्ती, भोग आणि मोक्ष देणारा तू पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहेस."

विष्वक्सेनोऽब्रवीद्विष्णुं देव त्वां स्तौति पद्मजः। हरिराहानय त्वं तं विष्णूक्तः स तमानयत्। अजमूचे हरिः कस्मादागतोऽसि वदस्व तत् ।। ४४.

विश्वक्सेनाने विष्णूला म्हटले, "देवा, पद्मज (ब्रह्मा) तुझी स्तुती करतो आहे." हरिने सांगितले, "त्याला इथे आण." विष्णूच्या आज्ञेने त्याने ब्रह्माला आणले. हरिने त्या अजन्म्याला विचारले, "तू कशासाठी आला आहेस, सांग."

देवदेव कृते योगे प्रचचाल गयासुरः। शिलायां देवरूपिण्यां न्यस्तायां तस्य मस्तके ।। ४४.

"देवाधिदेव, यज्ञ होत असताना, दैवी शिळा त्याच्या डोक्यावर ठेवली तरी गायासुर हलतच राहिला."

रुद्रादिषु च देवेषु संस्थितेष्वसुरोऽचलत्। इदानीं निश्चलार्थं हि प्रसादं कुरु माधव ।। ४४.

"रुद्र व इतर देव तिथे उभे असतानाही दैत्य हलत राहिला; आता स्थिरतेसाठी तू कृपा कर, माधव."

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ह्याकृष्य स्वशरीरतः । मूर्त्तिं ददौ निश्चलार्थं ब्रह्मणे भगवान्हरिः ।। ४४.

ब्रह्मदेवाचे शब्द ऐकून भगवंत हरिने आपल्या देहातून एक मूर्ती काढून स्थिरतेसाठी ती ब्रह्मदेवाला दिली.

आनीय मूर्त्तिं ब्रह्मापि शिलायां समधारयत्। तथापि चलितं वीक्ष्य पुनर्देवमथाह्वयत् ।। ४४.

ब्रह्मदेवाने मूर्ती आणून ती शिळेवर स्थापित केली; पण ती हलताना पाहून त्याने पुन्हा देवाला बोलावले.

आगत्य विष्णुः क्षीराब्धेः शिलायां संस्थितोऽभवत्। जनार्द्दनाभिधानेन पुण्डरीकेति नामतः। शिलायांनिश्चलार्थं हि स्वयमादिगदाधरः ।। ४४.

विष्णू क्षीरसागरातून येऊन त्या शिळेवर उभा राहिला. त्याला जनार्दन आणि पुंडरीक या नावांनी ओळखले जाते. शिळा हलू नये म्हणून मूळ गदाधर स्वतः तिथे उभा राहिला.

निश्चलार्थं पञ्चधासीच्छिलायां प्रपितापहः। पितामहोऽथ फल्ग्वीशः केदारः कनकेश्वरः ।। ४४.

शिळा हलू नये म्हणून पितरांचे दुःख दूर करणारा त्या शिळेत पाच रूपांनी प्रकट झाला – पितामह, फाल्ग्वीश्वर, केदार आणि कनकेश्वर.

ब्रह्मा स्थितः स्वयं तत्र गजरूपी विनायकः। गयादित्यश्चोत्तरार्को दक्षिणार्कस्त्रिधा रविः ।। ४४.

ब्रह्मा स्वतः तिथे उभा राहिला, गजरूपातील विनायक, गायादित्य, उत्तरेकडील सूर्य, दक्षिणेकडील सूर्य आणि तीन रूपातील सूर्यही तिथे उभे राहिले.

लक्ष्मीः सीताभिधानेन गौरी च मङ्गलाह्वया। गायत्री चैव सावित्री त्रिसन्ध्या च सरस्वती ।। ४४.

लक्ष्मी सिता या नावाने, गौरी मंगल या नावाने, तसेच गायत्री, सावित्री, त्रिसंध्या आणि सरस्वतीही तिथे उपस्थित होत्या.

इन्द्रो बृहस्पतिः पूषा वसवोऽष्टौ महाबलाः। विश्वेदेवाश्चाश्विनेयौ मारुतो विश्वनायकः। सयक्षोरगगन्धर्व्वास्तस्थुर्देवाः स्वशाक्तिभिः ।। ४४.

इंद्र, बृहस्पती, पूषा, आठ बलवान वसु, विश्वदेव, अश्विनी कुमार, मारुत, विश्वनायक आणि यक्ष, सर्प, गंधर्वांसह सर्व देवता आपापल्या शक्तीने तिथे उभ्या राहिल्या.

आद्यया गदया चासौ यस्माद्दैत्यः स्थिरीकृतः। स्थित इत्येव हरिणा तस्मादादिगदाधरः ।। ४४.

त्या आद्य गदेने दैत्य स्थिर झाला; म्हणून हरि तिथे उभा राहिल्यामुळे त्याला आदिगदाधर म्हणतात.

ऊचे गयासुरो देवान्किमर्थं वञ्चितो ह्यहम्। यज्ञार्थं ब्रह्मणे दत्तं शरीरममलं मया। विष्णोर्वचनमात्रेण किं न स्यां निश्चलो ह्यहम् ।। ४४.

गयासुराने देवांना विचारले, 'माझी फसवणूक का झाली? मी यज्ञासाठी शुद्ध शरीर ब्रह्माला दिले; विष्णूच्या फक्त शब्दाने मी का स्थिर राहू नये?'

