वायुपुराणम्

गयासुरोऽब्रवीद्दृष्ट्वा ब्रह्माणं त्रिदशैः सहः। संपूज्योत्थाय विधिवत्प्रण्तः श्रद्धयान्वितः ।। ४४.

गयासुराने ब्रह्मा व देवतांना पाहून, विधिपूर्वक त्यांची पूजा केली आणि श्रद्धेने उभा राहिला.

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः। यदागतोऽतिथिर्ब्रह्मा सर्व्वं प्राप्तं मयाद्य वै ।। ४४.

आज माझा जन्म सफल झाला, आज माझे तप फळाला आले; ब्रह्मा अतिथी म्हणून आला, त्यामुळे आज मी सर्व काही मिळवले.

योगिन्योगाङ्गवित्सर्व्वलोकस्वामिन्पितर्गुरो। यदर्थमा गतो ब्रह्मन्स्तत्कार्य्यं करवाण्यहम् ।। ४४.

योग्यांचा स्वामी, योगाचे अंग जाणणारा, सर्व लोकांचा अधिपती, पूर्वज व गुरु, ब्रह्मा, तुम्ही ज्या कारणासाठी आला आहात, ते कार्य मी नक्की करीन.

पृथिव्यां यानि तीर्थानि दृष्टानि भ्रमता मया। यज्ञार्थं न तु ते तानि पवित्राणि शरीरतः ।। ४४.

पृथ्वीवर मी ज्या तीर्थस्थळी फिरताना पाहिल्या, त्या यज्ञासाठी पवित्र नाहीत; शरीरामुळे त्यांना पवित्रता येत नाही.

त्वया देहे पवित्रत्वं प्राप्तं विष्णुप्रसादतः। अतः पवित्रं देहं त्वं यज्ञार्थं देहिमेऽसुर ।। ४४.

तुझ्यामुळे, विष्णूच्या कृपेने शरीरात पवित्रता आली आहे; म्हणून, हे दैत्य, यज्ञासाठी तुझे पवित्र शरीर मला दे.

धन्योऽहं देव देवेश यद्देहं प्रार्थ्यते त्वया। पितृवंशः कृतार्थो मे देहे यागं करोषि चेत् ।। ४४.

देवतांचा स्वामी, तू माझे शरीर मागतोस, यामुळे मी धन्य झालो; माझ्या शरीरात यज्ञ केलास तर माझ्या पितरांचा उद्धार होईल.

त्वयैवोत्पादितो देहः पवित्रस्तु त्वया कृतः। सर्व्वेषामुपकाराय यागोऽवश्यं भवत्विति ।। ४४.

हे शरीर तुझ्यामुळे निर्माण झाले आणि तुझ्यामुळे पवित्र झाले; सर्वांच्या कल्याणासाठी यज्ञ नक्कीच व्हावा.

इत्युक्त्वा सोऽपतद्भूमौ श्वेतकल्पे गयासुरः। नैऋतीं दिशमाश्रित्य तदा कोलाहले गिरौ ।। ४४.

असे म्हणून, श्वेतकल्पात गयासुर नैऋत्य दिशेला तोंड करून कोलाहल पर्वतावर भूमीवर पडला.

शिरः कृत्वोत्तरे दैत्यः पादौ कृत्वा तु दक्षिणे। ब्रह्मा सम्भृतसम्भारो मानसानृत्विजोऽसृजत् ।। ४४.

दैत्याने आपले डोके उत्तरेला आणि पाय दक्षिणेला ठेवले; ब्रह्माने सर्व साहित्य गोळा करून मनाने ऋत्विज निर्माण केले.

अग्निशर्माणम्मृतं शौनकं याञ्जलिं मृदुम्। कुमुथिं वेद कौण्डिल्यं हारीतं काश्यपं कृपम् ।। ४४.

