वायुपुराणम्

गर्गं कौशिकवासिष्ठौ मुनिं भार्गवमव्ययम्। वृद्धं पाराशरं कण्वं माण्डव्यं श्रुतिकेवलम् ।। ४४.

गर्ग, कौशिक, वसिष्ठ, अविनाशी भृगुमुनी, वृद्ध, पाराशर, कण्व, मांडव्य आणि श्रुतिकेवळ.

श्वेतं सुतालं दमनं सुहोत्रं कङ्कमेव च। लौकाक्षिञ्च महाबाहुं जैगीषव्यं तथैव च ।। ४४.

श्वेत, सुताल, दमन, सुहोत्र, कंक, बलाढ्य लौकाक्षी आणि जैगीषव्य हे सर्व.

दधिपञ्चमुखं विप्रमृषभं कर्कमेव च। कात्यायनं गोभिलञ्च मुनिमुग्रमगाव्रतम् ।। ४४.

दधिपंचमुख, विप्रृषभ, कर्क, कात्यायन, गोभिल आणि उग्र मागाव्रत नावाचे ऋषी.

सुपालकं गौतमञ्च तथा वेदशिरोव्रतम्। जटामालिनमव्यग्रं चाटुहासञ्च दारुणम् ।। ४४.

सुपालक, गौतम, वेदशिर नावाचा व्रती, जटामाळी जो नेहमी शांत असतो, आणि कठोर चाटुहास.

आत्रेयं चाप्यङ्गिरसमौपमन्युं महा व्रतम्। गोकर्णञ्च गुहावासं शिखण्डिनमुमाव्रतम् ।। ४४.

आत्रेय, अङ्गिरस, मोठ्या व्रताचा औपमन्यु, गुहेत राहणारा गोकर्ण, शिखंडी आणि उमाव्रत.

एतानन्यांश्च विप्रेन्द्रान्वेधा लोकपितामहः । परिकल्प्याकरोद्यागं गयासुरशरीरके ।। ४४.

हे आणि असे इतर श्रेष्ठ ब्राह्मण, विश्वाचे सर्जनहार आणि पितामह यांनी गायासुराच्या देहावर यज्ञ करण्यासाठी नियुक्त केले.

अग्निशर्मापि पञ्चाग्नीन्मुखादेतानथासृजत्। दक्षिणाग्निं गार्हपत्याहवनीयौ तपोऽव्ययः ।। ४४.

अग्निशर्म्याने आपल्या तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने तोंडातून पाच अग्नी निर्माण केले – दक्षिणाग्नी, गार्हपत्य आणि आहवनीय.

सत्यावसथ्यौ देवर्षे येषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः। यज्ञस्य च प्रतिष्ठार्थं विप्रेभ्यो दक्षिणां ददौ ।। ४४.

या देवतुल्य ऋषींमध्ये सत्य आणि असत्य अशा दोघांमध्ये यज्ञांची स्थापना झाली; आणि यज्ञाची दृढता व्हावी म्हणून त्याने ब्राह्मणांना दक्षिणा दिली.

हुत्वा पूर्णाहुतिं ब्रह्ना स्नात्वा चावभृथेन तु। यज्ञयूपं सुरैः सार्द्धं समानीय व्यरोपयत् ।। ४४.

पूर्णाहुती अर्पण करून, अवभृथस्नान केल्यावर ब्रह्मदेवाने देवांसह यज्ञाचा यूप आणून उभा केला.

ब्रह्मणः सहसा श्रेष्ठे सरस्येवाश्रितं शुभम्। चलितश्चकितो ब्रह्मा धर्म्मराजमभाषत ।। ४४.

ब्रह्मदेवाचा श्रेष्ठ यूप शुभ सरोवरात ठेवला असता, ब्रह्मदेव घाबरून आणि अस्वस्थ होऊन धर्मराजाला म्हणाला.

जाता गृहे तव शिला समानीयाविचारयन्। दैत्यस्य शीघ्रं शिरसि तां धारय ममाज्ञया ।। ४४.