यत्सुरैः पीडितोऽत्यर्थं गदया हरिणा तथा। पीडितो यद्यहं देवाः प्रसन्नाः सन्तु सर्वदा ।। ४४.

'जर मला देवांनी आणि हरिच्या गदेने फार त्रास दिला असेल, तर हे देवहो, तुम्ही नेहमी प्रसन्न राहा.'

गदाधरादयस्तुष्टाः प्रोचुः सार्द्धं गयासुरम्। वरं ब्रूहि प्रसन्नाः स्मो देवानूचे गयासुरः ।। ४४.

गदाधर आणि इतर देवता प्रसन्न होऊन गयासुरासोबत म्हणाले, 'वर माग, आम्ही तुझ्यावर खूष आहोत.' तेव्हा गयासुर देवांना म्हणाला.

यावत्पृथ्वी पर्वताश्च यावच्चन्द्रार्कतारकाः। तावच्छिलायां तिष्ठन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। अन्ये च सकला देवा मन्नाम्ना क्षेत्रमस्तु वै ।। ४४.

'जोपर्यंत पृथ्वी, पर्वत, चंद्र, सूर्य आणि तारे आहेत, तोपर्यंत ब्रह्मा, विष्णू, महेश आणि इतर सर्व देवता या शिळेत राहोत. हे क्षेत्र माझ्या नावाने ओळखले जावे.'

पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः । तन्मध्ये सर्वतीर्थानि प्रयच्छन्तु हितं नृणाम् ।। ४४.

'गयाचे क्षेत्र पाच कोसांचे असो आणि गयाशिर एक कोसाचे; त्यात सर्व तीर्थे माणसांना कल्याण देणारी असोत.'

स्नानादितर्पणं कृत्वा पिण्डदानात्फलाधिकम्। महात्मा वै सहस्रञ्च कुलानां चोद्धरेन्नरः ।। ४४.

'इथे स्नान, तर्पण आणि विशेषतः पिंडदान केल्याने एक महान पुरुष हजार कुटुंबांचे उद्धार करू शकतो.'

व्यक्ताव्यक्तस्वरूपेण यूयं तिष्ठत सर्वदा। गदाधरः स्वयं लोकाद्भूयात्सर्वाघनाशनात् ।। ४४.

'तुम्ही सगळे व्यक्त आणि अव्यक्त रूपाने नेहमी इथे राहा; सर्व पापांचा नाश करणारा गदाधर स्वतः सर्व लोकांत वास करावा.'

श्राद्धं सपिण्डकं येषां ब्रह्मलोकं प्रयान्तु ते। ब्रह्महत्यादिकं पापं विनश्यतु च सेविनाम् ।। ४४.

'ज्यांच्यासाठी इथे पिंडासह श्राद्ध केले जाईल, ते ब्रह्मलोकाला जावोत; आणि इथे सेवा करणाऱ्यांचे ब्रह्महत्या वगैरे सर्व पाप नष्ट होवो.'

नैमिषं पुष्करं गङ्गा प्रयागश्चाविमुक्तिकम्। एतान्यन्यानि तीर्थानि दिवि भुव्यन्तरिक्षतः। समायान्तु सदा नॄणां प्रयच्छन्तु हितं सुराः ।। ४४.

'नैमिष, पुष्कर, गंगा, प्रयाग आणि अविमुक्तिक, तसेच स्वर्ग, पृथ्वी आणि आकाशातील ही व इतर तीर्थे नेहमी येथे येवोत आणि माणसांना कल्याण देत राहोत, हे देवहो.'

किं बहूक्त्या सुरगणा युष्मास्वेकापि देवता। चेन्न तिष्ठेदहं चापि समयः प्रतिपाल्यताम् ।। ४४.

'अधिक बोलण्याची गरज नाही, हे देवगण. जर तुमच्यातील एकही देवता इथे राहिली नाही, तर मीही इथे राहणार नाही; हा करार पाळावा.'

गयासुरवचः श्रुत्वा प्रोचुर्विष्ण्वादयःसुराः। त्वया यत्प्रार्थितं सर्व्वं तद्भविष्यत्यसंशयम् ।। ४४.

गयासुराचे शब्द ऐकून विष्णू आणि इतर देवता म्हणाले, 'तू मागितलेले सर्व नक्कीच पूर्ण होईल.'

अस्मत्पादानर्च्चयित्वा यास्यन्ति परमां गतिम्। देवैर्दत्तवरो दैत्यो हर्षितो निश्चलोऽभवत् ।। ४४.

माझ्या पायांची पूजा केल्यावर ते लोक श्रेष्ठ अवस्थेला पोहोचतील. देवांनी दिलेला वर मिळाल्यावर तो दैत्य आनंदी आणि स्थिर झाला.

स्थितेषु चैव देवेषु ब्राह्मणेभ्यो ददावजः। ग्रामांश्च पञ्चपञ्चाशत्पञ्चक्रोशीं गयां तथा। गृहान्कृत्वा ददौ दिव्यान्सर्व्वोपस्करसंयुतान् ।। ४४.

तेव्हा देव तिथे असतानाच अजन्म्याने ब्राह्मणांना पन्नास-पाच गावे, प्रत्येकी पाच क्रोश लांबीची, आणि गायाही दिल्या. त्याने सर्व प्रकारच्या वस्तूंनी सजवलेली दिव्य घरेही दिली.