अग्निशर्मा, मृत, शौनक, यांजली, मृदू, कुमुथी, वेदकौंडिल्य, हारित, कश्यप आणि कृप.

गर्गं कौशिकवासिष्ठौ मुनिं भार्गवमव्ययम्। वृद्धं पाराशरं कण्वं माण्डव्यं श्रुतिकेवलम् ।। ४४.

गर्ग, कौशिक, वसिष्ठ, अविनाशी भृगुमुनी, वृद्ध, पाराशर, कण्व, मांडव्य आणि श्रुतिकेवळ.

श्वेतं सुतालं दमनं सुहोत्रं कङ्कमेव च। लौकाक्षिञ्च महाबाहुं जैगीषव्यं तथैव च ।। ४४.

श्वेत, सुताल, दमन, सुहोत्र, कंक, बलाढ्य लौकाक्षी आणि जैगीषव्य हे सर्व.

दधिपञ्चमुखं विप्रमृषभं कर्कमेव च। कात्यायनं गोभिलञ्च मुनिमुग्रमगाव्रतम् ।। ४४.

दधिपंचमुख, विप्रृषभ, कर्क, कात्यायन, गोभिल आणि उग्र मागाव्रत नावाचे ऋषी.

सुपालकं गौतमञ्च तथा वेदशिरोव्रतम्। जटामालिनमव्यग्रं चाटुहासञ्च दारुणम् ।। ४४.

सुपालक, गौतम, वेदशिर नावाचा व्रती, जटामाळी जो नेहमी शांत असतो, आणि कठोर चाटुहास.

आत्रेयं चाप्यङ्गिरसमौपमन्युं महा व्रतम्। गोकर्णञ्च गुहावासं शिखण्डिनमुमाव्रतम् ।। ४४.

आत्रेय, अङ्गिरस, मोठ्या व्रताचा औपमन्यु, गुहेत राहणारा गोकर्ण, शिखंडी आणि उमाव्रत.

एतानन्यांश्च विप्रेन्द्रान्वेधा लोकपितामहः । परिकल्प्याकरोद्यागं गयासुरशरीरके ।। ४४.

हे आणि असे इतर श्रेष्ठ ब्राह्मण, विश्वाचे सर्जनहार आणि पितामह यांनी गायासुराच्या देहावर यज्ञ करण्यासाठी नियुक्त केले.

अग्निशर्मापि पञ्चाग्नीन्मुखादेतानथासृजत्। दक्षिणाग्निं गार्हपत्याहवनीयौ तपोऽव्ययः ।। ४४.

अग्निशर्म्याने आपल्या तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने तोंडातून पाच अग्नी निर्माण केले – दक्षिणाग्नी, गार्हपत्य आणि आहवनीय.

सत्यावसथ्यौ देवर्षे येषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः। यज्ञस्य च प्रतिष्ठार्थं विप्रेभ्यो दक्षिणां ददौ ।। ४४.

या देवतुल्य ऋषींमध्ये सत्य आणि असत्य अशा दोघांमध्ये यज्ञांची स्थापना झाली; आणि यज्ञाची दृढता व्हावी म्हणून त्याने ब्राह्मणांना दक्षिणा दिली.

हुत्वा पूर्णाहुतिं ब्रह्ना स्नात्वा चावभृथेन तु। यज्ञयूपं सुरैः सार्द्धं समानीय व्यरोपयत् ।। ४४.

पूर्णाहुती अर्पण करून, अवभृथस्नान केल्यावर ब्रह्मदेवाने देवांसह यज्ञाचा यूप आणून उभा केला.

ब्रह्मणः सहसा श्रेष्ठे सरस्येवाश्रितं शुभम्। चलितश्चकितो ब्रह्मा धर्म्मराजमभाषत ।। ४४.

ब्रह्मदेवाचा श्रेष्ठ यूप शुभ सरोवरात ठेवला असता, ब्रह्मदेव घाबरून आणि अस्वस्थ होऊन धर्मराजाला म्हणाला.