"तुझ्या घरातून आणलेली शिळा आहे; ती माझ्या आज्ञेने लवकरच त्या दैत्याच्या डोक्यावर ठेव."

निश्चलार्थं यमः श्रुत्वा धारयन्मस्तके शिलाम्। शिलायां धारितायान्तु सशिलश्चासुरोऽचलत् ।। ४४.

हे ऐकून यमाने ती शिळा दैत्याच्या डोक्यावर ठेवली, पण शिळा ठेवली तरी दैत्य आणि शिळा दोघेही हलतच राहिले.

देवानूचेऽथ रुद्रादीञ्छिलायां निश्चलाः किल। तिष्ठन्तु देवाः सकलास्तथेत्युक्त्वा च ते स्थिताः ।। ४४.

मग त्याने रुद्र आणि इतर देवांना सांगितले, "देवांनी सर्वांनी या शिळेवर स्थिर राहावे." असे म्हणून ते सर्व तिथेच उभे राहिले.

देवाः पादैर्लक्षयित्वा तथापि चलितोऽसुरः। ब्रह्माथ व्याकुलो विष्णुं गतः क्षीराब्धिशायिनम्। तुष्टाव प्रणतो भूत्वा नत्वा चादृत्य तं प्रभुम् ।। ४४.

देवांनी पायांनी दाबूनही दैत्य हलतच राहिला; तेव्हा ब्रह्मदेव व्याकुळ होऊन क्षीरसागरावर शयन करणाऱ्या विष्णूकडे गेला, नमस्कार करून त्याची स्तुती केली.

.ब्रह्मोवाच।। ब्रह्माण्डस्य पते नाथ नमामि जगतां पतिम्। कतिं कीर्त्तिमतां नॄणां बुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ।। ४४.

ब्रह्मदेव म्हणाला – "ब्रह्मांडाचे स्वामी, जगाचा अधिपती, तुला मी वंदन करतो. कीर्ती, भोग आणि मोक्ष देणारा तू पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहेस."

विष्वक्सेनोऽब्रवीद्विष्णुं देव त्वां स्तौति पद्मजः। हरिराहानय त्वं तं विष्णूक्तः स तमानयत्। अजमूचे हरिः कस्मादागतोऽसि वदस्व तत् ।। ४४.

विश्वक्सेनाने विष्णूला म्हटले, "देवा, पद्मज (ब्रह्मा) तुझी स्तुती करतो आहे." हरिने सांगितले, "त्याला इथे आण." विष्णूच्या आज्ञेने त्याने ब्रह्माला आणले. हरिने त्या अजन्म्याला विचारले, "तू कशासाठी आला आहेस, सांग."

देवदेव कृते योगे प्रचचाल गयासुरः। शिलायां देवरूपिण्यां न्यस्तायां तस्य मस्तके ।। ४४.

"देवाधिदेव, यज्ञ होत असताना, दैवी शिळा त्याच्या डोक्यावर ठेवली तरी गायासुर हलतच राहिला."

रुद्रादिषु च देवेषु संस्थितेष्वसुरोऽचलत्। इदानीं निश्चलार्थं हि प्रसादं कुरु माधव ।। ४४.

"रुद्र व इतर देव तिथे उभे असतानाही दैत्य हलत राहिला; आता स्थिरतेसाठी तू कृपा कर, माधव."

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ह्याकृष्य स्वशरीरतः । मूर्त्तिं ददौ निश्चलार्थं ब्रह्मणे भगवान्हरिः ।। ४४.

ब्रह्मदेवाचे शब्द ऐकून भगवंत हरिने आपल्या देहातून एक मूर्ती काढून स्थिरतेसाठी ती ब्रह्मदेवाला दिली.

आनीय मूर्त्तिं ब्रह्मापि शिलायां समधारयत्। तथापि चलितं वीक्ष्य पुनर्देवमथाह्वयत् ।। ४४.

ब्रह्मदेवाने मूर्ती आणून ती शिळेवर स्थापित केली; पण ती हलताना पाहून त्याने पुन्हा देवाला बोलावले.

आगत्य विष्णुः क्षीराब्धेः शिलायां संस्थितोऽभवत्। जनार्द्दनाभिधानेन पुण्डरीकेति नामतः। शिलायांनिश्चलार्थं हि स्वयमादिगदाधरः ।। ४४.

विष्णू क्षीरसागरातून येऊन त्या शिळेवर उभा राहिला. त्याला जनार्दन आणि पुंडरीक या नावांनी ओळखले जाते. शिळा हलू नये म्हणून मूळ गदाधर स्वतः तिथे उभा राहिला.

निश्चलार्थं पञ्चधासीच्छिलायां प्रपितापहः। पितामहोऽथ फल्ग्वीशः केदारः कनकेश्वरः ।। ४४.

शिळा हलू नये म्हणून पितरांचे दुःख दूर करणारा त्या शिळेत पाच रूपांनी प्रकट झाला – पितामह, फाल्ग्वीश्वर, केदार आणि कनकेश्वर.

ब्रह्मा स्थितः स्वयं तत्र गजरूपी विनायकः। गयादित्यश्चोत्तरार्को दक्षिणार्कस्त्रिधा रविः ।। ४४.

ब्रह्मा स्वतः तिथे उभा राहिला, गजरूपातील विनायक, गायादित्य, उत्तरेकडील सूर्य, दक्षिणेकडील सूर्य आणि तीन रूपातील सूर्यही तिथे उभे राहिले.

लक्ष्मीः सीताभिधानेन गौरी च मङ्गलाह्वया। गायत्री चैव सावित्री त्रिसन्ध्या च सरस्वती ।। ४४.

लक्ष्मी सिता या नावाने, गौरी मंगल या नावाने, तसेच गायत्री, सावित्री, त्रिसंध्या आणि सरस्वतीही तिथे उपस्थित होत्या.

इन्द्रो बृहस्पतिः पूषा वसवोऽष्टौ महाबलाः। विश्वेदेवाश्चाश्विनेयौ मारुतो विश्वनायकः। सयक्षोरगगन्धर्व्वास्तस्थुर्देवाः स्वशाक्तिभिः ।। ४४.

इंद्र, बृहस्पती, पूषा, आठ बलवान वसु, विश्वदेव, अश्विनी कुमार, मारुत, विश्वनायक आणि यक्ष, सर्प, गंधर्वांसह सर्व देवता आपापल्या शक्तीने तिथे उभ्या राहिल्या.

आद्यया गदया चासौ यस्माद्दैत्यः स्थिरीकृतः। स्थित इत्येव हरिणा तस्मादादिगदाधरः ।। ४४.

त्या आद्य गदेने दैत्य स्थिर झाला; म्हणून हरि तिथे उभा राहिल्यामुळे त्याला आदिगदाधर म्हणतात.

ऊचे गयासुरो देवान्किमर्थं वञ्चितो ह्यहम्। यज्ञार्थं ब्रह्मणे दत्तं शरीरममलं मया। विष्णोर्वचनमात्रेण किं न स्यां निश्चलो ह्यहम् ।। ४४.

गयासुराने देवांना विचारले, 'माझी फसवणूक का झाली? मी यज्ञासाठी शुद्ध शरीर ब्रह्माला दिले; विष्णूच्या फक्त शब्दाने मी का स्थिर राहू नये?'

यत्सुरैः पीडितोऽत्यर्थं गदया हरिणा तथा। पीडितो यद्यहं देवाः प्रसन्नाः सन्तु सर्वदा ।। ४४.

'जर मला देवांनी आणि हरिच्या गदेने फार त्रास दिला असेल, तर हे देवहो, तुम्ही नेहमी प्रसन्न राहा.'

गदाधरादयस्तुष्टाः प्रोचुः सार्द्धं गयासुरम्। वरं ब्रूहि प्रसन्नाः स्मो देवानूचे गयासुरः ।। ४४.

गदाधर आणि इतर देवता प्रसन्न होऊन गयासुरासोबत म्हणाले, 'वर माग, आम्ही तुझ्यावर खूष आहोत.' तेव्हा गयासुर देवांना म्हणाला.