जाता गृहे तव शिला समानीयाविचारयन्। दैत्यस्य शीघ्रं शिरसि तां धारय ममाज्ञया ।। ४४.

"तुझ्या घरातून आणलेली शिळा आहे; ती माझ्या आज्ञेने लवकरच त्या दैत्याच्या डोक्यावर ठेव."

निश्चलार्थं यमः श्रुत्वा धारयन्मस्तके शिलाम्। शिलायां धारितायान्तु सशिलश्चासुरोऽचलत् ।। ४४.

हे ऐकून यमाने ती शिळा दैत्याच्या डोक्यावर ठेवली, पण शिळा ठेवली तरी दैत्य आणि शिळा दोघेही हलतच राहिले.

देवानूचेऽथ रुद्रादीञ्छिलायां निश्चलाः किल। तिष्ठन्तु देवाः सकलास्तथेत्युक्त्वा च ते स्थिताः ।। ४४.

मग त्याने रुद्र आणि इतर देवांना सांगितले, "देवांनी सर्वांनी या शिळेवर स्थिर राहावे." असे म्हणून ते सर्व तिथेच उभे राहिले.

देवाः पादैर्लक्षयित्वा तथापि चलितोऽसुरः। ब्रह्माथ व्याकुलो विष्णुं गतः क्षीराब्धिशायिनम्। तुष्टाव प्रणतो भूत्वा नत्वा चादृत्य तं प्रभुम् ।। ४४.

देवांनी पायांनी दाबूनही दैत्य हलतच राहिला; तेव्हा ब्रह्मदेव व्याकुळ होऊन क्षीरसागरावर शयन करणाऱ्या विष्णूकडे गेला, नमस्कार करून त्याची स्तुती केली.

.ब्रह्मोवाच।। ब्रह्माण्डस्य पते नाथ नमामि जगतां पतिम्। कतिं कीर्त्तिमतां नॄणां बुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ।। ४४.

ब्रह्मदेव म्हणाला – "ब्रह्मांडाचे स्वामी, जगाचा अधिपती, तुला मी वंदन करतो. कीर्ती, भोग आणि मोक्ष देणारा तू पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहेस."

विष्वक्सेनोऽब्रवीद्विष्णुं देव त्वां स्तौति पद्मजः। हरिराहानय त्वं तं विष्णूक्तः स तमानयत्। अजमूचे हरिः कस्मादागतोऽसि वदस्व तत् ।। ४४.

विश्वक्सेनाने विष्णूला म्हटले, "देवा, पद्मज (ब्रह्मा) तुझी स्तुती करतो आहे." हरिने सांगितले, "त्याला इथे आण." विष्णूच्या आज्ञेने त्याने ब्रह्माला आणले. हरिने त्या अजन्म्याला विचारले, "तू कशासाठी आला आहेस, सांग."

देवदेव कृते योगे प्रचचाल गयासुरः। शिलायां देवरूपिण्यां न्यस्तायां तस्य मस्तके ।। ४४.

"देवाधिदेव, यज्ञ होत असताना, दैवी शिळा त्याच्या डोक्यावर ठेवली तरी गायासुर हलतच राहिला."

रुद्रादिषु च देवेषु संस्थितेष्वसुरोऽचलत्। इदानीं निश्चलार्थं हि प्रसादं कुरु माधव ।। ४४.

"रुद्र व इतर देव तिथे उभे असतानाही दैत्य हलत राहिला; आता स्थिरतेसाठी तू कृपा कर, माधव."

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ह्याकृष्य स्वशरीरतः । मूर्त्तिं ददौ निश्चलार्थं ब्रह्मणे भगवान्हरिः ।। ४४.

ब्रह्मदेवाचे शब्द ऐकून भगवंत हरिने आपल्या देहातून एक मूर्ती काढून स्थिरतेसाठी ती ब्रह्मदेवाला दिली.